Ալեքսանդր Թամանյանի անվան ճարտարապետության ազգային անգարան-ինստիտուտ, ստեղծվել է Հայաստանի կառավարության որոշմամբ 1990 թվականին որպես «Ճարտարապետության ազգային թանգարան-ինստիտուտ»: Հայաստանի կառավարության 2016 թվականի մարտի 31-ի N 350-Ն որոշմամբ «Ճարտարապետության ազգային թանգարան-ինստիտուտ» պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունը վերանվանվել է «Ալեքսանդր Թամանյանի անվան ճարտարապետության ազգային թանգարան-ինստիտուտ» պետական ոչ առևտրային կազմակերպության[1][2]։ Կրում է հայ մեծանուն ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանի անունը։
Տնօրեններ՝
1990-2016 թթ․ հիմնադիր տնօրեն՝ ճարտարապետության դոկտոր, պրոֆեսոր Աշոտ Հայկազուն Գրիգորյան
2016-2018 թթ․ ճարտարապետության թեկնածու Անուշ Տեր-Մինասյան
2018-2019 թթ․ արվեստագետ, քննադատ և համադրող Ռուբեն Արևշատյան
Որպես Ալեքսանդր Թամանյանի թանգարան-ինստիտուտ՝ ստեղծվել է Հայաստանի կառավարության2002 թվականի օգոստոսի 5-ի թիվ 1401-Ն որոշմամբ։ Հայաստանի կառավարության 2016 թվականի մարտի 31-ի N 350-Ն որոշմամբ «Ալեքսանդր Թամանյանի թանգարան-ինստիտուտ» պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունը (պետական գրանցման համարը՝ 286.210.04732) միացման ձևով վերակազմակերպվել է՝ միանալով «Ճարտարապետության ազգային թանգարան-ինստիտուտ» պետական ոչ առևտրային կազմակերպությանը (պետական գրանցման համարը՝ 286.210.04756)[3][4]:
2002-2016 թվականներին թանգարանն իրականացրել է Ալեքսանդր Թամանյանի ստեղծագործական ժառանգության ըստ պատշաճի պահպանումը և մասսայականացումը, Ալեքսանդր Թամանյանի կյանքին ու գործունեությանը վերաբերող արխիվային, լուսանկարչական, գծագրական, պատմատնտեսական, անձնական և ցուցադրական այլ նյութերի հավաքումը, պահպանումը և հաշվառումը, վերականգնումը, համակարգումը և դրանց հիման վրա գիտահետազոտական աշխատանքների իրականացումը, Ալեքսանդր Թամանյանի գործունեության ազդեցության ուսումնասիրումն արվեստի, տնտեսության, Հայաստանի միջազգային ճանաչման, հնագիտության և այլ ասպարեզներում[5]։
Ալեքսանդր Թամանյանի անվան ճարտարապետության ազգային թանգարան-ինստիտուտը իրականացնում է անհատ ճարտարապետների կյանքին և գործունեութկանը նվիրված անհատական ցուցահանդեսներ, ինչպես նաև թեմատիկ և մասնագիտական ցուցադրություններ թանգարան-ինստիտուտի «Տրդատ» և «Թամանյան» ցուցասրահներում։ Թանգարանի ֆոնդ-արխիվը շարունակաբար համալրվում է նորանոր նմուշներով՝ նվիրված հայ ճարտարվեստին և շինարվեստին, քաղաքշինության պատմությանը։
Իր տեսակի մեջ ինքնատիպ գիտա-մշակութային հաստատություն է, ուր հավաքվում են ճարտարապետության, քաղաքաշինության և շինարվեստի պատմությանը, տեսությանը և գործնականին վերաբերող տարաբնույթ նյութեր։ Թանգարանի գործունեության առանձին մաս են Հայաստանում և արտերկրում ստեղծագործած և ստեղծագործող հայ ճարտարապետների և շինարար-ճարտարագետների գործունեությունը ներկայացնող բազմաբնույթ նյութերը։ Թանգարանում հավաքված նյութերն ուսումնասիրվելուց հետո գրանցվում են և առնվում պետական պահպանության ներքո։
Թանգարանը գիտա-հետազոտական մշակութային հաստատություն է և զբաղվում է գիտական, հրատարակչական, գիտա-մեթոդական գործունեությամբ, կազմակերպում է ցուցահանդեսներ (նաև արտերկրում), մասնակցում հանրապետության գիտա-մշակութային և ուսումնական ծրագրերի զարգացման գործընթացին։ Թանգարանը, գիտական և ստեղծագործական կապեր հաստատելով, համագործակցում է ինչպես հանրապետության, այնպես էլ արտերկրի նմանատիպ մշակութային կենտրոնների, թանգարանների, գիտա-ուսումնական հիմնարկների և անհատ ճարտարապետների հետ։
Թանգարան-ինստիտուտի լրիվ անվանումն է «Ալեքսանդր Թամանյանի անվան ճարտարապետության ազգային թանգարան-ինստիտուտ» պետական ոչ առևտրային կազմակերպություն (ՊՈԱԿ), կրճատ՝ ԱԹՃԱԹԻ։ Թանգարանը ունի իր տարբերանշանը (հեղինակ՝ Հ. Սամուելյան)։
Ճարտարապետ Սոս Մանուկյանի 115-ամյակին նվիրված ցուցահանդեսից հատված։Ֆոնդ-արխիվ
Թանգարանի ֆոնդում պահպանվում են ավելի քան 86000 անուն արխիվային նյութեր։ Ֆոնդ-արխիվի սպասարկումը կատարվում է 10։00-16։00, ամեն օր բացի շաբաթ և կիրակի օրերից։
Գրադարան
Թանգարանի գրադարանում ամբարված է մոտ 5000 անուն մասնագիտական գրականություն։ Գրադարանում սպասարկումը կատարվում է տեղում։
Թանգարան-ինստիտուտում կազմակերպվում են ցուցահանդեսներ, մրցույթներ, շնորհանդեսներ, սեմինարներ, դասախոսություններ, գիտաժողովներ և կրթական ծրագրեր։ Թանգարանը կազմակերպում է նաև շրջիկ ցուցահանդեսներ Հայաստանի տարբեր քաղաքներում։
Հայաստան
