Ագռավը (բանաստեղծություն)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto infobox book.png
Ագռավը
The Raven
Tenniel-TheRaven.jpg
Ագռավը, նկարիչ՝ Ջոն Թենիել (1858)
Ժանր սարսափ
Հեղինակ Էդգար Ալլան Պո
Հրատարակություն հունվարի 29, 1845
Վիքիդարան Ագռավը
The Raven
Ագռավը

«Ագռավը» (անգլ.՝ "The Raven"), ամերիկացի գրող Էդգար Ալլան Պոյի բանաստեղծություններից։ Առաջին անգամ հրատարակվել է 1845 թվականի հունվարին։ Բանաստեղծությունը հայտնի է իր երաժշտականությամբ, ոճային լեզվով և գերբնական միջավայրով։ Այն պատմում է խելագարված սիրեցյալին այցելած խորհրդավոր խոսող ագռավի մասին, որն ականատես էր լինում մարդու խելագարմանը։ Սիրեցյալը, ում հաճախ համարում են ուսանող,[1][2] սգում է իր սիրած կնոջ՝ Լինորի մահը։ Աթենաս-Պալլասի կիսանդրու վրա նստած՝ ագռավը կարծես ավելի է հրահրում նրա կսկիծը՝ անընդհատ կրկնելով «երբեք այլևս» (անգլ.՝ "Nevermore")։ Բանաստեղծության մեջ օգտագործվել են մի շարք ժողովրդական, առասպելական, կրոնական և դասական մեջբերումներ։

1846 թվականին գրված իր «Ստեղծագործության փիլիսոփայությունը» էսսեում Պոն պնդում էր, որ բանաստեղծությունը գրվել է շատ տրամաբանորեն և մեթոդաբանորեն՝ նպատակ ունենալով ստեղծել բանաստեղծություն, որը կգրավեր և՛ քննադատներին, և՛ հանրությանը։ Բանաստեղծությունը մասամբ ոգեշնչվել է Չարլզ Դիքենսի «Բարնաբի Րաջ» (Barnaby Rudge) ստեղծագործության խոսող ագռավից։[3]

«Ագռավը» առաջին անգամ հրատարակվել է Պոյի անունով Նյու Յորք Միրոր (անգլ.՝ New York Evening Mirror) հանդեսում 1845 թվականի հունվարի 29-ին։ Դա Պոյին հանրաճանաչ դարձրեց իր կենդանության օրոք, սակայն չապահովեց մեծ ֆինանսական հաջողություն։ Բանաստեղծությունը կարճ ժամանակում վերահրատարակվեց, ծաղրերգվեց և նկարազարդվեց։ Քննադատություններ էր հնչել բանաստեղծության գրական կարգավիճակի վերաբերյալ, սակայն, այնուամենայնիվ, այն հանդիսանում է բոլոր ժամանակների ամենահայտնի բանաստեղծությունը։[4]

Համառոտագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

The Raven [5]


Once upon a midnight dreary, while I pondered, weak and weary,
Over many a quaint and curious volume of forgotten lore—
While I nodded, nearly napping, suddenly there came a tapping,
As of some one gently rapping, rapping at my chamber door.
"'Tis some visiter," I muttered, "tapping at my chamber door—
            Only this and nothing more."

—Edgar Allan Poe


Ագռավը [6]



Մի անգամ, երբ մութ գիշեր էր, երբ հոգիս իր ցավն հիշել էր,
Եվ թերթում էի նիշերը մոռացված մի գիտության․
Մինչ ննջում էր իմ մրմուռը, մեկն անդո՜րր բախեց իմ դուռը—
Եվ այնպես, ասես, զեփյուռը մե՜ղմ թակում էր դուռն իմ տան։
«Հյուր է,— լոկ անցավ մտքովս,— որ բախում է դուռն իմ տան։
Հյուր է լոկ, այսքան մի բան»։

-Էդգար Ալան Պո
Նկարը՝ Գուստավ Դորեի (1884)

Մի դեկտեմբերյան մռայլ գիշեր ագռավը հետևում է անանուն հեղինակին, ով մարող կրակի մոտ կարդում է մոռացված պատմություններ[7], որպեսզի մոռանա իր սիրեցյալ Լինորի մահը։ Նա դռան թակոց է լսում[8], սակայն ոչ ոք չի երևում, իսկ նրա հոգին ավելի շատ է սարսափով լցվում։ Թակոցը կրկնվում է, այս անգամ ավելի բարձր, և նա հասկանում է, որ դա իր պատուհանից է։ Երբ նա գնում է պարզելու, մի ագռավ է ներս մտնում իր սենյակ։ Մարդուն ուշադրություն չդարձնելով՝ ագռավը նստում է դռան մոտ գտնվող Աթենաս-Պալլասի կիսանդրու վրա։

Ցնցված լինելով ագռավի տեսքից՝ մարդը հարցնում է նրա անունը։ Ագռավի միակ պատասխանն է՝ «երբեք այլևս»: Հեղինակը զարմացած է, որ ագռավը կարողանում է խոսել, չնայած նա ուրիշ ոչինչ չի ասում։ Հեղինակն ինքն իրեն խորհում է, որ իր «բարեկամ» ագռավը շուտով կհեռանա իր կյանքից, ինչպես իր հույսերը։ Կարծես թե նրան պատասխանելով՝ ագռավը կրկին ասում է «երբեք այլևս»: Հեղինակը ենթադրում է, որ թռչունը սովորել է այդ արտահայտությունն իր դժբախտ տիրոջից, և դա իր իմացած միակ արտահայտությունն է։

Այնուամենայնիվ, հեղինակն իր բազկաթոռը դնում է անմիջապես ագռավի առջև՝ ցանկանալով ավելի շատ բան իմանալ նրա մասին։ Նա մի պահ լուռ խորհում է և նորից հիշում է Լինորի կորուստը։ Նրան թվում է, թե օդն ավելի է ճնշում, նա զգում է հրեշտակների ներկայությունը և մտածում է, թե դա Աստծո կողմից իրեն ուղարկված նշան է, որ նա մոռանա Լինորին։ Թռչունը կրկին բացասական պատասխան է տալիս՝ հասկացնելով, որ նա երբեք չի ազատվի իր հուշերից։ Հեղինակը զայրանում է՝ ագռավին անվանելով դև և մարգարե։[9] Վերջում նա հարցնում է ագռավին, թե արդյոք նա դրախտում կհանդիպի Լինորին։ Երբ ագռավը կրկին պատասխանում է «երբեք այլևս», նա զայրանում է և նրան անվանում խաբեբա, հրամայում է վերադառնալ այնտեղ, որտեղից եկել է, բայց նա տեղից չի շարժվում։ Ենթադրվում է, որ հեղինակի խոսելու պահին ագռավը դեռ նստած է Աթենասի կիսանդրու վրա։ Հեղինակը վերջում ընդունում է, որ իր հոգին ագռավի ստվերի տակ է և այլևս երբեք չի բարձրանա։[9]

Վերլուծություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պոն գրել է այս բանաստեղծությունը որպես պատմվածք՝ միտումնավոր չստեղծելով այլաբանություն կամ դիդակտիզմ։[10] Բանաստեղծության հիմնական թեման անմար նվիրվածությունն է։[11] Հեղինակը կանգնած է անզիջում խնդրի առջև՝ ցանկություն ունենալով և՛ մոռանալ, և՛ հիշել։ Թվում է, թե նա հաճույք է ստանում կորստի մասին մտածելուց։[12] Հեղինակը հասկանում է, որ «երբեք այլևս» արտահայտությունը միակն է, որ ագռավը գիտի, այնուամենայնիվ շարունակում է հարցեր տալ նրան։ Նրա հարցերը ինքնաքննադատական են և ավելի են մորմոքում կորստի ցավը։[13] Հեղինակը սկզբում հոգնած է և թույլ, հետո զղջում է և վշտանում, այնուհետև կատաղում և վերջում՝ խելագարվում։[14] Որոշ գրականագետներ կարծում են, որ այս բանաստեղծությունը էլեգիա է՝ հին հունա-հռոմեական քնարական ժանրի ստեղծագործություն, որը պատմում է մերժված սիրեցյալի հառաչանքների մասին։[15]

Ակնարկներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ագռավը Աթենասի կիսանդրու վրա

Պոն ասում է, որ հեղինակը երիտասարդ ուսանող է։[16] Չնայած այս փաստը հստակորեն նշված չէ բանաստեղծության մեջ, այն նշված է Պոյի «Ստեղծագործության փիլիսոփայությունում»: Դա նաև հասկացվում է հեղինակի՝ գիրք կարդալուց և Աթենաս-Պալլասի՝ հունական իմաստության աստվածուհու, կիսանդրուց։[17]

Նա կեսգիշերին կարդում է զանազան մոռացված պատմություններ, հին գրքեր։[7] Ինչպես Պոյի «Լիգեյա» կարճ պատմվածքի ուսումնասիրություններն են ցույց տվել, այդ մոռացված պատմությունները կարող են լինել գերբնական երևույթների կամ սև մոգության մասին։ Դրանով է պայմանավորված նաև բանաստեղծության դեպքերի՝ դեկտեմբերին տեղի ունենալու ընտրությունը, քանի որ հենց այդ ամիսն է սովորաբար կապված մութ ուժերի հետ։ Ագռավի՝ «սատանա թռչնի» ընտրությունը նույնպես հաստատում է դա։[18] Այդ սատանայական պատկերումները նկատելի են նաև այն համոզմունքից, թե ագռավն անդրաշխարհից է ուղարկված։

Պոն ագռավ է ընտրել որպես պատմության գլխավոր խորհրդանիշ, որովհետև նա ցանկանում էր ունենալ խոսել կարողացող ոչ բանական էակ։ Նա ընտրեց ագռավ, քանի որ նրան համարում էր թութակի պես խոսելու ընդունակ և նա համապատասխանում էր բանաստեղծության ոճին։[19] Նրան ոգեշնչել էր նաև Չ. Դիքենսի «Բարնաբի Րաջ» պատմվածքի ագռավը՝ Գրիպը։[20] Դիքենսի ագռավը շատ բառեր է կարողանում ասել և հաճախ կատակներ է անում, սակայն Պոն ընդգծել է թռչնի դրամատիկ հատկությունները։ Գրեհեմ հանդեսում տպագրված իր ակնարկում Պոն նշել է, որ «Բարնաբի Րաջի» ագռավը պետք է ավելի խորհրդանշական և մարգարեական դեր ունենար։[21] Ֆիլադելֆիայի ազատ գրադարանում (The Free Library of Philadelphia) ցուցադրված է ագռավի խրտվիլակ, որը ենթադրաբար Դիքենսի ագռավն էր, որով ոգեշնչվել էր Պոն։[22]

Պոն հավանաբար ուսումնասիրել էր ագռավի կերպարը տարբեր դիցաբանություններում և բանահյուսության մեջ։ Ըստ նորվեգական դիցաբանության՝ Օդին աստվածն ուներ 2 ագռավ՝ Հուգինը և Մունինը, որոնք խորհրդանշում էին խելք և հիշողություն։[23] Ըստ եբրայական առասպելի՝ Նոյն իր տապանից ուղարկում է սպիտակ ագռավ՝ ճշտելու, թե արդյոք ցամաքը չի ազատվել ջրից։[19] Այն ցամաք է գտնում, սակայն անմիջապես չի վերադառնում, որի համար պատժվում է և դառնում սև ու ստիպված է լինում հավերժ սնվել լեշերով։[23] Օվիդիոսի «Կերպարանափոխությունների» մեջ ևս ագռավն սկզբում սպիտակ է, այնուհետև Ապոլլոնը պատժում է նրան սիրեցյալի անհավատարմության մասին լուր բերելու համար և դարձնում է սև։ Պոյի բանաստեղծության մեջ ագռավի՝ սուրհանդակի դերը հավանաբար այս պատմություններից է գալիս։[23]

Հոմերոսի «Ոդիսևսում» հիշատակված «Նեպենտ» դեղամիջոցը ջնջում է հիշողությունը, և հեղինակը ցանկանում է մոռանալ Լինորին դրա միջոցով։ Պոն նաև հիշատակում է Երեմիայի գրքից (8:22) հայտնի «Գաղաադի բալասանը». «Բալասան չկա՞յ Գաղաադում, կամ բժիշկ չկա՞յ այնտեղ. Ապա ի՞նչու համար առողջութիւն չգտաւ իմ ժողովրդի աղջիկը:»[24] Այս կոնտեքստում «Գաղաադի բալասանը» բուսախեժ է, որն օգտագործվում է բժշկության մեջ (այս դեպքում հեղինակը ցանկանում է բուժվել Լինորի կորստի ցավից)։

Բանաստեղծական կառուցվածքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բանաստեղծությունը բաղկացած է 18 տնից՝ յուրաքանչյուրը 6 տող։ Ընդհանուր առմամբ յուրաքանչյուր տող պարունակում է ութաչափ քայլ, յուրաքանչյուր քայլ՝ մեկ շեշտված վանկ, որին հաջորդում է մեկ չշեշտված վանկ։[25] Առաջին տողը հետևյալ կառուցվածքն ունի (/-ը ցույց է տալիս շեշտված վանկերը, x-ը՝ չշեշտված)՝

Բանաստեղծության վանկային կառուցվածքը[7]
Շեշտ / x / x / x / x / x / x / x / x
Վանկ Once up- on a mid- night drear- y, while I pon- dered weak and wear- y


Պոն, ինչևէ, պնդում էր, որ բանաստեղծությունը բաղկացած է ութաչափ, յոթաչափ և քառաչափ քայլերից։[16] Հանգավորումը ABCBBB է կամ AA,B,CC,CB,B,B՝ ներքին հանգավորման դեպքում։ Յուրաքանչյուր տան մեջ, B տողը հանգավորվում է nevermore բառի հետ՝ հավելյալ շեշտադրում կատարելով վերջին վանկի վրա։ Բանաստեղծության մեջ շատ է օգտագործվում նաև բաղաձայնույթ (ալիտերացիա՝ նույն կամ նմանահունչ բաղաձայնների կուտակում բանաստեղծական խոսքի մեջ՝ արտահայտչականությունը ուժեղացնելու համար)` "Doubting, dreaming dreams ...":[26] 20-րդ դարի ամերիկացի բանաստեղծ Դենիել Հոֆմանը պնդում էր, որ Պոյի բանաստեղծության կառուցվածքն անբնական է, սակայն նրա հիպնոսացնող հատկությունն ավելի ակնառու է։[27]

Հրատարակման պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էդուարդ Մանեի նկարազարդումներից

Պոն առաջինը ներկայացրեց «Ագռավը» բանաստեղծությունն իր ընկերոջը և նախկին գործատուին՝ Ջորջ Ռեքս Գրեհեմին՝ Ֆիլադելֆիայի Գրեհեմ ամսագրից (Graham's Magazine)։ Գրեհեմը մերժեց տպագրել բանաստեղծությունը, որն այդ ժամանակ դեռևս վերջնական տարբերակը չէր, սակայն նա Պոյին $15 տվեց որպես նվիրատվություն։[28] Պոն այնուհետև $9-ով վաճառեց բանաստեղծությունը The American Review հանդեսին[29], որն «Ագռավը» տպագրեց 1845 թվականի փետրվարի իր համարում Quarles մականվամբ։[30] Բանաստեղծության առաջին տպագրությունը Պոյի անունով տեղի է ունեցել 1845 թվականի հունվարի 29-ին Evening Mirror ամսագրում։[16] Դրանից հետո բանաստեղծությունը տարածվեց ամբողջ ԱՄՆ-ով՝ հայտնվելով տարբեր ամսագրերում (New York Tribune (փետրվարի 4, 1845), Broadway Journal (համար 1, փետրվարի 8, 1845), Southern Literary Messenger (համար 11, մարտ 1845), Literary Emporium (համար 2, դեկտեմբեր 1845), Saturday Courier, 16 (հուլիսի 25, 1846), and the Richmond Examiner (սեպտեմբերի 25, 1849)) [31]

«Ագռավի» հաջողությունը նպաստեց Պոյի «Պատմվածքների» տպագրմանը 1845 թվականի հունիսին, որը 5 տարվա ընթացքում նրա առաջին գիրքն էր։[32] Նոյեմբերի 19-ին լույս տեսավ նաև Պոյի բանաստեղծությունների հավաքածուն՝ «Ագռավը և այլ բանաստեղծություններ»:[33] Այդ փոքր հատորը՝ 14 տարվա մեջ իր առաջին բանաստեղծական գիրքը[34], ընդամենը 100 էջից էր բաղկացած և վաճառվում էր 100 սենտով։[35] Բացի «Ագռավից»՝ այն ներառում էր ևս 17 բանաստեղծություն։[36]

Նկարազարդումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Ագռավի» հետագա հրատարակումներն ընդգրկում էին հայտնի նկարազարդողների աշխատանքները։ Հատկանշական է, որ 1858 թվականին «Ագռավի» նկարազարդումները կատարեց «Ալիսան Հրաշքների աշխարհում» գրքի նկարազարդող Ջոն Տենիելը: 1884 թվականին «Ագռավը» տպագրվեց նաև առանձին՝ Գուստավ Դորեի շքեղ նկարազարդումներով։ Դորեն մահացավ մինչև հրատարակումը։[37] 1875 թվականին բանաստեղծության ֆրանսիական տարբերակի համար նկարազարդումներ կատարեց նաև Էդուարդ Մանեն:

20-րդ դարի շատ նկարիչներ և ժամանակակից նկարազարդողներ նույնպես կատարել են նկարազարդումներ «Ագռավի» համար։

Ստեղծագործություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պոն նպաստեց «Ագռավի» հաջողությանը՝ դրանից հետո հրատարակելով «Ստեղծագործության փիլիսոփայությունը» էսսեն 1846 թվականին, որտեղ նա մանրամասնում էր բանաստեղծության ստեղծման պատմությունն ու շարժառիթները։ Հավանաբար իր ստեղծագործության նկարագրությունը չափազանցված է, սակայն այն ուշագրավ տեղեկություններ է տալիս Պոյի գրական տեսության վերաբերյալ։[38] Նա բացատրում է, որ բանաստեղծության յուրաքանչյուր բաղադրիչ հիմնված է տրամաբանության վրա՝ ագռավը մտնում է սենյակ՝ փոթորկից փախչելով, այնուհետև նստում է սպիտակ կիսանդրու վրա, որը սև թռչնի հետ ստեղծում է տեսողական հակադրություն։ Ըստ Պոյի՝ բանաստեղծության ոչ մի դրվագ պատահական չէ, այլ հեղինակն է ամեն ինչ կառավարում։[39] Նույնիսկ Nevermore բառն է օգտագործվում, որովհետև այն ունի երկար ձայնավոր հնչյուններ։[40] Պոն պնդում էր, որ այդ թեման էր ընտրել, որովհետև «գեղեցիկ կնոջ մահը անկասկած ամենապոետիկ թեման է աշխարհում», հատկապես, եթե այն հնչում է սգացող սիրեցյալի շուրթերից։[10] Բացի այդ՝ Լինորի կորուստը կապված է նաև Պոյի անձնական կյանքի իրադարձությունների՝ կամ մոր՝ Էլայզա Պոյի վաղաժամ մահվան, կամ նրա կնոջ՝ Վիրջինիայի երկարատև հիվանդության հետ։[41] Հայտնի չէ, թե որքան ժամանակ է Պոն աշխատել «Ագռավի» վրա, սակայն կան տեսակետներ, իբր նա այն գրել է 1 օրից մինչև 10 տարում։ Կա նաև տեսակետ, որ բանաստեղծության նախնական տարբերակներում ագռավի փոխարեն բու է եղել։[42]

Քննադատություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գուստավ Դորեի նկարազարդումը բանաստեղծության վերջին տողերի նկարագրությամբ

Մասամբ շնորհիվ «Ագռավի» կրկնակի տպագրման՝ Էդգար Ալլան Պոյի անունը շուտով հայտնվեց շատերի տներում[43] և նա դարձավ հանրաճանաչ։[44] Ընթերցողները սկսեցին բանաստեղծությունը նույնացնել բանաստեղծի հետ և Պոյին տվեցին «Ագռավ» մականունը։[45] Բանաստեղծությունը շուտով համատարած վերահրատարակվեց, կրկնօրինակվեց և ծաղրերգվեց։[43] Չնայած այն Պոյին հանրաճանաչություն բերեց կենդանության օրոք, ֆինանսապես այնքան էլ բարեհաջող չէր նրա համար։[46]

Որոշ գրողներ գովաբանել են «Ագռավը», իսկ որոշները՝ քննադատել այն։ Ուիլյամ Բաթլեր Եյթսն այն անվանում էր «շինծու և գռեհիկ»:[10] Պոյին հաճախ մեղադրում էին գրագողության մեջ։ Նրա մահից հետո իր ընկեր Թոմաս Հոլլի Չիվերսը հայտարարեց, որ «Ագռավը» բանաստեղծության գաղափարը Պոն գողացել է իրենից։[47] Մասնավորապես նա պնդում էր, որ Պոն իրենից է ոգեշնչվել բանաստեղծության չափն ընտրելու, ինչպես նաև "nevermore" արտահայտության հարցում։[48]

«Ագռավը» մեծ ազդեցություն է ունեցել ժամանակակից շատ ստեղծագործությունների վրա, օրինակ՝ Վլադիմիր Նաբոկովի «Լոլիտան» (1955), Բերնանդ Մալամուդի «Հրեա թռչունը» (1963) և այլն։[49] «Ագռավը» ստեղծելու գործընթացը մեծ ազդեցություն է ունեցել մի շարք ֆրանսիացի հեղինակների և երգահանների վրա, ինչպիսիք են Շառլ Բոդլերը և Մորիս Ռավելը, և ենթադրվում է, որ Ռավելի «Բոլերոն» մեծապես ոգեշնչվել է «Ստեղծագործության փիլիսոփայություն» աշխատությունից։[50] «Ագռավի» գաղափարը կարելի է հանդիպել նաև ֆիլմերում, հեռուստատեսային հաղորդումներում, երաժշտության և վիդեո խաղերի մեջ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Meyers, Jeffrey. Edgar Allan Poe: His Life and Legacy. New York City: Cooper Square Press, 1992. ISBN 0-8154-1038-7
  2. Silverman, Kenneth. Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. New York: Harper Perennial, 1991. ISBN 0-06-092331-8
  3. Kopley, Richard and Kevin J. Hayes. "Two verse masterworks: 'The Raven' and 'Ulalume'", collected in The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe, edited by Kevin J. Hayes. New York: Cambridge University Press, 2002. ISBN 0-521-79727-6 էջ 192
  4. Silverman, Kenneth. Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. New York: Harper Perennial, 1991. ISBN 0-06-092331-8, էջ 237
  5. «Edgar Allan Poe Society of Baltimore – Works – Poems – The Raven»։ Edgar Allan Poe Society of Baltimore։ December 28, 2007 
  6. «Ագռավը»։ Գրապահարան 
  7. 7,0 7,1 7,2 Poe, Edgar Allan. Edgar Allan Poe: Complete Tales & Poems. Edison, NJ: Castle Books, 2002. ISBN 0-7858-1453-1, էջ 773
  8. Poe, Edgar Allan. Edgar Allan Poe: Complete Tales & Poems. Edison, NJ: Castle Books, 2002. ISBN 0-7858-1453-1, էջ 774
  9. 9,0 9,1 Poe, Edgar Allan. Edgar Allan Poe: Complete Tales & Poems. Edison, NJ: Castle Books, 2002. ISBN 0-7858-1453-1, էջ 775
  10. 10,0 10,1 10,2 Silverman, Kenneth. Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. New York: Harper Perennial, 1991. ISBN 0-06-092331-8, էջ 239
  11. Cornelius, Kay. "Biography of Edgar Allan Poe" in Bloom's BioCritiques: Edgar Allan Poe, Harold Bloom, ed. Philadelphia: Chelsea House Publishers, 2002. p. 21 ISBN 0-7910-6173-6
  12. Kopley, Richard and Kevin J. Hayes. "Two verse masterworks: 'The Raven' and 'Ulalume'", collected in The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe, edited by Kevin J. Hayes. New York: Cambridge University Press, 2002. ISBN 0-521-79727-6194
  13. Hoffman, Daniel. Poe Poe Poe Poe Poe Poe Poe. Baton Rouge: Louisiana State University Press, 1972. ISBN 0-8071-2321-8, էջ 74
  14. Hoffman, Daniel. Poe Poe Poe Poe Poe Poe Poe. Baton Rouge: Louisiana State University Press, 1972. ISBN 0-8071-2321-8, էջ 73–74
  15. Maligec Christopher F. S. (2009)։ «'The Raven' as an Elegiac Paraclausithyron»։ Poe Studies 42։ doi:10.1111/j.1947-4697.2009.00015.x 
  16. 16,0 16,1 16,2 Sova, Dawn B. Edgar Allan Poe: A to Z. New York City: Checkmark Books, 2001. ISBN 0-8160-4161-X, էջ 208
  17. Meyers, Jeffrey. Edgar Allan Poe: His Life and Legacy. New York City: Cooper Square Press, 1992. ISBN 0-8154-1038-7, էջ 163
  18. Granger, Byrd Howell. "Marginalia — Devil Lore in 'The Raven'" from Poe Studies vol. V, no. 2, December 1972 Available online էջեր 53–54
  19. 19,0 19,1 Hirsch, David H. "The Raven and the Nightingale" as collected in Poe and His Times: The Artist and His Milieu, edited by Benjamin Franklin Fisher IV. Baltimore: The Edgar Allan Poe Society, Inc., 1990. ISBN 0-9616449-2-3, էջ 195
  20. Meyers, Jeffrey. Edgar Allan Poe: His Life and Legacy. New York City: Cooper Square Press, 1992. ISBN 0-8154-1038-7, էջ 162
  21. Cornelius, Kay. "Biography of Edgar Allan Poe" in Bloom's BioCritiques: Edgar Allan Poe, Harold Bloom, ed. Philadelphia: Chelsea House Publishers, 2002. p. 20 ISBN 0-7910-6173-6
  22. «Poe’s Raven Stuffed at Free Library»։ Philadelphia Magazine։ 31 October 2011։ Վերցված է 30 January 2014 
  23. 23,0 23,1 23,2 Adams, John F. "Classical Raven Lore and Poe's Raven" in Poe Studies. Vol. V, no. 2, December 1972. Available online, էջ 53
  24. Jeremiah 8:22
  25. Kopley, Richard and Kevin J. Hayes. "Two verse masterworks: 'The Raven' and 'Ulalume'", collected in The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe, edited by Kevin J. Hayes. New York: Cambridge University Press, 2002. ISBN 0-521-79727-6, էջ 192
  26. Kopley, Richard and Kevin J. Hayes. "Two verse masterworks: 'The Raven' and 'Ulalume'", collected in The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe, edited by Kevin J. Hayes. New York: Cambridge University Press, 2002. ISBN 0-521-79727-6, էջեր 192–193
  27. Hoffman, Daniel. Poe Poe Poe Poe Poe Poe Poe. Baton Rouge: Louisiana State University Press, 1972. ISBN 0-8071-2321-8, էջ 76
  28. Hoffman, Daniel. Poe Poe Poe Poe Poe Poe Poe. Baton Rouge: Louisiana State University Press, 1972. ISBN 0-8071-2321-8, էջ 79
  29. Ostrom, John Ward. "Edgar A. Poe: His Income as Literary Entrepreneur", collected in Poe Studies Vol. 5, no. 1. June 1982, էջ 5
  30. Silverman, Kenneth. Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. New York: Harper Perennial, 1991. ISBN 0-06-092331-8, էջ 530
  31. «Էդգար Պոյի բանաստեղծությունները»։ Edgar Allan Poe Society of Baltimore։ Ապրիլի 27, 2007։ Վերցված է սեպտեմբերի 20, 2007 
  32. Meyers, Jeffrey. Edgar Allan Poe: His Life and Legacy. New York City: Cooper Square Press, 1992. ISBN 0-8154-1038-7, էջ 177
  33. Thomas, Dwight and David K. Jackson. The Poe Log: A Documentary Life of Edgar Allan Poe, 1809–1849. New York: G. K. Hall & Co., 1987. ISBN 0-7838-1401-1, էջ 591
  34. Peeples, Scott. Edgar Allan Poe Revisited. New York: Twayne Publishers, 1998. ISBN 0-8057-4572-6, էջ 136
  35. Silverman, Kenneth. Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. New York: Harper Perennial, 1991. ISBN 0-06-092331-8, էջ 299
  36. Sova, Dawn B. Edgar Allan Poe: A to Z. New York City: Checkmark Books, 2001. ISBN 0-8160-4161-X, էջ 209
  37. Scholnick, Robert J. "In Defense of Beauty: Stedman and the Recognition of Poe in America, 1880–1910", collected in Poe and His Times: The Artist and His Milieu, edited by Benjamin Franklin Fisher IV. Baltimore: The Edgar Allan Poe Society, 1990. p. 262. ISBN 0-9616449-2-3
  38. Krutch, Joseph Wood. Edgar Allan Poe: A Study in Genius. New York: Alfred A. Knopf, 1926, էջ 98
  39. Silverman, Kenneth. Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. New York: Harper Perennial, 1991. ISBN 0-06-092331-8, էջեր 295–296
  40. Forsythe, Robert. "Poe's 'Nevermore': A Note", as collected in American Literature 7. January, 1936, էջեր 439–452
  41. Kopley, Richard and Kevin J. Hayes. "Two verse masterworks: 'The Raven' and 'Ulalume'", collected in The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe, edited by Kevin J. Hayes. New York: Cambridge University Press, 2002. ISBN 0-521-79727-6, էջ 194
  42. Weiss, Susan Archer. The Home Life of Poe. New York: Broadway Publishing Company, 1907, էջ 185
  43. 43,0 43,1 Hoffman, Daniel. Poe Poe Poe Poe Poe Poe Poe. Baton Rouge: Louisiana State University Press, 1972. ISBN 0-8071-2321-8, էջ 80
  44. Peeples, Scott. Edgar Allan Poe Revisited. New York: Twayne Publishers, 1998. ISBN 0-8057-4572-6, էջ 133
  45. Silverman, Kenneth. Edgar A. Poe: Mournful and Never-ending Remembrance. New York: Harper Perennial, 1991. ISBN 0-06-092331-8, էջ 238
  46. Krutch, Joseph Wood. Edgar Allan Poe: A Study in Genius. New York: Alfred A. Knopf, 1926, էջ 155
  47. Moss, Sidney P. Poe's Literary Battles: The Critic in the Context of His Literary Milieu. Southern Illinois University Press, 1969, էջ 101
  48. Parks, Edd Winfield. Ante-Bellum Southern Literary Critics. Athens, GA: University of Georgia Press, 1962: էջ 182.
  49. Kopley, Richard and Kevin J. Hayes. "Two verse masterworks: 'The Raven' and 'Ulalume'", collected in The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe, edited by Kevin J. Hayes. New York: Cambridge University Press, 2002. ISBN 0-521-79727-6, էջ 196
  50. Lanford, Michael (2011). "Ravel and 'The Raven': The Realisation of an Inherited Aesthetic in Boléro." Cambridge Quarterly 40(3), էջեր 243–265

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեքստ
Մեկնաբանություններ
Նկարազարդումներ
Ձայնագրություն