Ֆուետե

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Ֆուետե (ֆր.՝ fouetté, fouetter` խփել, մտրակել բառից), դասական վիրտուոզ պարի շարժման համընդհանուր կրճատ անվանում, որը կատարվում է կրկնվող պարաշրջանների հաջորդականությամբ, արագ տեմպով, մնալով նույն տեղում, որի կատարման ընթացքում աշխատող ոտքը յուրաքանչյուր 360° պտույտի ավարտին հստակ բացվում է կողքի` 45-90° բարձրության վրա (à la seconde, երկրորդ դիրքի ուղղությամբ): Կա նաև այլ արևմտյան կատարման եղանակ, որի ժամանակ աշխատող ոտքը կատարում է rond de jambe en l’air 45° կամ ավելի բարձրության վրա[1]:

Դասական ժառանգության ներկայացումներում ֆուետեն սովորաբար կատարում է պուանտներով բալետի պարուհին, Pa de deux կոդայում: «Ծովահեն», «Պակիտա», «Դոն Կիխոտ» և «Կարապի լիճ» բալետներում գլխավոր դերակատարը կատարում է առանց ընդհատման 32 ֆուետե: Բացառություն է «Բայադերկա» բալետը (խորեոգրաֆիան՝ Մարիուս Պետիպայի, Վախթանգ Ճաբուկիանիի և Վլ. Պոնոմարևի խմբագրությամբ), որտեղ երկրորդ գործողության Grand pas d’action-ում Համզեթի դերակատարն «իտալական» ֆուետեներից հետո կատարել է 20 ֆուետե:

Դասական պարի տերմինաբանության համաձայն ֆուետե պտույտը ճիշտ է անվանել պարաշրջան ֆուետե կամ ան տուռնան ֆուետե (Tours fouettés, Fouettés en tournant): Բեմում այս շարժումը միշտ կատարվում է en dehors ուղղությամբ: Որպես ավելի բեմական տարբերակ կարող է օգտագործվել մեկ tour fouetté դեպի en dehors և մեկը դեպի en dedans: Մեկական ցանկացած ուղղությամբ պարաշրջանային ֆուետեները կարող են օգտագործվել ինչ-որ կեցվածքի անցման ժամանակ և կարող են օգտագործվել բազմաթիվ համակցություններում` կապված լինելով դասական պարի այլ շարժումների հետ:

Բալետային տերմինաբանության մեջ գոյություն ունեն մի խումբ շարժումներ, որոնց անվան մեջ կա «ֆուետե» բառը, դրանք հնարավոր բոլոր պտույտներ և բատմաններ պարունակող շարժումներն են, կեցվածքից կեցվածք grand fouetté-ն (որին վերաբերում է նաև իտալական ֆուետեն` կազմված բատմաններից, ecarté առաջ մեծ կեցվածքում և attitude croisé կեցվածքում հաջորդող պտույտից) կատարվում է աշխատող ոտքով, որի թաթը ձգված վիճակում գտնվում է հատակին կամ 45°-ից 170° բարձրության վրա և թռիչքով (fouetté sauté): Այս բոլոր շարժումները տարբերվում են իրենց կատարման եղանակով և չեն պատկանում պտույտների շարքին:

Հնարավոր է, որ հենց այդպիսի մի շարժում է նկարագրել Ա. Պուշկինը «Եվգենի Օնեգին» վեպում:

Լ. Բլոկը իր «Դասական պար: Պատմություն և այժմեականություն» հիմնարար աշխատությունում Պուշկինի տողերի իմաստը բցաատրել է այսպես. «Իստոմինան կանգնած է. նա մեկ ոտքով դիպչելով հատակին, մյուսով դանդաղ պտտվում է...»[2], հնարավոր է, որ դա Grand fouetté de face է: «Դիպչելով» ակնհայտորեն բարձր կիսամատների վրա, «դանդաղ պտտվում է», տեղափոխելով ոտքը առջևից դեպի հետ, լայն կիսաշրջանով հնարավորություն էր տալիս Իստոմինային կատարել գեղեցիկ ապլոմբ, որը մշակվել էր Դիդլոյի կողմից:

Կատարման նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շարժումը սկսվում է préparation-ից` IV դիրքով, որտեղից էլ սկսվում է մեկական կամ կրկնակի pirouette en dehors-ը, որի ավարտին աշխատող ոտքը չի իջնում հատակին` IV կամ V դիրքով, այլ կողքի է բացվում` à la seconde դրության 60-90° բարձրության վրա, միաժամանակ հաջորդող հրման ժամանակ կատարվում է ծնկածալում (plié) հենվող ոտքի վրա, որից հետո կատարվում է սեփական առանցքի շուրջը հաջորդ պտույտը:

Պտույտի սկզբում աշխատող ոտքը ծալվում է և մոտենում է հենվող ոտքին` ստանալով passé դրությունը հետևից (մի ոտքի թաթը դիպչում է մյուս ոտքի սրնքամսին կամ ծնկին` հետևից), միաժամանակ, հրող ոտքը, ձգվելով ծնկի մասում, բարձրանում է կիսամատների կամ մատների (պուանտների) վրա: Պտույտի ժամանակ ոտնաթաթն արագ շարժումով կատարելով petit battement` տեղափոխվում է passé առջևի դրություն, petit battement-ը կատարվում է միայն ոտնաթաթի ներքևի հատվածով, ազդրը մնում է անշարժ:

Պտույտի ժամանակ ձեռքերն անընդհատ բացվելով կողքի և հավաքվելով առաջին դիրքում` օգնում են մարմնին թափ հավաքել: Այն բալետի պարուհին, որը լավ տիրապետում է ֆուետեի կատարման եղանակին, կարող է այլաձևել շարժումը` բարձրացնելով մի ձեռքը երրորդ դիրք, բացելով և փակելով հովհարը (ինչպես դա անում է Կիտրին «Դոն Կիխոտ» բալետում), սպիտակ թափքը կատարվում է մեկ ձեռքով, իսկ մյուս ձեռքը գեղեցիկ բռնում է պարաշորը կամ ընդհանրապես չի օգնում իրեն ձեռքերով և երկու ձեռքերն էլ պահում է գոտկատեղին:

Շարժումը կարող է բարդանալ զանազան միջոցներով, համակցության սկզբում և վերջում ավելացնելով կրկնակի պարաշրջաններ` պտույտի ընթացքում անընդմեջ փոխելով հայացքի ֆիքսման կետը (առանձին պտույտները կատարվում են 1 և 1/4 պտույտով կամ 1 և 1/2 պտույտով), ավելացնելով պիրուետներ այլ կեցվածքներում (à la seconde, attitude առաջ), ավելացնելով pas de bourrée en tournant, en dehors և en dedans, ինչպես նաև` պտույտներից մեկը թռիչքով կատարելով կամ, ինչն ավելի հազվադեպ է հանդիպում, պուանտներից չիջնելով (այս հմուտ հնարքը կիրառել է բալետմաստեր Ջորջ Բալանչինն իր «Սիմֆոնիա դո մաժոր» բալետի վերջնախաղում):

Տարբեր դպրոցներում կան ֆուետեի կատարման տարբեր ձևեր, մասնավորապես որոշ արևմտյան դպրոցներում աշխատող ոտքը կատարման ընթացքում բացվում է passé դրությունից ոչ թե հստակ կողք, այլ գործնականորեն առաջ, ինչը հնարավորություն է տալիս կատարել demi-rond de jambe, որն էլ հավելյալ թափ է տալիս պտույտին: Կա նաև այլ կատարման ձև, երբ յուրաքանչյուր ֆուետե փաստացի սկսվում է à la seconde կեցվածքից: Այս դեպքում աշխատող ոտքը պտույտի կատարման սկզբում միաժամանակ ծնկում չի ծալվում, այլ հետ է ընկնում և մոտենում է ծնկին արդեն պտույտի կատարման ժամանակ, երբ կատարողի մարմնի բոլոր դիրքերը պտույտի ընթացքում տեղափոխվել են շրջանի որևէ հատված:

Ժամանակակից բալետի պարուհիները զգալիորեն բարդացրել են ֆուետեն: Օրինակ, «Դոն Կիխոտ» ներկայացումից տպավորված «Կոմերսանտ» թերթը Նատալի Օսիպովայի ֆուետեն նկարագրել է այսպես.

«Երրորդ ակտի համար չտեսնված մի բան էր պահել` ֆուետե: Այդպիսի բան ոչ ոք և երբեք չէր արել. առաջին տասնհինգը բոլորը կրկնակի էր, տասվեցը` եռակի (այսինքն` պտույտը 1080 աստիճան), մնացած տասնվեցը` երկու մեկական ու մեկ կրկնակի պտույտներով: Եվ այդ ամբողջը` խելահեղ ռիթմով, բարձր պահած «աշխատող» ոտքով, առավելագույնը կես մետր առաջ մղելով[3][4]:

Երկար ժամանակ ֆուետեն պարտադիր բալետային տարրերի շարքում չէր. բալետային յուրահատուկ հնարք լինելով` պարտադիր չէր բալետային ներկայացումների խորեոգրաֆիկ հենքում և օգտագործվում էր միայն պրիմա-բալերինաներին փայլ տալու համար: Այդ պատճառով բալետմաստեր, բալետի բարեփոխիչ Միխայիլ Ֆոկինը և մեծ բալերինա Աննա Պավլովան ֆուետեն չէին սիրում:

Մեր օրերում ֆուետեն մտնում է խորեոգրաֆիկ ուսումնարանների պարտադիր ծրագրի մեջ, օգտագործվում է դասական պարի պետական քննությունների ժամանակ և բալետային դպրոցի յուրաքանչյուր շրջանավարտ որոշ չափով տիրապետում է դրա կատարման եղանակին:

Շարժումների պատմությունից[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին անգամ ֆուետեն հայտնվել է իտալացի վիրտուոզ բալենինաների զինանոցում:

32 ֆուետե առաջին անգամ կատարել է իտալացի հրավիրված պրիմա-բալերինա Պերինա Լենյանին: Դա տեղի է ունեցել «Մոխրոտ» բալետի պրեմիերայի ժամանակ, Մարիինյան թատրոնի բեմում, 1893 թվականի դեկտեմբերի 5-ին, երաժշտությունը` ըստ Բորիս Ֆիտինգով-Շելի (բալետմաստերներ` Էնրիկո Չեկետի, Մարիուս Պետիպա և Լև Իվանով): Հանրությունը այնպես է ծափահարել Լենյանիին, որ նա կրկնել է 28 ֆուետե ևս:

Բալերինան 32 ֆուետե կատարել է նաև 1895 թվականի հունվարի 15-ին, «Կարապի լիճ» բալետի պրեմիերայի ամբողջական տարբերակում:

Շարժման գաղտնիքը բացահայտել է բալետմաստեր և ականավոր մանկավարժ Էնրիկո Չեկետին:

Բալերինան սկսելով ֆուետե կատարել` պետք է ընտրի դիտման կետ և պահի հայացքը կետի վրա: Պտույտի ժամանակ գլուխը հետ է մնում մարմնից, այնուհետև շրջվում է` «առաջ անցնելով»: Հակառակ դեպքում կատարողի մոտ կսկսվի գլխապտույտ և նա կարող է կորցնել հավասարակշռությունը:

Ֆուետե տարրը մեծ դեր է խաղացել բալետային պարաշորի հայտնվելու գործում. կատարման համար պահանջվում էր օսլայած կարճ «տյունիկ», որը կանգնում էր հորիզոնական և չէր խանգարում ոտքերի շարժմանը:

20-րդ դարի սկզբին դասական բալետում 32 ֆուետե կատարելը դարձել է պարտադիր պայման:

Հետաքրքիր փաստեր և առասպելներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոյություն ունի առասպել այն մասին, որ որոշ բալերինաներ երբեք բեմում ֆուետե չեն կատարել: Բորիս Էյֆմանը «Վեստնիկ» ամսագրին տված հարցազրույցի ժամանակ պատմել է.

«Ուլյանովան և Պլիսեցկայան «Կարապի լիճ» բալետում երբեք 32 ֆուետե չեն կատարել, նույնիսկ մեկ ուղղությամբ: Դա կատարում էին ավելի հնարամիտ պարողները»[5]: Միաժամանակ բոլորին հայտնի է, որ Մայա Պլիսեցկայան այս շարժումը կատարել է այլ բալետում, սակայն «Կարապի լիճ» բալետում Օդիլիայի դերը կատարելու ժամանակ նախընտրել է կոդայում կատարել պա դե դե շրջան` կազմված տոր պիկեներից (tours piqué), որն ավելի է համապատասխանում հերոսուհու բնավորությանը:

Մեր օրերում առանձին վիրտուոզ մենակատարները ոչ միայն բեմում կարող են կատարել որոշ քանակությամբ փոքր ֆուետե պտույտներ կիսամատների վրա, այլ նաև` ամբողջական «32 ֆուետե»:

Այլ կիրառումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆուետեն գեղարվեստական մարմնամարզությունում տեխնիկական տարր է: Վարժություններում մարմնամարզիկը կարող է կատարել 2 և ավելի ֆուետե միևնույն ձևով կամ մեկ անգամ` ֆուետեների տարբեր ձևերի համադրությամբ, որն էլ իր բարդությամբ գնահատվում է 0-10 բալ` յուրաքանչյուր պտույտի համար: Տղաների ֆուետեն օգտագործում են նաև չինական ակրոբատիկ բալետի արտիստները, որոնք հաջող կատարում են այս համարն իրենց յուրօրինակ «Կարապի լիճ» բեմադրությունում[6][7]:

Ֆուետե է կոչվում նաև ֆրանսիական բռնցքամարտում «Սավատ» կողային հարվածը: Այս հարվածը կիրառվում է ստորին, միջին և վերին մակարդակներում:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Русский балет: Энциклопедия» - Fouetté. — М.: «Большая Российская энциклопедия; Согласие», 1997. — С. 549. — 632 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-85370-099-1
  2. Л.Д. Блок «Классический танец. История и современность» / вступительное слово В.Гаевского. — Рецензент: Пётр Гусев, Ред.коллегия: В.М.Красовская, Е.А.Суриц. — М.: "Искусство", 17.08.1987. — 556 с. — (Иллюстративный материал подобран сотрудниками Ленинградского государственного театрального музея и Ленинградской государственной театральной библиотеки им.Луначарского). — 25 000 экз.
  3. Татьяна Кузнецова։ «Проба пары. Наталья Осипова и Иван Васильев станцевали "Дон Кихот"»։ Коммерсантъ. № 186 (3517) от 05.10.2006։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-04-30-ին։ Վերցված է 2011-03-22 
  4. «Наталья Осипова - Фуэте, финал "Дон Кихота"»։ YouTube, 11.11.2009։ Վերցված է 2011-03-22 
  5. Балет Эйфманна в Нью-Йорке // автор Виктор Снитковский, «Вестник» № 5(212), 2 марта 1999
  6. В Москве состоится премьера акробатического балета «Лебединое озеро»
  7. Китайцы привезли в Москву «Лебединое озеро» 30.06.2008 г.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]