Փողկապ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ամերիկյան հանգույցով կապույտ փողկապ

Փողկապ (գերմ.՝ Halstuch, բառացի` վզի թաշկինակ), հագուստի բաղադրիչ տարր, կտորի շերտ, որ փաթաթում են վզին: Օգտագործվում է որպես աքսեսուար, հարդարանքի պարագա: Հիմնականում գործածում են տղամարդիկ:

Անվան ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եվրոպական լեզուներում տարածված է ֆր.՝ cravate բառից առաջացած անվանումը, այսպես` գերմ.՝ Krawatte, իսպ.՝ corbata, ուկր.՝ краватка, ռում.՝ Cravată, թուրք.՝ kravat, լեհ.՝ krawat: Իսկ ֆրանսերեն բառը, ամենայն հավանականությամբ, ծագում է «խորվաթ» բառից[1]:

Իսկ ռուս.՝ галстук (գալստուկ) բառը ծագել է հոլ.՝ halsdoek և գերմ.՝ h.Halstuch բառերից, որ նշանակում է վզի թաշկինակ:

Փողկապ կրելու կանոններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փողկապի գունավորումն ու նախշն ընտրվում են հագուստի մնացած բաղադրիչներին համապատասխան: Ամենօրյա կիրառման համար կիրառվում են մուգ երանգերով փողկապները` ոչ մեծ կրկնվող պատկերներով կամ առավել մեծ մեկ պատկերով, ինչն ուշադրություն չի գրավի: Մուգ փողկապները, որպես կանոն, կրում են բաց գույնի վերնաշապիկների հետ:

Փողկապի պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին հիշատակումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փողկապի մասին առաջին հիշատակումները կարելի է գտնել Հին Եգիպտոսի պատմության մեջ, որտեղ կտորի` երկրաչափական ուղիղ ձև ունեցող հատվածը, որ գցում էին ուսերին, այն կրողի սոցիալական կարգավիճակի մասին ուղղակի ակնարկ էր: Առաջիններից մեկը փողկապ կրել են նաև հին չինացիները: Այդ մասին են վկայում Շիխուանդի կայսեր դամբարանի մոտ քարե արձանները, որոնց վզներին ժամանակակից փողկապներ հիշեցնող հանգույցներ են: Սակայն այս բոլոր փողկապներն էլ հեռու են ժամանակակից փողկապներից թե' կրելու եղանակով և թե' ձևով, քանի որ նրանք զուրկ են ներկայիս փողկապների ամենագլխավոր բաղադրիչից` հանգույցից:

Մինչ այս գտածոները փողկապի «գյուտարարներն» էին համարվում հռոմեական լեգեոնների զինվորները, որոնք կրում էին, այսպես կոչված, ֆոկալե: Նրանց կերպարանքները պահպանվել են Տրայանոսի սյունին, որը կանգնեցվել է 113 թվականին` ի պատիվ կայսեր կրած հաղթանակների: Սյան բարձրաքանդակներում, որոնք գոտևորված են պտուտակաձև ժապավենի տեսքով, կարելի է հաշվել հռոմեական զինվորների մոտ 2 500 կերպար` ռազմական հանդերձանքով: Նրանցից շատերի վզին հանգուցավոր թաշկինակներ են: Հին Հռոմում թաշկինակների նման կիրառումը ժամանակակից փողկապների օգտագործման հիմք է հանդիսացել:

Հետագա պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ատլանտյան հանգույց: Առանձնանում է նրանով, որ հետ է կապվում

Սկսած 16-րդ դարի վերջերից` տղամարդիկ հագնում են կամզոլներ` մինչև ծունկն իջնող վերնազգեստ: Որպես զարդարանք նրանք կրում էին կլոր, ամուր օձիք, որը հաճախ վիզն ընդգրկող սկավառակաձև աքսեսուար էր` մի քանի սանտիմետր հաստությամբ: Այն պատրաստում էին սպիտակ կտորից, որն օսլայում էին ձևը պահպանելու համար:

Ժամանակի հետ նրան փոխարինելու եկավ լայն ատամնավոր օձիքը, որ ծածկում էր ուսերը: Օձիքի նման տեսակը սկսեցին «վանդեյք» անվանել: Այն կրում էին, օրինակ, պուրիտանները:

Ենթադրվում է, որ երբ խորվաթ սպաները, որոնք 17-րդ դարում` Երեսնամյա պատերազմի ժամանակ, կրում էին մետաքսե վառ վզկապներ, հրավիրվել են Ֆրանսիայի թագուհի Աննա Ավստրիացու պալատ, նրանց անսովոր հարդարանքի միջոցը չի վրիպել Լյուդովիկոս XIV-ի աչքից. նա նույնպես սկսել է կրել համանման վզկապ` դրանով իսկ Ֆրանսիայում և ամբողջ Եվրոպայում հիմնավորելով փողկապի նորաձևությունը: Այստեղից էլ վարկածներից մեկի համաձայն ծագում է ֆր.՝ cravate բառը, որ ծագում է խորվաթների ինքնանվանումից[2]:

17-րդ դարում նորաձև են համարվում երկար բաճկոնները, որոնք տղամարդիկ հագնում էին կամզոլների տակից: Վզին փաթաթում էին շարֆ, որը մի քանի անգամ պտտում էին պարանոցի շուրջ, իսկ ազատ ծայրերը թողնում էին կրծքին: 17-րդ դարավերջի գեղարվեստական կտավները վկայում են այն մասին, որ այդ ժամանակներում նման թաշկինակներն ունեին լայն տարածում: Դրանք պատրաստում էին մուսլինից, բատիստից և նույնիսկ ժանյակներից:

Գոյություն ունեին նման թաշկինակների հանգույցների բազմաթիվ տեսակներ: Այն հիշեցնում էր ժամանակակից թիթեռնիկ-փողկապը: Ինչպես հայտնի է, կար փողկապ կապելու ավելի քան 100 տեսակ: Ասում են, որ անգլիացի դենդի Բրամելը, ով մեծ ազդեցություն է ունեցել տղամարդկանց նորաձևության վրա, ամբողջ առավոտը կարող էր օգտագործել միայն այն բանի համար, որ բոլոր կանոններով կապեր փողկապը:

18-րդ դարում երկար ծայրերով վզի թաշկինակն սկսեցին անվանել փողկապ, իսկ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին այն արդեն հիշեցնում էր ժամանակակից փողկապը: Նորաձև են դառնում օձիքով վերնաշապիկները: Արդեն փողկապը կզակի տակ կապում էին հանգույցով, իսկ նրա երկար ծայրերը թողնում էին օսլայած վերնաշապկի վրա: Հենց այս ժամանակ էլ փողկապը ստանում է ներկայիս տեսքը: Պետք է նշել, որ եթե փողկապ կրելու նորաձևությունը չտարածվեր Անգլիայում, դժվար թե այն ունենար այն նշանակությունը, ինչ այսօր ունի գործարար նորաձևության մեջ: Անգլիայում փողկապի կրումը դասվում էր բարձր արվեստի կարգին, իսկ ջենտլմենները պետք է փողկապ կապելու մի քանի տասնյակ ձևեր իմանային: Կար կարծիք, որ տղամարդու համար լուրջ վիրավորանք էր նրա փողկապի մասին արված ակնարկը, ինչը կարելի էր «մաքրել միայն արյունով»:

Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության տարիներին (1789-1799) փողկապը մատնում էր այն կրողի քաղաքական համոզմունքների մասին: 19-րդ դարում եվրոպական հասարակության դենդիներն իրենց համար կրկին բացահայտեցին այս աքսեսուարը: Հենց այդ ժամանակվանից էլ փողկապը դադարեց միայն ռազմական ու քաղաքական շրջանակների սեփականությունը լինելուց` դառնալով սովորական քաղաքացիների հանդերձանքի անբաժան մասը:

Նախշավոր փողկապներ

1827 թվականին ֆրանսիացի գրող Օնորե դը Բալզակը գրել է «Փողկապ կրելու արվեստ» գիրքը, որտեղ նշել է փողկապ կապելու գեղագիտական անհրաժեշտության մասին: «Բայրոնյան» փողկապը կոկորդին կապվող լայն փողկապ էր, «ողբերգական» փողկապն ուներ սև գույն և նախատեսված էր սգո հանդերձանքի համար: «Վալտեր Սքոթ» փողկապները կարում էին վանդակավոր կտորից: Սպիտակ փողկապը նախատեսված էր պարահանդեսների, երեկույթների տոնական հանդերձանքի համար: Այն ընդունված էր կրել ֆրակի կամ սմոքինգի հետ, բայց ոչ երբեք պիջակի: Բալզակի ժամանակ փողկապներ կարում էին մետաքսե, բրդե, ատլասե գործվածքներից` զանազան նախշերով:

1924 թվականին վզկապներ ու շարֆերի բոլոր տեսակները հետին պլան են մղվում. ամերիկացի գործարար Ջեսի Լանգսդորֆը հեղինակային իրավունք է սահմանում իր «իդեալական» փողկապի համար: Այդպիսի փողկապներ, որոնք բաղկացած են երեք մասերից, կարվում են մինչ օրս: Այս նորամուծությունից հետո ստանդարտացվում են երկար շերտով գծավոր, շեղ վանդակավոր փողկապները: Այս պատկերներն օրինաչափ են դառնում անգլիական ակումբների ու քոլեջների համար, որ թույլ էր տալիս այն կրողին հայտնել իր պատկանելության մասին:

Փողկապի հանգույցների տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փողկապ կապելու եղանակ

1990-ական թվականների վերջերին երկու հետազոտողներ` Թոմաս Քինգը և Յոնգ Մաոն, որոնք երկուսն էլ Քեմբրիջի համալսարանի Կավենդիշ լաբորատորիան են ներկայացնրել, կիրառել են մաթեմատիկական մոդելավորում, որի օգնությամբ հանգել են այն եզրակացության, որ փողկապ կապելիս, իմանալով ընդամենը 9 շարժում, կարելի է փողկապի 85 տարբեր հանգույցներ ստանալ: Համապատասխանաբար, փողկապ կապելու առնվազն 85 եղանակ կա[3]:

Բրիտանացի գիտնականների հրապարակումներն ուսումնասիրելով` Ստոկհոլմի տեխնոլոգիական համալսարանի շվեդ մաթեմատիկոս Միքայել Վեյդեմո Յոհանսոնը նշել է, որ Ediety հանգույցը, որը կիրառում է «Մատրիցա: Վերալիցքավորում» ֆիլմի կերպար Մերովինգենը, նշված չէ Քեմբրիջի համալսարանի հետազոտության մեջ: Նա բացահայտել է, որ այս հետազոտությունը անտեսել է այն հանգույցները, որոնցում մի քանի փոքր հանգույցներ կան: Վեյդեմո Յոհանսոնը և իր երեք գործընկերները մշակել են փողկապային հանգույցների հատուկ կոդավորում` դրանք նշելով տառերով` W, T և U, որտեղ, օրինակ, U-ն նշանակել է լայն եզրը մտցնել նեղի տակ: Համակարգչային հաշվարկների արդյունքում գիտնականները հանգել են այն եզրակացության, որ կա հանգույցների ավելի քան 177.000 տեսակ: Ընդ որում, մաթեմատիկոսները նաև նշել են, որ հանգույցների ոչ բոլոր տեսակներն են ենթակա գործնական կիրառման[4]: tieknots.johanssons.org կայքը ներկայացնում է փողկապների հանգույցներ:

Հանրահայտ որոշ հանգույցներ

  • «Ասկոտ»
  • «Բալտուս»
  • «Վիլառոզա»
  • «Վիսմարա»
  • «Հանովեր»
  • «Գրանդչեստեր»
  • «Կրկնակի Վինձոր»
  • «Անկյունագիծ»
  • «Կավենդիշ»
  • «Կելվին»
  • «Քենթ»
  • «Խաչաձև հանգույց»
  • «Կեղծ հանգույց»
  • «Մանհեթեն»
  • «Նիկի»
  • «Օնասիս»
  • «Օրիենտալ»
  • «Պլաստրոն»
  • «Պլացբուրգ»
  • «Կիսավինձոր»
  • «Լայնակի»
  • «Պրատտ» (կամ «Շելբի»)
  • «Արքայազն Ալբերտ»
  • «Սուրբ Անդրեյ»
  • «Քառակի»

Փողկապի աքսեսուարներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փողկապի սեղմակներ
  • Փողկապի սեղմակ (անգլ.՝ Tie bar, tie clip) - փողկապը վերնաշապիկի առաջամասին ամրացնելու հարմարանք: Նորաձևության մեջ է մտել 1920-ական թվականներին և լայն կիրառում ունի մինչ օրս:
  • Քորոց օձիքի համար (անգլ.՝ Collar pin) - խոշոր անգլիական քորոց, որի օգնությամբ օձիքի եզրերն ամրացնում են փողկապի տակ: Լայնորեն գործածվել է 1930-ական թվականներին:
  • Օձիքի նշաձող (անգլ.՝ Сollar bar) - քորոցի նմանօրինակը օձիքի համար: Առանձնանում է նրանով, որ կտորը չի վնասում անցքերով: Ներկայումս հնացած աքսեսուար է համարվում:
  • Փողկապի քորոց (անգլ.՝ Tie pin, tie tack) - սկզբում նախատեսված է եղել փողկապը կամ վզկապը հագուստին ամրացնելու համար: Ներկայումս կիրառվում է որպես զարդարանք:
  • Փողկապի շղթա (անգլ.՝ Tie chain) - սեղմակի տարբերակ, որի հետին մասի բացվածքն ամրացվում է վերնաշապիկի կոճակին, իսկ փողկապի ծայրերն անցկացվում են նշաձողերի միջով և շղթայով:

Հետաքրքիր փաստեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փողկապով աշխատելն արգելող նշան
  • 1692 թվականին Սթեյնքերք (Բելգիա) քաղաքի մոտակայքում ֆրանսիական զորաբանակը անսպասելի հարձակվում է անգլիացիների վրա: Անակնկալի գալով ֆրանսիացի սպաները չեն հասցնում ընդունված կարգով կապել փողկապները` միայն անփութորեն դրանք փաթաթելով վզերին: Չնայած դրան` նրանք հաղթում են անգլիացիներին, իսկ պալատական նորաձևությունը հարստանում է փողկապի նոր տեսակով` «ա-լյա Սթեյնքերք»: Այն պատրաստում էին բատիստից ժանյակներով, իսկ ծայրերն անցկացնում էին կամզոլի օղակով: Սթեյնքերքի հերոսների հռչակն այնքան մեծ էր, որ նրանց պատվին կոչված փողկապները կրում էին նույնիսկ կանայք:
  • Անգլիայի արքա Հակոբ II-ը, գնելով փողկապ իր օծման առիթով, վճարել է 36 ֆունտ 10 շիլինգ, որ այդ ժամանակների համար (1685) հսկայական գումար էր:
  • «Հետ դեպի ապագա» ֆիլմի 2-րդ մասում, որում նկարագրվում են 2015 թվականի իրադարձությունները, նորաձև էր համարվում երկու փողկապների միաժամանակյա կրումը:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]