Ուղեղի ցնցում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ուղեղի ցնցում
Concussion mechanics.svg
Ենթադաս գանգուղեղային վնասվածք
Պատճառ ավտովթարներ, վայր ընկնելը, սպորտային վնասվածքներ, հեծանվային վթարներ
Հիվանդության ախտանիշ գլխացավ, արտխառնոց, լղոզված տեսողություն, քնի խանգարում և տրամադրության անկայունություն
Բուժում ֆիզիկական և կոգնիտիվ հանգիստ 1-2 օրվա ընթացքում՝ ակտիվությունների աստիճանական վերադարձով
Բժշկական մասնագիտություն անհետաձգելի բժշկություն, նյարդաբանություն
ՀՄԴ-9 850
ՀՄԴ-10 S06.0
MedlinePlus 000799
eMedicine 92095
MeSHID D001924
Հոմանիշներ գլխուղեղի թեթև վնասում, գլխուղեղի թեթև տրավմատիկ վնասում, գլխի թեթև վնասում, գլխի թեթև վնասվածք
Ախտորոշում հիմնված ախտանշանների վրա
Հաճախություն տարեկան 1000 մարդուց 6-ը

Ուղեղի ցնցում, հայտնի է նաև գլխուղեղի թեթև տրավմատիկ վնասում (ԳԹՏՎ) անվամբ, բնորոշվում է որպես գլխի վնասում, որը ժամանակավորապես ազդում է գլխուղեղի գործունեության վրա[1]։ Ախտանիշները կարող են ընդգրկել գլխացավեր, մտածողության, հիշողության կամ կենտրոնացման խանգարումներ, սրտխառնոց, լղոզված տեսողություն, քնի խանգարումներ կամ տրամադրության փոփոխություն[2]։ Որոշ ախտանշաններ կարող են ի հայտ գալ անմիջապես, մյուսները՝ վնասվածքից օրեր անց[2]։ Երեխաների շրջանում սպորտի հետ կապված ուղեղի ցնցումների 10%-ից քիչ դեպքերը ուղեկցվում են գիտակցության կորստով[3]։ Ոչ հազվադեպ ախտանշանները կարող են պահպանվել մինչև 4 շաբաթ[4]։

Պատճառներ և ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաճախակի պատճառները ընդգրկում են ավտովթարներ, վայր ընկնելը, սպորտային վնասվածքներ և հեծանվային վթարներ[5][6]։ Ռիսկի գործոններից է ալկոհոլի օգտագործումը[7]։ Մեխանիզմները կարող են ներառել ինչպես անմիջապես գլխին հասցված հարված, այնպես էլ մարմնի այլ հատվածի վրա ուժի ազդեցություն, որը փոխանցվում է գլխին[4]։ Սա բերում է նեյրոնների գործունեության խանգարման, քանզի առկա է գլյուկոզի պահանջի մեծացում, բայց արյան անբավարար մատակարարում: Ախտորոշման համար անհրաժեշտ է 30 րոպեից քիչ տևողությամբ գիտակցության կորուստ, 24 ժամից քիչ հիշողության կորուստ և Գլազգոյի կոմայի սանդղակով 13-15 միավոր[4][8]։ Հակառակ դեպքում պետք է քննարկել գլխուղեղի միջին կամ ծանր տրավմատիկ վնասուման հնարավորությունը[8]։

Կանխարգելում և բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կանխարգելումն ընդգրկում է պաշտպանիչ գլխարկների օգտագործում հեծանիվ կամ մոտոցիկլետ վարելիս[5]։ Բուժումն ընդհանուր առմամբ ընդգրկում է ֆիզիկական և կոգնիտիվ հանգիստ 1-2 օրվա ընթացքում՝ ակտիվությունների աստիճանական վերադարձով[9][4][10]։ Հանգստի ավելի երկար շրջանները կարող են վատացնել ելքը[4]։ Կարող են կիրառվել պարացետամոլ կամ այլ ՈՍՀԲԴ[4]։ Հավասարակշռության պահպանվող խնդիրների դեպքում կարող է օգտակար լինել ֆիզիոթերապիան, իսկ տրամադրության փոփոխությունների դեպքում կոգնիտիվ վարքային թերապիան[4]։ Հիպերբարիկ օքսիգենացիայի և խիրոպրակտիկ թերապիայի օգտակարության մասին վկայող ապացույցները շատ քիչ են[4]։

Համաճարակաբանություն և կանխատեսում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուղեղի ցնցում լինում է տարեկան 1000 մարդուց ավելի քան 6 հոգու մոտ[5]։ Սա գլխուղեղի տրավմատիկ վնասման ամենատարածված ձևն է[5]։ Ավելի հաճախ առաջանում է արական սեռի և պատանիների շրջանում[5]։ Ելքը սովորաբար լավ է[11]։ Մինչև նախորդ ուղեղի ցնցման ախտանշանների անհետացումը՝ նոր ուղեղի ցնցումը ասոցացվում է ավելի վատ ելքի հետ[12][13]։ Ուղեղի ցնցման կրկնվող էպիզոդները հետագա կյանքում կարող են բարձրացնել քրոնիկ տրավմատիկ էնցեֆալոպաթիայի, Պարկինսոնի հիվանդության կամ դեպրեսիայի զարգացման ռիսկը[14]։

Երեխաների մոտ ուղեղի ցնցման մեխանիզմի բացատրություն[15]

Նշաններ և ախտանշաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուղեղի ցնցումն ողեկցվում է բազմազան ախտանշաններով, որոնք սովորաբար ի հայտ են գալիս անմիջապես վնասումից հետո[16]։ Վաղ ախտանշանները սովորաբար հետ են զարգանում օրերի կամ շաբաթների ընթացքում[17]։ Ախտանշանների քանակն ու տեսակը տատանվում են լայն սահմաններում[18]։

Ֆիզիկական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամենահաճախ հանդիպող ախտանիշը գլխացավն է[19]։ Հանդիպում են նաև գլխապտույտ, սրտխառնոց, փսխում, շարժողական կոորդինացիայի խանգարում, հավասարակշռության պահպանման դժվարություն [19] կամ շարժողական և զգացողական այլ խանգարումներ: Տեսողական ախտանշաններն ընդգրկում են զգայունություն լույսի նկատմամբ[20], վառ լույսերի առկայություն տեսադաշտում[21], լղոզված [17] և երկակի տեսողություն[22]։ Տինիտուսը կամ ականջներում աղմուկի առկայությունը նույնպես հաճախ է հանդիպում[17]։ Մոտ 70 դեպքերից մեկում կարող են առաջանալ հետցնցումային կոնվուլսիաներ, սակայն անմիջապես վնասումից հետո կամ դրա ընթացքում առաջացած կոնվուլսիաները չեն համարում ՙՙհետվնասվածքային էպի-ցնցումներ՚՚ և ի տարբերություն դրանց կանխագուշակիչ չեն հետվնասվածքային էպիլեպսիայի համար: Վերջինիս համար անհրաժեշտ է գլխուղեղի որոշակի կառուցվածքային վնասում, այլ ոչ ուղղակի գործունեության կարճատև խանգարում[23]։ Հետցնցումային կոնվուլսիաները կապում են շարժողական ֆունկցիայի ժամանակավոր կորստի կամ արգելակման հետ և դրանք չեն ասոցացվում էպիլեպսիայի կամ գլխուղեղի ավելի լուրջ կառուցվածքային վնասման հետ: Դրանք կապված չեն որևէ կոնկրետ բարդության հետ և ունենում են նույն քանակով լավ ելքեր, որքան սովորական ուղեղի ցնցումները[24]։

Կոգնիտիվ և հուզական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոգնիտիվ ախտանշաններն ընդգրկում են շփոթվածություն, դիզօրիենտացիա և ուշադրության կենտրոնացման դժվարեցում: Գիտակցության կորուստ կարող է առաջանալ, սակայն պարտադիր չի կորելացվում ցնցման սրության հետ, եթե կարճատև է[25]: Հետվնասվածքային ամնեզիա, որի դեպքում տուժողը չի կարող վերհիշել վնասվածքին հաջորդած իրադարձությունները, ուղեղի ցնցման տարբերակիչ նշան է[19]: Այլ տարբերակիչ նշան է շփոթվածությունը, որը կարող է առկա լինել անմիջապես կամ զարգանալ մի քանի րոպեների ընթացքում[19]։ Անձը կարող է կրկնել նույն հարցը[26], դանդաղ պատասխանել հարցերին կամ կատարել հրահանգները, ունենալ սառած հայացք, ունենալ լղոզված[19] կամ չկապակցված խոսք[27]։ Ուղեղի ցնցման այլ ախտանիշները ընդգրկում են քնի խանգարում[17], կենտրոնացման[22] և ամենօրյա ակտիվությունների իրականացման դժվարացում[19]։

Ուղեղի ցնցումը կարող է բերել տրամադրության փոփոխությունների. սիրած գործերի հանդեպ հետաքրքրության կորուստ[28], լացկանություն[29], իրավիճակին չհամապատասխանող հույզերի դրսևորում[27]: Երեխաների մոտ հաճախակի ախտանշաններ են անհանգստությունը, լեթարգիան, գրգռվածությունը[30]:

Մեխանիզմներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պտտական ուժը գլխավոր գործոնն է ուղեղի ցնցման առաջացման մեջ։ Բռնցքամարտի ժամանակ հասցված հարվածները կարող են առաջացնել ավելի մեծ պտտական ուժ քան Ամերիկյան ֆուտբոլի ժամանակ տիպիկ հարվածները։[31]

Գլխուղեղը շրջապատված է ցերեբրոսպինալ հեղուկով, որը պաշտպանում է նրան թեթև վնասվածքներից: Ավելի սուր ազդեցությունները կամ կտրուկ արագացման հետ կապված ուժերը կարող են չկոմենսացվել այս պաշտպանիչ միջոցով:[32] Ուղեղի ցնցում կարող են առաջացնել հարվածային ուժերը, որոնց դեպքում լինում է գլխով հարված կամ հարված գլխին ինչ-որ բանով, կամ իմպուլսիվ ուժերը, որոնց դեպքում գլուխը շարժվում է` չլինելով բութ վնասվածքի անմիջական օբյեկտ(օր.` երբ կրծքավանդակը հարվածում է ինչ-որ բանի և գլուխը կտրուկ շարժվում է առաջ):[29]

Ուժերը կարող են առաջացնել գլխուղեղի գծային, պտտական կամ անկյունային շարժումներ:[29] Պտտական շարջման ժամանակ գլուխը թեքվում է իր ծանրության կենտրոնի շուրջ, իսկ անկյունային շարժման ժամանակ` ծանրության կենտրոնով չանցնող առանցքի շուրջ:[29] Պտտական շարժման չափը համարվում է ուղեղի ցնցման[33] և նրա ծանրության գլխավոր բաղադրիչը:[34] Մարզիկների շրջանում կատարված հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ուժի չափն ու ազդման շրջանը ոչ միշտ են կորելացվում ուղեղի ցնցման ծանրության և ախտանշանների հետ, և կասկածի տակ են դրել ցնցման շեմը, որը համարվում էր մոտ 70-75 մ/վ2:[35][36]

Գլխուղեղի` պտտական ուժերից ամենաշատ տուժած մասերն են միջին ուղեղը և միջանկյալ ուղեղը:[37][6] Համարվում է, որ ուժերն առաջացնում են այս հատվածներում տեղակայված ակտիվացնող ցանցանման գոյացության նորմալ բջջային գործունեության վնասվածքային ընդհատում, և հենց այս ընդհատումն էլ բերում է գիտակցության կորստի:[6] Գլխուղեղի մյուս հնարավոր ախտահարման մասերի թվին են պատկանում ուղեղաբնի վերին մասը, թաղը, բրտամարմինը, քունքային և ճակատային բլթերը: 4600, 5900 կամ 7900 ռադ/մ2 անկյունային արագացումները ունեն համապատասխանաբար 25,50 կամ 80% գլխուղեղի թեթև տրավմատիկ վնասման զարգացման ռիսկ[38] [39]։

Պաթոֆիզիոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եվ կենդանիների, և մարդկանց մոտ ԳԹՏՎ-ը կարող է փոփոխել գլխուղեղի ֆիզիոլոգիան մի քանի ժամերից մինչև մի քանի տարի տևողությամբ`[40][41] սկիզբ տալով բազմազան ախտաբանական միջադեպեր:[42] Որպես օրինակ կենդանիների մոտ գլյուկոզայի նյութփոխանակության նախնական աճից հետո, լինում է նվազած նյութափոխանակության շրջան, որը կարող է տևել մինչև 4 շաբաթ:[3] Չնայած այս փոփոխություններն ազդում են նեյրոնալ և գլխուղեղային գործունեության վրա` ուղեղի ցնցմանը հաջորդած նյութափոխանակային փոփոխությունները դարձելի են ախտահարված ուղեղային բջիջների մեծամասնությունում: Այնուամենայնիվ որոշ բջիջներ վնասվածքից հետո կարող են մահանալ:[43] Գրգռիչ նեյրոտրանսմիտտերներ, այնպիսի նյութեր ինչպիսին է գլուտամատը,որը գրգռում է նյարդային բջիջները, արտադրվում են չափազանց շատ քանակներով:[44] Սրա հետևանքով առաջացող բջջային գրգռումը բերում է նեյրոններում չափից շատ ազդակների առաջացման:[45] Այս ամենն առաջացնում է նեյրոնների թաղանթների շրջանում այնպիսի իոնների հավասարակշռության խանգարում, ինչպիսիք են կալիումն ու կալցիումը(տոքսիկ գրգռման գործընթաց):[46]

Միևնույն ժամանակ, անհայտ պատճառներով, առկա է ուղեղային արյունահոսքի հարաբերական նվազում,[20] չնայած արյունահոսքի նվազումը այնքան սուր չէ որքան իշեմիայի ժամանակ:[46] Հետևաբար բջիջները ստանում են սովորականից քիչ գլյուկոզա, ինչը բերում է «էներգետիկ ճգնաժամի»:[20]

Այս գործընթացների հետ միաժամանակ կարող է նվազել միտոքոնդրիումների ակտիվությունը, ինչը ստիպում է բջջին էներգիա առաջացնելու համար անցնել անաէրոբ նյութափոխանակության`բարձրացնելով լակտատի մակարդակը:[46]

Ուղեղի ցնցումից հետո մի քանի րոպեից մինչև մի քանի օրերի ընթացքում գլխուղեղը հատկապես խոցելի է ներգանգային ճնշման փոփոխությունների, արյունահոսքի և անօքսիայի հանդեպ:[20] Ըստ կենդանիների վրա կատարված հետազոտությունների(որոնք ոչ միշտ են համապատասխանում/կիրառելի մարդկանց) այս շրջանում մեծ քանակությամբ նեյրոններ կարող են մահանալ արյունահոսքի թեթև, նորմայում անվնաս, փոփոխությունների պատճառով:[20]

Ուղեղի ցնցումը գլխուղեղի դիֆուզ ախտահարում է (ի տարբերություն տեղայինի) և հետևաբար ընդգրկում է գլխուղեղի ավեի մեծ հատված։[47] Այն համարվում է դիֆուզ աքսոնալ վնասման թեթև ձև, քանզի աքսոնները կարող են վնասվել աննշան ձգումից։[29] Կենդանիների շրջանում կատարված հետազոտությունները, որոնցում կրծողները ենթարկվել են ուղեղի ցնցման, ցույց են տվել ամբողջ կյանքի ընթացքում այնպիսի նյարդախտաբանական պրոցեսների առկայություն, ինչպիսիք են շարունակական աքսոնալ դեգեներացիան և ենթակեղևային սպիտակ զանգվածի ուղիներում նյարդաբորբոքումը։[48] Այլ պատճառներից մահացած ուղեղի ցնցում տարածների գլխուղեղներում հայտնաբերվել է աքսոնալ վնասում, սակայն հնարավոր է նաև այլ վնասվածքների պատճառով գլխուղեղի արյան շրջանառության խանգարումը։[17] Էն-Էֆ-Էլ-ի (NFL - ԱՄՆ-ի ազգային ֆուտբոլային լիգա) մահացած մարզիկների գլխուղեղների հետազոտությունը ցույց է տվել ուղեղի ցնցումների հետևանքով տևական վնասում։ Այս վնասում, որը ծանրությունը բարձրանում է տարած ցնցումների շատացման հետ, կարող է բերել բազմազան առողջական խնդիրների։[49]

Մինչ այժմ շարունակվում է բանավեճը ուղեղի ցնցման ֆունկցիոնալ թե կառուցվածքային ֆենոմեն լինելու վերաբերյալ։[50] Կենդանիների թեթև տրավմատիկ վնասված գլխուղեղներում հայտնաբերվել է կառուցվածքային վնաս, սակայն հաստատված չէ թե դա վերաբերվում է մարդկանց թե ոչ։[37] Գլխուղեղի կառուցվածքի այսպիսի փոփոխությունները կարող են պատճառ հանդիսանալ որոշակի ախտանշանների առաջացման համար, որոնցից են տեսողական խանգարումենրը։ Սակայն այլ ախտանիշներ, հատկապես հոգեբանական բնույթովները, սովորաբար առաջանում են ուղեղի ցնցումից հետո բջջային գործունեության դարձելի ախտաֆիզիոլոգիական փոփոխությունների արդյունքում(օր․՝ նեյրոնների բիոքիմիայի փոփոխություններ)։[34] Այս դարձելի փոփոխությունները կարող են բացատրել թե ինչու է դիսֆունկցիան հաճախ ժամանակավոր։[50] Գլխի վնասվածքների մասնագետների միությունը 2001թ․ին հրավիրեց Ուղեղի ցնցումը սպորտում հավաք, որի ընթացքում էլ որոշվեց, որ ուղեղի ցնցումը կարող է բերել նեյրոախտաբանական փոփոխությունների, սակայն սուր կլինիկական ախտանշանները ավելի շատ արտահայտում են ֆունկցիոնալ խանգարումները քան կառուցվածքային վնասումը։[16]

Արդյունքում, հաշվի առնելով կենդանիների հետազոտությունները, համարվում է, որ ուղեղի ցնցման պաթոլոգիան սկսվում է նյարդային բջջի թաղանթի վնասումից։ Սա բերում է կալիումի դուրս գալուն բջջի ներսից դեպի արտաբջջային տարածություն, հաջորդող գլուտամատի ձերբազատմամբ, որը ուժեղացնում է կալիումի փոփոխությունը՝ բերելով ապաբևեռացման և նյարդային ակտիվության ընկճման։ Իոնային հավասարակշռության վերականգնման համար ակտիվանում է նատրիում-կալիումական պոմպը, ինչը բերում է ԱԵՖ (ադենոզինեռֆոսֆատ)-ի արտահայտված օգտագործմանը և գլկուկոզայի քայքայմանը։ Կուտակվում է կաթնաթթու, սակայն, զարմանալիորեն, ուղեղային արյունահոսքը նվազում է, ինչը բերում է «էներգետիկ ճգնաժամի»։ Գլյուկոզայի նյութփոխանակության այս աճին հաջորդում է ցածր նյութափոխանակային շրջան, որը կարող է տևել մինչև 4 շաբաթ։ Լիովին առանձին ուղի ընդգրկում է մեծ քանակությամբ կալցիումի կուտակում բջջի ներսում, ինչը կարող է թուլացնել թթվածնային մետաբոլիզմը և սկիզբ տալ հետագա կենսաքիմիական պրոցեսների, որոնք բերում են բջջի մահվան։ Այս երկու հիմնական ուղիները հաստատվել են կենդանիների վրա կատարված հետազոտություններից և դրանց տարածումը մարդկանց վրա դեռ պարզ չէ։[3]

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կարմիր դրոշակները նախազգուշացնող նշաններ են, որոնք կարող են խոսել ավելի ծանր ախտահարման մասին։
Կարմիր դրոշակներ[51]
Ցնցում
Վատացող գլխացավ
Արթնացման դժվարացում
Երկակի տեսողություն
Մարդկանց և վայրերը

ճանաչելու դժվարացում

Կրկնվող փսխում
Օջախային նյարդաբանական խնդիրներ
Վարքի փոփոխություն
Անիզոկորիան (բբերի անհավասարություն) կարող է լինել ուղեղի ցնցումից ավելի լուրջ ախտահարման նշան

Գլխի վնասվածքով մարդիկ պետք է առաջին հերթին գնահատվեն ժխտելու համար ավելի ծանր անհետաձգելի իրավիճակ, ինչպիսին է ներգանգային արնահոսությունը։ Սա ընդգրկում է շնչուղիների, շնչառության և արյան շրջանառության գնահատումը և ողնաշարի պարանոցային հատվածի կայունացումը, որը ենթադրվում է վնասված այն մարզիկների մոտ, ում գտել են անգիտակից, գլխի կամ պարանոցի վնասվածքից հետո։ Այնպիսի ախտանշանների վատացումը ինչպիսիք են գլխացավերը, շարունակական փսխումը,[52] շատացող ապակողմնորոշումը կամ գիտակցության մթագնումը,[53] ցնցումները, բբերի անհավասար չափը նույնպես խոսում են ավելի լուրջ վնասման մասին։[54] Այս ախտանշաններով կամ ավելի ծանր վնասվածքի բարձր ռիսկով անձիք պետք է անցնեն գլխուղեղի պատկերման հետազոտություններ վնասումը հայտնաբերելու համար և հաճախ մնում են հսկողության տակ 24-48 ժամվա ընթացքում։ Գլխուղեղի ՀՇ կամ ՄՌՇ հետազոտություններից պետք է խուսափել քանի դեռ չկան պրոգրեսիվ նյարդաբանական ախտանշաններ, օջախային նյարդաբանական նշաններ կամ գանգոսկրի վնասման կասկած։[55]

ԳԹՏՎ-ի ախտորոշումը հիմնված է ֆիզիկալ և նյարդաբանական քննությունների արդյունքների, գիտակցության կորստի տևողության (uսովորաբար 30 րոպեից քիչ), հետվնասվածքային ամնեզիայի (սովորաբար 24 ժամից քիչ) և Գլազգոյի կոմայի սանդղակի (13-15 միավոր) վրա[56]։ Նյարդահոգեբանական թեստերը օգնում են գնահատել կոգնիտիվ ֆունկցիան և Ցյուրիխում կնքված միջազգային համաձայնագրով խորհուրդ է տրվում կիրառել SCAT2 թեստը (Սպորտային ուղեղի ցնցման գնահատման միջոց)[57] [17]։ Այսպիսի թեստերը կարող են կիրառվել վնասվածքից ժամեր, օրեր կամ շաբաթներ անց, ինչպես նաև տարբեր ժամկետներում՝ տեղաշարժը գնահատելու նպատակով[58]։ Մարզիկները թեստերով գնահատվում են նաև խաղերի շրջանից առաջ, որպեսզի ունենաք հիմք հետագայում վնասվածքի դեպքում համեմատականներ անցկացնելու համար, սակայն դա չի նվազեցնում ռիսկը կամ չի ազդում խաղին վերադառնալու հնարավորության վրա[59][60]։

Եթե Գլազգոյի սանդղակով վնասվածքից 2 ժամվա ընթացքում առկա 15 միավոր կամ 14 միավոր ցանկացած ժամանակ՝ հնարավոր է, որ լինի ՀՇ իրականացնելու անհրաժեշտություն[6]։ Բացի այդ ՀՇ-ի կարիք կարող է լինել, եթե դուրսգրումից հետո քննումը կասկածելի է կամ առկա է թունավորում, there կա արնահոսելու բարձր ռիսկի կասկած, տարիքը 60-ից բարձր է[6] կամ ցածր է 16-ից։ Ուղեղի ցնցումների մեծամասնությունը (առանց բարդությունների) չեն կարող հայտնաբերվել ՀՇ կամ ՄՌՇ հետազոտություններով[33]։ Այնուամենայնիվ ՄՌՇ և ՄՖԷՇ(SPECT-միայնակ-ֆոտոնային էմիսիոն շերտագրություն) պատկերների վրա հայտնաբերվել են փոփոխություններ ցնցումով և նորմալ ՀՇ-ով անձանց մոտ, և հետևաբար հետվնասվածքային համախտանիշը կարող է կապված լինել ՄՖԷՇ-ով և ՊԷՇ (PET-պոզիտրոն-էմիսիոն շերտագրություն)-ով հայտնաբերված փոփոխությունների հետ[46]։ Գլխի թեթև վնասվածքը կարող է և չառաջացնել էլեկտրոուղեղագրական փոփոխություններ[61]։ Արյան հետազոտությունը, որը հայտնի է գլխուղեղի վնասման ցուցիչ անվամբ, 2018թ․-ին հաստատվել է ԱՄՆ-ում և հնարավորություն է տալիս բացառել ներգանգային արնահոսության ռիսկը և հետևաբար ՀՇ հետազոտության անհրաժեշտությունը[62]։

Ուղեղի ցնցումը մնում է թերախտորոշված քիչ արտահատված ախտանշանների պատճառով, բացի այդ մարզիկները կարող են փոքրացնել իրենց վնասվածքի ծանրությունը սպորտում ավելի երկար մնալու նպատակով[63]։ 2008թ․-ին կատարված հարցումը ցույց է տվել, որ ավելի քան 88% ցնցումները մնում են չախտորոշված[64]։

Ախտորոշումը կարող է բարդ լինել, քանզի ախտանիշները նման են այլ հիվանդություններին։ Օրինակ հետցնցումային կոգնիտիվ խանգարումները կարող են սխալ վերագրվել գլխուղեղի թեթև վնասվածքին, մինչդեռ դա կարող է լինել Հետվնասվածքային սթրեսային խանգարման (PTSD) հետևանք[65]։

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուղեղի ցնցման համար ոչ մի բնորոշում՝ գլխի փոքր վնասվածք[66] կամ գլխուղեղի թեթև տրավմատիկ վնասում ամբողջ աշխարհում ընդունված չէ[18]։ 2001թ․-ին մասնագետների Ուղեղի ցնցումը սպորտում խումբը առաջին միջազգային սիմպոզիումի ժամանակ[16] բնորոշեց ուղեղի ցնցումը որպես ուղեղն ախտահարող բարդ ախտաֆիզիոլոգիական գործընթաց, որն առաջանում է կենսամեխանիկական ուժերի ազդեցությունից"[25]։ Ընդունվեց, որ ուղեղի ցնցումը ներառում է նյարդային գործունեության ժամանակավոր թուլացում, որն անցնում է ինքուրույն, և որ նյարդային պատկերումը ցույց չի տալիս ոչ մի կոպիտ կառուցվածքային փոփոխություններ[34]։

Չնայած ըստ դասական բնորոշման որևէ կառուցվածքային փոփոխություն չի լինում[67], որոշ հետազոտողներ ներառել են վնասվածքներ, որոնց ժամանակ ի հայտ է եկել կառուցվածքային ախտահարում և ԱՄՆ-ի Առողջության ազգային դպրոց (National Institute for Health and Clinical Excellence)-ի կողմից տրված բնորոշումը ընդգրկում է ֆիզիոլոգիական կամ ֆիզիկական խանգարում նյարդային սինապսներում[68]։ Բացի այդ, պատմական բնորոշումը ընդգրկում է գիտակցության կորուստ։ Այնուամենայնիվ բնորոշումը ժամանակի ընթացքում զարգացել է և ընդգրկում է գիտակցության այնպիսի փոփոխություններ, ինչպիսին է հիշողության կորուստը[69], սակայն բանավեճերը շարունակվում են այն հարցի շուրջ, որ բնորոշումը պիտի ընդգրկի միայն այն վնասվածքները, որոնք ուղեկցվում են գիտակցության կորստով[37]։ Այս բանավեճը արտահայտվում է ուղեղի ցնցման որոշ լավ հայտնի աստիճանավորման սանդղակներում, որոնցում գիտակցության կորստով ուղեկցվող էպիզոդները դասվում են ավելի ծանր աստիճանի, քան առանց գիտակցության կորստի էպիզոդները։

Գլխի թեթև տրավմատիկ վնասվածքի բնորոշումը կասկածելի էր, մինչև 1992թ․-ին Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը ՀՄԴ-10 (Հիվանդությունների և առողջության հետ կապված այլ խնդիրների միջազգային վիճակագրական դասակարգում)-ում վերջնական և մասնագետների կողմից ճանաչված բնորոշումը[70]։ Այդ օրվանից բազմաթիվ կազմակերպություններ ինչպիսիք են Վերականգնողական բժշկության ամերիկյան կոնգրեսը[19] և Հոգեբուժության ամերիկյան ասոցիացիան, իրենց «Հոգեկան հիվանդությունների ախտորոշիչ և վիճակագրական ձեռնարկ»-ում[70] բնորոշել են ԳԹՏՎ-ն, որպես գիտակցության կորստի, հետվնասվածքային ամնեզիայի և Գլազգոյի սանդղակի համակցություն։

Ուղեղի ցնցումը դասվում է ԳՏՎ-ի թեթև ձևին[71], բայց պարզ չէ այն կոչել գլխուղեղի թեթև վնասում թե գլխի թեթև վնասում[72]։ ԳԹՏՎ-ն և ուղեղի ցնցումը բժշկական գրականությամ մեջ օգտագործվում են որպես հոմանիշներ[19], սակայն այլ վնասվածքներ, ինչպիսիք են ներգանգային արնահոսությունները (օր․՝ ինտրաաքսիալ հեմատոմա, էպիդուրալ հեմատոմա և սուբդուրալ հեմատոմա ) պարտադիր կերպով չեն բացառվում ԳԹՏՎ-ից[34] կամ գլխի թեթև վնասվածքից[73],[74] ինչպես դա կատարվում է ուղեղի ցնցման դեպքում[75]։ ԳԹՏՎ-ի դեպքում նյարդապատկերման փոփոխությունների առկայության դեպքում կարելի է ենթադրել բարդացած ԳԹՏՎ[46]։ Որոշ կլինիցիստներ տարբերություն են դնում ուղեղի ցնցում և ԳԹՏՎ տերմինների միջև[34]։ Հիվանդության նկարագրությունը, ներառյալ դրա ծանրության աստիճանն ու գլխուղեղի ախտահարված հատվածը, կլինիկական նյարդաբանության մեջ ավելի հաճախ են կիրառվում քան ուղեղի ցնցում տերմինը[76]։

Աստիճանավորման համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կան գլխի թեթև վնասուման ծանրությունն ու աստիճանը գնահատող ամենաքիչը 42 համակարգ[34] և չկա համաձայնություն թե որն է ամենաճիշտը։ Պրահայում 2004թ․-ին կայացած Ուղեղի ցնցումը սպորտում թեմայով 2-րդ միջազգային կոնֆերանսի ընթացքում որոշվեց ընդունել համընդհանուր պարզեցված համակարգ[77]։

Անցյալում մարզիկի խաղերի մասնակցությանը վերադարձի հարցը որոշելիս հիմնվում էին ուղեղի ցնցման ծանրության աստիճանի վրա։ Սակայն ժամանակակից ուղեցույցներն ու մասնագիտական կազմակերպությունները դեմ են այս համակարգերի կիրառմանը։ Ներկայումս մարզիկներին արգելված է վերադառնալ խաղերին մինչև նրանց մոտ չբացակայեն ախտանշանները հանգստի և ֆիզիկական ծանրաբեռնածության ժամանակ և մինչև նյարդահոգեբանական թեստերը չվերադառնան նախավնասվածքային մակարդակին։

Հիմնականում օգտագործվում էին 3 աստիճանավորման մակարդակ[78]։ Յուրաքանչյուրը պարունակում է 3 աստիճան, որոնք ցուցադրված են հաջորդող աղյուսակում[21]

Ուղեղի ցնցման աստիճանավորման պատմական սանդղակների համեմատություն – այժմ սրանց կիրառումը ցուցված չէ
Համակարգի անվանում  I աստիճան  II աստիճան  III աստիճան
Քանտու հետվնասվածքային ամնեզիա<30ր, գիտակցության կորստի բացակայություն գիտակցության կորուստ <5ր կամ ամնեզիա 30 ր մինչև 24 ժամ գիտակցության կորուստ >5ր, ամնեզիա >24 ժամ
Կոլորադոյի բժշկական միություն ապակողմորոշում, առանց գիտակցության կորստի ապակողմնորոշում, հետվնասվածքային ամնեզիա, առանց գիտակցության կորստի գիտակցության ցանկացած կորուստ
Նյարդաբանության ամերիկյան ակադեմիա ապակողմնորոշում, ախտանշանները տևում են <15ր, առանց գիտակցության կորստի ախտանշանները տևում են >15ր, առանց գիտակցության կորստի գիտակցության կորուստ (IIIա, եթե տևում է վայրկյաններ, IIIբ, եթե տևում է րոպեներ)

Կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԳԹՏՎ-ի հիմնական կանխարգելումը կատարվում է կապելով ամրագոտիները և օգտագործելով անվտանգության բարձիկներ ավտոմեքենաներում[19]։ Տարեցները կարող են նվազեցնել ընկնելու ռիսկը մաքեւր պահելով հատակը, հագնելով ցածր, հարթ և ամուր կոշկատակով կոշիկներ[28]։

Մարզիկների մոտ վնասման ռիսկը կարելի է նվազեցնել կրելով պաշտպանիչ գլխարկներ[31][79]։

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պարանոցի վնասվածքից հետո պետք է շարունակել հսկել հիվանդին մի քանի ժամերի ընթացքում։ Եթե առկա են կրկնվող փսխում, վատացող գլխացավ, գլխապտույտ, ցնցումներ, արտահայտված քնկոտություն, երկակի տեսողություն, չկապակցված խոսք, անկայուն քայլվածք, ձեռքերում կամ ոտքերում թմրածություն, կամ ի հայտ են եկել գանգոսկրի հիմքի կոտրվածքի ախտանշաններ, անհրաժեշտ է հիվանդի վիճակի շտապ գնահատում անհետաձգելի բաժանմունքում[57][3]։ Այս սկզբնական շրջանից հետո դեռևս պարզ չէ արդյոք արժի հիվանդին մի քանի անգամ արթնացնել գիշերվա ընթացքում, ինչպես կատարվում էր նախկինում, թե ավելի ճիշտ է չընդհատվող քունը[3][6]։

Անհրաժեշտ է ֆիզիկական և մտավոր հանգիստ մինչև բոլոր գանգատների վերացում։ Ուղեղի ցնցումների մեծ մասի ախտանշանները անցնում են 7-10 օրվա ընթացքում, սակայն վերականգնման ժամանակը կարող է ավելի երկար տևել երեխաների և դեռահասների շրջանում[57]։ Մտավոր հանգիստը ընդգրկում է այնպիսի ակտիվությունների սահմանափակում, որոնք պահանջում են կոնցենտրացիա և ուշադրություն, օրինակ՝ դպրոց, աշխատանք, համակարգչային խաղեր, հեռախոսով նամակագրություն[57] [3]։

Ուղեղի ցնցումով անձանց սովորաբար ցուցված է հանգիստ[80], ներառյալ գիշերային հանգիստ քուն[54][57], և ամենօրյա ակտիվություններին աստիճանական վերադարձով այնպիսի տեմպով, որ չառաջացնի ախտանշանների վատացում[54][18]։

Մարզիկների համար 2008թ․-ին Ցյուրիխում կայացած Ուղեղի ցնցումը սպորտում թեմայով կայացած կոնգրեսում որոշվել է թույլ տալ խաղերին վերադարձ ախտանշանների վերացումից հետո և հետագայում որոշակի հաջորդական քայլերի կատարում։ Այդ քայլերը ներառում են՝

  • ամբողջական մտավոր և ֆիզիկական հանգիստ
  • թեթև աերոբիկ մարզանքներ (առավելագույն ՍԿՀ-ի 70-80%-ից քիչ)
  • սպորտ-սպեցիֆիկ ակտիվություններ, օր․՝ վազք
  • ոչ կոնտակտային մարզանքներ
  • ամբողջական կոնտակտային մարզանքներ
  • ամբողջական կոնտակտային խաղեր

Միայն 24 ժամվա ընթացքում ախտանշանների բացակայության դեպքում է կատարվում անցում հաջորդ քայլին։ Եթե հայտնվել են ախտանշաններ, ապա պետք է կատարել մեկ քայլ դեպի հետ ամենքիչը 24 ժամով։ Կարևոր է լինել ասիմպտոմատիկ և անցնել բոլոր քայլերով, այլ ոչ թե ուղղակի կատարել քայլերը[57]։

Դեղորայք կարող է նշանակվել քնի խանգարումների և դեպրեսիայի բուժման համար[18]։ Ցավազրկողներ, օրինակ՝ իբուպրոֆեն, կարելի է կիրառել գլխացավերի դեպում[34], սակայն պարացետամոլը ավելի նախընտրելի է ներգանգային արնահոսության ռիսկը նվազեցնելու համար[81]։ Խորհուրդ չի տրվում կիրառել ալկոհոլ կամ այլ, բժշկի կողմից չնշանակված, դեղորայք, քանի որ դրանք կարող են դանդաղեցնել վերականգնումը[82]։

ԳԹՏՎ-ի կապակցությամբ բուժում ստացած անձանց մոտ 1%-ի դեպքում անհրաժեշտություն է լինում կատարել վիրահատություն գլխուղեղի վնասվածքի կապակցությամբ[56][83]։ Եթե ուղեղի ցնցումից հետո 24-72 ժամվա ընթացքում դիտվել է ախտանշանների վատացում ցուցված է վերադառնալ կրկնակի զննման։ Մարզիկները այս շրջանում սովորաբար ուշադիր հսկվում են թիմի բժշկի կողմից, սակայն մյուսները հնարավոր է չունենա այսպիսի հնարավորություն և դուրս գրվեն նվազագույ պրոցեդուրաներից հետո։

Կանխագուշակում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուղեղի ցնցում տարած անձիք ավելի զգայուն են նորը ստանալու նկատմամբ, հատկապես երբ ախտանշանները դեռ չեն վերացել[14]։ Վատ կանխագուշակիչ է, երբ շատ փոքր ազդեցությունը նույն արտահայտվածության ախտանշաններ է առաջացնում[57]։ Կրկնվող ցնցումները բարձրացնում են ուշ շրջանում դեմենցիայի, Պարկինսոնի հիվանդության և դեպրեսիայի ռիկը[14]։

ԳԹՏՎ-ի դեպում մահացությունը մոտ է 0-ին[56]։ Ախտանժանները սովորաբար անցնում են շաբաթների ընթացքում, սակայն կարող են լինել տևական խնդիրներ[34]։ Ելքը սովոբար գերազանց է[46]։ Երեխաների մոտ 75%-ը վերականգնվում են 3 ամսվա ընթացքում[84]։

Վերականգնման ընդհանուր կանխագուշակումը կարող է կախված լինել մի շարք գործոններից, օրինակ՝ տարիք, մտավոր ունակություններ, սոցիալական վիճակ, աշխատանքի տեսակ և այլն[85]։ ԳԻտակցության կորուստը և ավելի երկար ժամանակով ամնեզիան կարող են խոսել ավելի երկար վերականգնման շրջանի մասին[86]։ Անհայտ պատճառներով մեկ անգամյա ուղեղի ցնցումը զգալիորեն մեծացնում է տվյալ անձի երկրորդը ստանալու ռիսկը[58]։ Սպորտում ուղեղի ցնցման ռիսկ կապված է նաև մարմնի զանգվածի և սպորտաձևի տեսակի հետ[87]։ Կանխագուշակման տարբերություն կա մեծահասակների և երեխաների միջև։ Համարվում է, որ ծանր ուղեղի ցնցումը մանկական հասակում կարող է ազդել նյարդաբանական զարգացման վրա[58]։

2009թ․-ին կատարված հետազոտությունը ցույց է տվել, որ ուղեղի ցնցում տարած անձիք հետագա 30 տարվա ընթացքում ավելի ցածր ֆիզիկական և մտավոր ակտիվություն են ունենում[88]։

Հետցնցումային համախտանիշ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հետցնցումային համախտանիշի դեպում ախտանշանները չեն անցնում շաբաթների, ամիսների և տարիների ընթացքում և երբեմն կարող են լինել մշտական[89]։ Տուժածներից 10-20%-ը ունենում են հետցնցումային համախտանիշ մի քանի ամիսների ընթացքում[90]։ Ախտանշանները ներառում են գլխացավեր, գլխապտույտ, թուլություն, անհանգստություն, ուշադրության և հիշողության խանգարումներ, քնի խանգարում, գրգռվածություն[91]։ Չկա որևէ հաստատված բուժում, իսկ հանգիստը հիմնականում քիչ էֆեկտիվ է լինում[80]։ Ախտանշանները սովորաբար անցնում են մի քանի ամսվա ընթացքում[75], սակայն կարող են տևել տարիներ[92][93]։ Դեռևս պարզ չէ, թե այս համախտանիշի իրական պատճառը որն է․ կառուցվածքային վնասում, թե՞ ախտաֆիզիոլոգիական փոփոխություններ[65]։

Կուտակային էֆեկտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուղեղի ցնցման կուտակային էֆեկտները ամբողջությամբ պարզաբանված չեն, հատկապես երեխաների մոտ[94]։ 3-րդ և հետագա ցնցումների դեպքում ախտանշանները կարող են լինել ավելի սուր և բերել նյարդապաթոլոգիկ փոփոխությունների[58]։

Կուտակային էֆեկտը կորող է ներառել հոգեբուժական խնդիրներ և հիշողության երկարատև խանգարումներ։ Օրինակ ամերիկյան ֆուտբոլի այն մարզիկների մոտ ովքեր ունեցել են մի քանի ուղեղի ցնցում հայտնաբերվել է կլինիկական դեպրեսիայի զարգացման ավելի մեծ հաճախականություն, քան նրանց մոտ ովքեր չեն ունեցել ուղեղի ցնցում[95]։ 3 և ավելի ուղեղի ցնցման էպիզոդը մոտ 5 անգամ բարձրացնում է Ալցհեյմերի հիվանդության և հիշողության դեֆիցիտի զարգացման ռիսկը[95]։

Քրոնիկ տրավմատիկ էնցոֆալոպաթիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քրոնիկ տրավմատիկ էնցեֆալոպաթիան կամ ՔՏԷ-ն բազմակի ուղեղի ցնցումների կուտակային էֆեկտի օրինակ է։ Այս հիվանդությունը նախկինում հայտնի էր բռնցաքամարտի դեմենցիա անվամբ, քանզի առաջին անգամ նկատվել է բռնցքամարտիկների մոտ։ ՔՏԷ-ն կարող է բերել ֆիզիկական և կոգնիտիվ հաշմանդամության․ պարկինսոնիզմ, խոսքի և հիշողության հետ կապված խնդիրներ, դանդաղացած մտածողություն, տրեմոր, դեպրեսիա և անպատշաճ վարք[96][97]։

Կրկնակի ազդեցության համախտանիշ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրկնակի ազդեցության համախտանիշը, որի դեպքում գլխուղեղն այտուցվում է անգամ թեթև հարվածից, հանդիպում է հազվադեպ։ Այն կարող է առաջանալ այն անձանց մոտ ովքեր կրկնակի հարված են ստացել նախորդ ուղեղի ցնցումից օրեր կամ շաբաթներ անց, երբ վերջինիս ախտանշանները դեռևս հետ չեն զարգացել[20]։ Այս՝ երբեմն մահացու բարդության պատճառները դեռևս ամբողջությամբ պարզ չեն, սակայն համարվում է, որ գլխուղեղի այտուցն առաջանում է քանզի զարկերակիկները կորցնում են իրենց տրամագիծը կարգավորելու կարողությունը[58]։ Գլխուղեղի այտուցի հետևանքով ներգանգային ճնշումը արագ աճում է[52]։ Կարող է առաջանալ գլխուղեղի ճողվածք և ընդամենը մի քանի րոպեի ընթացքում առաջանում է ուղեղաբնի մահ[20]։ Բացի բռնցքամարտից մյուս բոլոր դեպքերը առաջացել են 20 տարեկանից երիտասարդ մարզիկների մոտ[44]։ Արձանագրված քիչ դեպքերի պատճառով ախտորոշումը կասկածելի է[98]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Traumatic Brain Injury (TBI): Condition Information»։ NICHD։ Վերցված է 18 December 2017 
  2. 2,0 2,1 «What are common TBI symptoms?»։ NICHD։ Վերցված է 18 December 2017 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Halstead ME, Walter KD, Council on Sports Medicine and Fitness. (September 2010)։ «American Academy of Pediatrics. Clinical report—sport-related concussion in children and adolescents.»։ Pediatrics 126 (3): 597–615։ PMID 20805152։ doi:10.1542/peds.2010-2005 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 Mahooti N (January 2018)։ «Sports-Related Concussion: Acute Management and Chronic Postconcussive Issues.»։ Child and adolescent psychiatric clinics of North America 27 (1): 93–108։ PMID 29157505։ doi:10.1016/j.chc.2017.08.005 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 «Incidence, risk factors and prevention of mild traumatic brain injury: Results of the WHO Collaborating Centre Task Force on Mild Traumatic Brain Injury»։ Journal of Rehabilitation Medicine 36 (Supplement 43): 28–60։ 2004։ PMID 15083870։ doi:10.1080/16501960410023732 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 «Clinical practice. Concussion»։ New England Journal of Medicine 356 (2): 166–72։ 2007։ PMID 17215534։ doi:10.1056/NEJMcp064645 
  7. «What causes TBI?»։ www.nichd.nih.gov։ Վերցված է 18 December 2017 
  8. 8,0 8,1 «How do health care providers diagnose traumatic brain injury (TBI)?»։ www.nichd.nih.gov։ Վերցված է 18 December 2017 
  9. «What are the treatments for TBI?»։ www.nichd.nih.gov։ Վերցված է 18 December 2017 
  10. Halstead ME, Walter KD, Moffatt K (12 November 2018)։ «Sport-Related Concussion in Children and Adolescents.»։ Pediatrics։ PMID 30420472 ։ doi:10.1542/peds.2018-3074 
  11. «Traumatic Brain Injury»։ Merck Manuals Professional Edition։ October 2013։ Վերցված է 18 December 2017 
  12. «Sports-Related Concussion»։ Merck Manuals Consumer Version։ Վերցված է 18 December 2017 
  13. Academies Committee on Sports-Related Concussions in Youth, Board on Children, Youth, and Families, Robert Graham, Frederick P. Rivara, Morgan A. Ford, and Carol Mason Spicer, editors; Institute of Medicine and National Research Council of the National (2014)։ Sports-related concussions in youth : improving the science, changing the culture։ National Academies Press։ էջ Chapter 5։ ISBN 978-0-309-28800-2։ Վերցված է 18 December 2017 
  14. 14,0 14,1 14,2 Kenneth Maiese (January 2008)։ «Concussion»։ The Merck Manual Home Health Handbook 
  15. «Traumatic Brain Injury (TBI): Condition Information»։ nichd.nih.gov/ (անգլերեն)։ Վերցված է 1 June 2018 
  16. 16,0 16,1 16,2 «Summary and agreement statement of the first International Conference on Concussion in Sport, Vienna 2001»։ British Journal of Sports Medicine 36 (1): 6–10։ 2002։ PMC 1724447։ PMID 11867482։ doi:10.1136/bjsm.36.1.6 
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 17,5 Rees PM (2003)։ «Contemporary issues in mild traumatic brain injury»։ Archives of Physical Medicine and Rehabilitation 84 (12): 1885–94։ PMID 14669199։ doi:10.1016/j.apmr.2003.03.001 
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 «A systematic review of treatments for mild traumatic brain injury»։ Brain Injury 19 (11): 863–80։ 2005։ ISSN 0269-9052։ PMID 16296570։ doi:10.1080/02699050400025042 
  19. 19,0 19,1 19,2 19,3 19,4 19,5 19,6 19,7 19,8 Kushner D (1998)։ «Mild Traumatic brain injury: Toward understanding manifestations and treatment»։ Archives of Internal Medicine 158 (15): 1617–24։ PMID 9701095։ doi:10.1001/archinte.158.15.1617 
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 20,5 20,6 Bowen AP (2003)։ «Second impact syndrome: A rare, catastrophic, preventable complication of concussion in young athletes»։ Journal of Emergency Nursing 29 (3): 287–89։ PMID 12776088։ doi:10.1067/men.2003.90 
  21. 21,0 21,1 Cantu RC (2001)։ «Posttraumatic Retrograde and Anterograde Amnesia: Pathophysiology and Implications in Grading and Safe Return to Play»։ Journal of Athletic Training 36 (3): 244–48։ PMC 155413։ PMID 12937491 
  22. 22,0 22,1 «Neuropsychology of sports-related head enjury: Dementia pugilistica to post concussion syndrome»։ The Clinical Neuropsychologist 13 (2): 193–209։ 1999։ PMID 10949160։ doi:10.1076/clin.13.2.193.1963 
  23. «Concussive convulsions. Incidence in sport and treatment recommendations»։ Sports Medicine 25 (2): 131–36։ 1998։ PMID 9519401։ doi:10.2165/00007256-199825020-00005 
  24. «Concussive convulsions: Emergency department assessment and management of a frequently misunderstood entity»։ Academic Emergency Medicine 8 (3): 296–98։ 2001։ PMID 11229957։ doi:10.1111/j.1553-2712.2001.tb01312.x 
  25. 25,0 25,1 Cantu RC (2006)։ «An overview of concussion consensus statements since 2000» (PDF)։ Neurosurgical Focus 21 (4:E3): 1–6։ doi:10.3171/foc.2006.21.4.4։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2008-02-28-ին 
  26. Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology (1997)։ «Practice Parameter: The Management of Concussion in Sports (Summary Statement)» (PDF)։ American Academy of Neurology։ էջեր 1–7։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2008-02-28-ին։ Վերցված է 2008-03-05 
  27. 27,0 27,1 Marcia K. Anderson, Susan Jean Hall, Malissa Martin (2004)։ Foundations of Athletic Training: Prevention, Assessment, and Management։ Lippincott Williams & Wilkins։ էջ 236։ ISBN 978-0-7817-5001-1 
  28. 28,0 28,1 Mayo Clinic Staff (2007)։ «Concussion»։ Mayo Clinic։ Վերցված է 2008-01-10 
  29. 29,0 29,1 29,2 29,3 29,4 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ sivak անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  30. «Traumatic brain injury»։ Emergency Medicine Clinics of North America 25 (3): 655–78, viii։ 2007։ PMID 17826211։ doi:10.1016/j.emc.2007.07.001 
  31. 31,0 31,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Pellman անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  32. Shaw NA (2002)։ «The neurophysiology of concussion»։ Progress in Neurobiology 67 (4): 281–344։ PMID 12207973։ doi:10.1016/S0301-0082(02)00018-7 
  33. 33,0 33,1 Poirier MP (2003)։ «Concussions: Assessment, management, and recommendations for return to activity»։ Clinical Pediatric Emergency Medicine 4 (3): 179–85։ doi:10.1016/S1522-8401(03)00061-2 
  34. 34,0 34,1 34,2 34,3 34,4 34,5 34,6 34,7 «Concussion and mild head injury»։ Practical Neurology 6 (6): 342–57։ 2006։ doi:10.1136/jnnp.2006.106583։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2007-07-01-ին 
  35. «Measurement of head impacts in collegiate football players: Relationship between head impact biomechanics and acute clinical outcome after concussion»։ Neurosurgery 61 (6): 1244–52; discussion 1252–53։ 2007։ PMID 18162904։ doi:10.1227/01.neu.0000306103.68635.1a 
  36. Gever D (December 7, 2007)։ «Any football helmet hit can cause potential concussion»։ MedPage Today։ Վերցված է 2008-02-27 
  37. 37,0 37,1 37,2 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Pearce անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  38. Bigler ED (2008)։ «Neuropsychology and clinical neuroscience of persistent post-concussive syndrome»։ Journal of the International Neuropsychological Society 14 (1): 1–22։ PMID 18078527։ doi:10.1017/S135561770808017X 
  39. P Rousseau, A Post, T B Hoshizaki (2009)։ «The effects of impact management materials in ice hockey helmets on head injury criteria»։ Proceedings of the Institution of Mechanical Engineers, Part P: Journal of Sports Engineering and Technology 223 (4): 159–65։ ISSN 1754-3371։ doi:10.1243/17543371JSET36 
  40. Mouzon B, Bachmeier, C (February 2014)։ «Chronic neuropathological and neurobehavioral changes in a repetitive mild traumatic brain injury model.»։ Ann. Neurol. 75 (2): 241–54։ PMID 24243523։ doi:10.1002/ana.24064 
  41. Smith D, Johnson, V (April 2013)։ «Chronic neuropathologies of single and repetitive TBI: substrates of dementia?»։ Nat Rev Neurol 9 (4): 211–21։ PMC 4513655։ PMID 23458973։ doi:10.1038/nrneurol.2013.29 
  42. «Neuroimaging findings in mild traumatic brain injury»։ Journal of Clinical and Experimental Neuropsychology 23 (6): 775–91։ 2001։ PMID 11910544։ doi:10.1076/jcen.23.6.775.1026 
  43. Iverson GL (2005)։ «Outcome from mild traumatic brain injury»։ Current Opinion in Psychiatry 18 (3): 301–17։ PMID 16639155։ doi:10.1097/01.yco.0000165601.29047.ae 
  44. 44,0 44,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Team անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  45. «The Neurometabolic Cascade of Concussion»։ Journal of Athletic Training 36 (3): 228–35։ 2001։ PMC 155411։ PMID 12937489 
  46. 46,0 46,1 46,2 46,3 46,4 46,5 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Iverson2005 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  47. «Pathology of head trauma»։ Neuroimaging Clinics of North America 12 (2): 175–87, vii։ 2002։ PMID 12391630։ doi:10.1016/S1052-5149(02)00009-6 
  48. «Lifelong behavioral and neuropathological consequences of repetitive mild traumatic brain injury»։ Annals of Clinical and Translational Neurology 5 (1): 64–80։ 2017։ PMC 5771321 ։ PMID 29376093։ doi:10.1002/acn3.510 
  49. CNN (2009-01-27)։ «Dead Athletes Brains Show Damage From Concussions»։ Boston University: Center for the Study of Traumatic Encephalopathy։ Վերցված է 2009-01-28 
  50. 50,0 50,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ McCrory անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  51. (չաշխատող հղում)Ontario Neurotrauma Foundation (June 2014)։ «Guidelines for Diagnosing and Managing Pediatric Concussion» (pdf)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 8 August 2014-ին։ Վերցված է 2 August 2014 
  52. 52,0 52,1 «Mild traumatic brain injury in children: Just another bump on the head?»։ Journal of Trauma Nursing 13 (2): 58–65։ 2006։ PMID 16884134։ doi:10.1097/00043860-200604000-00007 
  53. «Head injury in the United Kingdom»։ World Journal of Surgery 25 (9): 1210–20։ 2001։ PMID 11571960։ doi:10.1007/s00268-001-0084-6 
  54. 54,0 54,1 54,2 «Facts About Concussion and Brain Injury»։ Centers for Disease Control and Prevention։ 2006։ Վերցված է 2008-01-13 
  55. American Medical Society for Sports Medicine (24 April 2014), «Five Things Physicians and Patients Should Question», Choosing Wisely: an initiative of the ABIM Foundation (American Medical Society for Sports Medicine), http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-medical-society-for-sports-medicine/, վերցված է 29 July 2014 
  56. 56,0 56,1 56,2 «Diagnostic procedures in mild traumatic brain injury: Results of the WHO collaborating centre task force on mild traumatic brain injury»։ Journal of Rehabilitation Medicine 36 (Supplement 43): 61–75։ 2004։ PMID 15083871։ doi:10.1080/16501960410023822 
  57. 57,0 57,1 57,2 57,3 57,4 57,5 57,6 McCrory P, Meeuwisse, W, Johnston, K, Dvorak, J, Aubry, M, Molloy, M, Cantu, R (Jul–Aug 2009)։ «Consensus statement on concussion in sport: the 3rd International Conference on Concussion in Sport held in Zurich, November 2008.»։ Journal of Athletic Training 44 (4): 434–48։ PMC 2707064։ PMID 19593427։ doi:10.4085/1062-6050-44.4.434 
  58. 58,0 58,1 58,2 58,3 58,4 «Neuropsychological evaluation in the diagnosis and management of sports-related concussion»։ Archives of Clinical Neuropsychology 22 (8): 909–16։ 2007։ PMID 17988831։ doi:10.1016/j.acn.2007.09.004 
  59. «Cerebral concussion in athletes: Evaluation and neuropsychological testing»։ Neurosurgery 47 (3): 659–69; discussion 669–72։ 2000։ PMID 10981754։ doi:10.1097/00006123-200009000-00027 
  60. Randolph C (2011)։ «Baseline neuropsychological testing in managing sport-related concussion: does it modify risk?»։ Curr Sports Med Rep 10 (1): 21–26։ PMID 21228656։ doi:10.1249/JSR.0b013e318207831d 
  61. Binder LM (1986)։ «Persisting symptoms after mild head injury: A review of the postconcussive syndrome»։ Journal of Clinical and Experimental Neuropsychology 8 (4): 323–46։ PMID 3091631։ doi:10.1080/01688638608401325 
  62. «Press Announcements – FDA authorizes marketing of first blood test to aid in the evaluation of concussion in adults»։ www.fda.gov (անգլերեն)։ Վերցված է 24 February 2018 
  63. «Mild head injury: The new frontier in sports medicine»։ The Evaluation and Treatment of Mild Traumatic Brain Injury։ Hillsdale, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates։ 1999։ էջեր 85–86։ ISBN 0-8058-2394-8 
  64. «Recognition and characteristics of concussions in the emergency department population»։ Journal of Emergency Medicine 29 (2): 189–97։ 2005։ PMID 16029831։ doi:10.1016/j.jemermed.2005.01.020 
  65. 65,0 65,1 Bryant RA (2008)։ «Disentangling mild traumatic brain injury and stress reactions»։ New England Journal of Medicine 358 (5): 525–27։ PMID 18234757։ doi:10.1056/NEJMe078235 
  66. «Mild head injury in children and adolescents: A review of studies (1970–1995)»։ Psychological Bulletin 122 (2): 107–31։ 1997։ PMID 9283296։ doi:10.1037/0033-2909.122.2.107 
  67. Parkinson D (1999)։ «Concussion confusion»։ Critical Reviews in Neurosurgery 9 (6): 335–39։ ISSN 1433-0377։ doi:10.1007/s003290050153 
  68. Head Injury: Triage, Assessment, Investigation and Early Management of Head Injury in Infants, Children and Adults (PDF)։ National Institute for Health and Clinical Excellence։ September 2007։ ISBN 0-9549760-5-3։ Վերցված է 2008-01-26 
  69. «Postconcussional disorder: Background to DSM-IV and future considerations»։ The Evaluation and Treatment of Mild Traumatic Brain Injury։ Hillsdale, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates։ 1999։ էջ 320։ ISBN 0-8058-2394-8 
  70. 70,0 70,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Petchprapai07 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  71. Lee LK (2007)։ «Controversies in the sequelae of pediatric mild traumatic brain injury»։ Pediatric Emergency Care 23 (8): 580–83։ PMID 17726422։ doi:10.1097/PEC.0b013e31813444ea 
  72. Mild Head Injury։ Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press։ 1989։ էջեր v։ ISBN 0-19-505301-X 
  73. van der Naalt J (2001)։ «Prediction of outcome in mild to moderate head injury: A review»։ Journal of Clinical and Experimental Neuropsychology 23 (6): 837–51։ PMID 11910548։ doi:10.1076/jcen.23.6.837.1018 
  74. «Current controversies in the management of minor pediatric head injuries»։ American Journal of Emergency Medicine 18 (1): 96–101։ 2000։ PMID 10674544։ doi:10.1016/S0735-6757(00)90060-3 
  75. 75,0 75,1 «Traumatic brain injury»։ International Anesthesiology Clinics 45 (3): 119–35։ 2007։ PMID 17622833։ doi:10.1097/AIA.0b013e318078cfe7 
  76. The A–Z of Neurological Practice: a Guide to Clinical Neurology։ Cambridge, UK: Cambridge University Press։ 2005։ էջ 199։ ISBN 0-521-62960-8 
  77. «Summary and agreement statement of the 2nd International Conference on Concussion in Sport, Prague 2004»։ Br J Sports Med 39 (4): 196–204։ April 2005։ PMC 1725173։ PMID 15793085։ doi:10.1136/bjsm.2005.018614 
  78. «Second-impact syndrome»։ The Journal of School Nursing 20 (5): 262–67։ 2004։ PMID 15469376։ doi:10.1177/10598405040200050401 
  79. «Birth and evolution of the football helmet»։ Neurosurgery 55 (3): 656–61; discussion 661–62։ 2004։ PMID 15335433։ doi:10.1227/01.NEU.0000134599.01917.AA 
  80. 80,0 80,1 «Management of concussion and post-concussion syndrome»։ Current Treatment Options in Neurology 8 (5): 415–26։ 2006։ ISSN 1534-3138։ PMID 16901381։ doi:10.1007/s11940-006-0031-9 
  81. «Aspirin as a risk factor for hemorrhage in patients with head injuries»։ Neurosurgical Review 15 (1): 21–25։ 1992։ PMID 1584433։ doi:10.1007/BF02352062 
  82. «What Can I Do to Help Feel Better After a Concussion?»։ Atlanta, GA: Center of Disease Control։ March 8, 2010 
  83. Anderson MK (2003)։ Fundamentals of sports injury management։ Lippincott Williams & Wilkins։ էջ 79։ ISBN 0-7817-3272-7 
  84. Lumba-Brown Angela, Yeates Keith Owen, Sarmiento Kelly, Breiding Matthew J., Haegerich Tamara M., Gioia Gerard A., Turner Michael, Benzel Edward C., Suskauer Stacy J., Giza Christopher C., Joseph Madeline, Broomand Catherine, Weissman Barbara, Gordon Wayne, Wright David W., Moser Rosemarie Scolaro, McAvoy Karen, Ewing-Cobbs Linda, Duhaime Ann-Christine, Putukian Margot, Holshouser Barbara, Paulk David, Wade Shari L., Herring Stanley A., Halstead Mark, Keenan Heather T., Choe Meeryo, Christian Cindy W., Guskiewicz Kevin, Raksin P. B., Gregory Andrew, Mucha Anne, Taylor H. Gerry, Callahan James M., DeWitt John, Collins Michael W., Kirkwood Michael W., Ragheb John, Ellenbogen Richard G., Spinks Theodore J., Ganiats Theodore G., Sabelhaus Linda J., Altenhofen Katrina, Hoffman Rosanne, Getchius Tom, Gronseth Gary, Donnell Zoe, O’Connor Robert E., Timmons Shelly D. (4 September 2018)։ «Centers for Disease Control and Prevention Guideline on the Diagnosis and Management of Mild Traumatic Brain Injury Among Children»։ JAMA Pediatrics: e182853։ doi:10.1001/jamapediatrics.2018.2853 
  85. «Depression and Psychosis in Neurological Practice»։ Bradley's neurology in clinical practice. 1 (6th ed.)։ Philadelphia, PA: Elsevier/Saunders։ 2012։ էջ 111։ ISBN 1-4377-0434-4 
  86. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Masferrer անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  87. «Incidence and risk factors for concussion in high school athletes, North Carolina, 1996–1999»։ American Journal of Epidemiology 160 (10): 937–44։ November 2004։ PMID 15522850։ doi:10.1093/aje/kwh304 
  88. De Beaumont Louis, Theoret Hugo, Mongeon David, Messier Julie, Leclerc Suzanne, Tremblay Sebastien, Ellemberg Dave, Lassonde Maryse (2009)։ «Brain function decline in healthy retired athletes who sustained their last sports concussion in early adulthood»։ Brain 132 (Pt 3): 695–708։ PMID 19176544։ doi:10.1093/brain/awn347 
  89. «Post concussion syndrome»։ International Review of Psychiatry 15 (4): 310–16։ 2003։ PMID 15276952։ doi:10.1080/09540260310001606692 
  90. Zemek RL, Farion KJ, Sampson M, McGahern C (1 March 2013)։ «Prognosticators of persistent symptoms following pediatric concussion: a systematic review.»։ JAMA Pediatrics 167 (3): 259–65։ PMID 23303474։ doi:10.1001/2013.jamapediatrics.216 
  91. «Diagnostic criteria for postconcussional syndrome after mild to moderate traumatic brain injury»։ Journal of Neuropsychiatry and Clinical Neurosciences 17 (3): 350–56։ 2005։ PMID 16179657։ doi:10.1176/appi.neuropsych.17.3.350։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2006-10-06-ին 
  92. Alice Klein (Nov 11, 2017)։ «Pure oxygen can help concussion»։ New Scientist 
  93. Wiley (Dec 14, 2017)։ «Lifelong behavioral and neuropathological consequences of repetitive mild trauma»։ ScienceDaily 
  94. Harmon KG (1999)։ «Assessment and management of concussion in sports»։ American Family Physician 60 (3): 887–92, 894։ PMID 10498114 
  95. 95,0 95,1 Cantu RC (2007)։ «Chronic traumatic encephalopathy in the National Football League»։ Neurosurgery 61 (2): 223–25։ PMID 17762733։ doi:10.1227/01.NEU.0000255514.73967.90 
  96. Mendez MF (1995)։ «The neuropsychiatric aspects of boxing»։ International Journal of Psychiatry in Medicine 25 (3): 249–62։ PMID 8567192։ doi:10.2190/CUMK-THT1-X98M-WB4C 
  97. Jordan BD (2000)։ «Chronic traumatic brain injury associated with boxing»։ Seminars in Neurology 20 (2): 179–85։ PMID 10946737։ doi:10.1055/s-2000-9826 
  98. McCrory P (2001)։ «Does second impact syndrome exist?»։ Clinical Journal of Sport Medicine 11 (3): 144–49։ PMID 11495318։ doi:10.1097/00042752-200107000-00004 
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png