Ոսկե խնձոր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Ոսկե խնձոր, տարբեր ժողովուրդների ազգային զանազան լեգենդներում և հեքիաթներում հանդիպող հասկացություն։ Դրանցում հիմնականում ներկայացված են հերոսներ, որոնք անտագոնիստ հրեշներից հետ են վերադարձնում գողացված ոսկե խնձորը (օրինակ՝ Հերկուլեսը, Ֆութ-Ֆրումոսը)։ Այլընտրանքորեն, կելտական խորհրդանիշ համարվող արծաթե խնձորը խորհրդավոր սիմվոլ է իռլանդական դիցաբանության մեջ։

Հունական դիցաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հունական դիցաբանության մեջ ոսկե խնձորի մասին ներկայացվում է երեք անգամ։

Ատալանտա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ատալանտան և Մելանիոնը, Գվիդո Ռենի, 1622-25 թ․

Առաջին հատվածն Ատալանտա անունով որսորդուհու մասին է, ով պայքարում էր իր երկրպագու Մելանիոնի դեմ։ Մելանիոնն օգտագործում էր ոսկե խնձորներ՝ աղջկա ուշադրությունը շեղելու և մրցավազքում նրան հաղթելու համար։

Չնայած աղջկա հայրը նրան լքել էր նորածին ժամանակ՝ Ատալանտան դարձել էր հմուտ որսորդուհի և արժանացել գովասանքի խոսքերի՝ Կոլիդոնյան վարազին որսալու գործում մեծ դեր ունենալու համար։

Ատալանտայի հայրը պահանջում էր, որ աղջիկն ամուսնանա, բայց վերջինս դժկամորեն էր մոտենում այդ հարցին, քանի որ կարծում էր, որ ամուսնությունը կկործանի իրեն։ Իր յուրահատուկ գեղեցկության շնորհիվ նա ձեռք էր բերել շատ երկրպագուներ և վերջապես համաձայնել ամուսնանալ՝ պայմանով, որ թեկնածուները պիտի մրցեին և հաղթեին իրեն մրցավազքի ժամանակ։ Մասնակիցները, որոնք պարտվում էին, ենթարկվում էին մահապատժի։ Եվ քանի որ Ատալանտան շատ արագ էր վազում, նրա բոլոր երկրպագուները մահացան:

Հասկանալով, որ Ատլանտան արդար մրցապայքարում անպարտելի է, Մելանիոնը սկսում է աղոթել Ափրոդիտե աստվածուհուն՝ օգնություն ստանալու ակնկալիքով։ Աստվածուհին նրան տալիս է երեք ոսկե խնձորներ և ասում, որ հարվածի Ատալանտային՝ պայքարի ընթացքում նրան շեղելու համար։ Անշուշտ, աղջիկը բավականին երկար վազում է յուրաքանչյուր ոսկե խնձորից պաշտպանվելու համար, բայց Մելանիոնը վերջապես հաջողության է հասնում։ Նա հաղթում է մրցապայքարում և խնդրում Ատալանտայի ձեռքը։

Նրանք ունեին որդի՝ Պարթենոպայոսը, ով Թեբեի յոթ ապստամբներից էր։ Նրանց ամուսնությունն ավարտվում է դժբախտությամբ, քանի որ նրանք կերպարանափոխվել էին առյուծների՝ աստվածներին հաճո լինելու համար (հույները հավատում են, որ մարդիկ կարող են զուգակից լինել միայն ընձառյուծների հետ)։

Ոսկե խնձորը Տրոյական պատերազմի առասպելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պարիսի դատավճիռը, Էնրիկե Սիմոնե, 1904։ Պարիսը, ձեռքին ոսկե խնձոր բռնած, զննում է աստվածուհիներին

Զևսը խնջույք էր կազմակերպել Պելեուսի և Թետիսի ամուսնության առթիվ։ Էրիսը՝ երկպառակության աստվածուհին, իր վատ բնավորության պատճառով չէր հրավիրվել ճաշկերույթին։ Արարողության ընթացքում նա ոսկե խնձոր է նետում ներս՝ հետևյալ գրությամբ․ «ΤΗΙ ΚΑΛΛΙΣΤΗΙ» (հին հուն․՝ τῇ καλλίστῃ, հունարեն: τη καλλίστη ti kallisti, ամենագեղեցիկ Կալիստոյի համար)։ Երեք աստվածուհիները՝ Հերան, Աթենասը և Ափրոդիտեն, պահանջում են խնձորը։ Նրանք այդ մասին հայտնում են նաև Զևսին։ Չցանկանալով ներաքաշվել այդ ամենի մեջ՝ Զևսը հանձնարարում է Տրոյայի արքայազն Պարիսին զբաղվել այդ հարցերով։ Պարիսը մեծ պատիվ վայելող, ազնիվ և օրինական երիտասարդ էր, ինչի համար էլ Արեսից ստացել էր խորհրդանիշ նվեր՝ ցուլի տեսքով։ Զևսը խնձորը տալիս է Հերմեսին և ասում, որ հանձնի Պարիսին և ասի, որ աստվածուհիները կընդունեն նրա որոշումն առանց խնդրի։ Քանի որ բոլոր աստվածուհիները ցանկանում էին ստանալ խնձորը, նրանք հանում են իրենց հագուստները և Պարիսին ներկայանում ամբողջովին մերկ։ Նրանք նույնիսկ որպես կաշառք Պարիսին նվերներ են առաջարկում․ Հերան առաջարկում է նրան դարձնել Կենտրոնական Ասիայի և Եվրոպայի տիրակալ, Աթենասն առաջարկում է հմտություն և ուժ, իսկ Ափրոդիտեն առաջարկում է աշխարհի ամենագեղեցիկ կնոջ՝ Սպարտացի Հեղինեի սերը, որն արդեն ամուսնացած էր Մենելաուս թագավորի հետ։ Պարիսն ընտրում է Ափրոդիտեին, և այդ որոշումը ճակատագրական է լինում Տրոյական պատերազմի ժամանակ՝ հիմք դառնալով Պարիսի սպանության և Տրոյայի կործանման։

Հերակլես[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

։ Տե՛ս՝ Հերակլեսի սխրագործություններ

Իռլանդական դիցաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իռլանդական դիցաբանության մեջ ոսկե խնձորը քիչ դերակատարում ունի։ Առավել տարածում ունի արծաթե ճյուղը՝ որպես կելտական դիցաբանության խորհրդանիշ։

Խնձորի կիրառումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Բրանի ճանապարհորդությունը» պատմվածքում ներկայացվում է, որ անդրշիրմյան կյանք մտնելու համար պետք է ունենալ օրհնված արծաթե ճյուղ[1][2]։ Այս շարունակական լեգենդներն իրենց տեղը ունեն հունական և նորվեգական առասպելներում[3]։

Երաժշտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռիխարդ Վագների «Նիբելունգի մատանին» օպերաների շարքում ոսկե խնձորն ունի իրեն հատուկ բնորոշում։ Օպերան առաջին անգամ կատարվել է Ֆաֆնիրի կողմից, եղբորը՝ Ֆասոլտին, Ֆրիային աստվածների ցանկից հեռացնելու մասին ներկայացնելիս։

Հեքիաթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իվան Ցարևիչը բռնում է հազարան բլբուլին, ով փորձում էր գողանալ ոսկե խնձորը

Շատ եվրոպական հեքիաթներ սկսվում են թռչունի կողմից թագավորից ոսկե խնձորի գողացման պատկերի ներկայացմամբ․

Ժամանակակից գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուիլյամ Բաթլեր Եյթսի «Թափառող Աենգուսի երգը» բանաստեղծության տողերը․

Ես կպարզեմ՝ ուր գնացիր դու,
Կհամբուրեմ քեզ, կխնդրեմ ձեռքդ,
Կշեղվեմ անգամ ճշմարիտ ուղուց,
Քեզ կյանքս կտամ, կխոցվեմ նույնիսկ։
Լուսնից քեզ նվեր արծաթ խնձորներ,
Ոսկի խնձորներ կիջեցնեմ վերից։

Ժողովրդական մշակույթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ոսկե խնձորները որպես սիմվոլներ օգտագործվում են նաև խաղերի մեջ, ինչպիսիք են «Minecraft» և «Ողջույն հարևան» խաղերը[4][5]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Cf. Eleanor Hull, The Silver Bough in Irish Legend, in Folk-Lore, xii։
  2. Extract from Gods of the Celts, published by Dalriada Publications – http://www.manannan.net/library/godofthecelts.html
  3. James MacKillop, Dictionary of Celtic Mythology, Oxford, Oxford University Press, 1998, pp.21, 205, 270, 322–3, 346, 359–60. 0-19-280120-1
  4. https://minecraft.gamepedia.com/Golden_Apple
  5. helloneighbor.gamepedia.com https://helloneighbor.gamepedia.com/Apple։ Վերցված է սեպտեմբերի 25, 2017 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]