Հակոբ Մարթայան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հակոբ Մարթայան
Aqop Dilaçar Martayan .jpg
Ծնվել էմայիսի 22, 1895(1895-05-22)
Ստամբուլ, Օսմանյան կայսրություն
Մահացել էսեպտեմբերի 12, 1979(1979-09-12) (84 տարեկանում)
Ստամբուլ, Թուրքիա
ԳերեզմանՇիշլիի գերեզմանատուն
Բնակության վայր(եր)Ստամբուլ
ՔաղաքացիությունFlag of Turkey.svg Թուրքիա
Ազգությունհայ
Մասնագիտությունլեզվաբան, համալսարանի պրոֆեսոր և լրագրող
Հաստատություն(ներ)Լույս, Ռոբերթ քոլեջ, Անկարայի համալսարան, Սոֆիայի համալսարան և Թուրքական լեզնաբանական ընկերություն
ԱնդամակցությունԹուրքական լեզնաբանական ընկերություն
Ալմա մատերՌոբերթ քոլեջ և Անկարայի համալսարան
Գիտական աստիճանպրոֆեսոր (1922)
Տիրապետում է լեզուներինանգլերեն, հունարեն, իսպաներեն, ադրբեջաներեն, լատիներեն, գերմաներեն, ռուսերեն, բուլղարերեն, թուրքերեն[1] և հայերեն[1]

Հակոբ Վահանի Մարթայան (Դիլաչար, մայիսի 22, 1895(1895-05-22), Ստամբուլ, Օսմանյան կայսրություն - սեպտեմբերի 12, 1979(1979-09-12), Ստամբուլ, Թուրքիա), լեզվաբան, թուրքագետ, մանկավարժ։ Թուրքական լեզվագիտական ընկերության առաջին գլխավոր քարտուղարը: Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքը թուրքերեն լեզվի ուսումնասիրության մեջ Մարթայանի ունեցած ներդրման համար նրան շնորհել է «Դիլաչար» («Լեզու բացող») ազգանունը[2]:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սովորել է Կ. Պոլսի ամերիկյան միջնակարգ դպրոցում, Ռոբերտ կոլեջում, եղել է այդ քոլեջի անգլերենի դասատուն, ապա՝ տնօրենը, ստացել ամերիկյան ակադեմիական «Մագիստրոս արվեստից» տիտղոս և պրոֆեսորի կոչում (1922Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կռվել է կովկասյան ճակատում: Մինչև 1932 թվականը Բեյրութում, Սոֆիայում և այլ վայրերում զբաղվել է հայագիտությամբ, ստանձնել է Բեյրութի առաջին հայկական վարժարանի տնօրինությունը, հիմնել «Ռահվիրա» և «Մշակույթ» թերթերը (Սոֆիա), խմբագրել «Լույս» շաբաթաթերթը (Բեյրութ), հոդվածաշարերով հանդես եկել հայկական մամուլում։ Այդ շրջանում հրատարակվել են նրա «Աոաջին Փորձություն» պիեսը (1922), Լ. Շանթի «Հին աստվածներ»-ի անգլերեն թարգմանությունը (1922), «Գրի ծագումը և տարածումը» (1928) և «Հաբեթաբանություն» (1929) աշխատությունները, անգլիացի բանաստեղծներից թարգմանած «Ալբիոնի պարտեզեն» ժողովածուն (19291932 թվականից աշխատել է Թուրքիայում, եղել թուրք լեզվաբանների միության գլխավոր մասնագետը։ Տիրապետել է անգլերեն, թուրքերեն, ֆրանսերեն, հունարեն, իսպաներեն, իտալերեն, ռուսերեն, լեհերեն, բուլղարերեն և այլ լեզուների, ստացել Դիլաչար (լեզվի բանալի) անունը։ 1936-1950 թվականներին Անկարայի համալսարանում դասախոսել է լեզվաբանության պատմություն և ընդհանուր լեզվաբանություն։ Հեղինակ է թուրքական լեզվի տարբեր բնագավառներին վերաբերող մի շարք մենագրությունների։ Ունի հայագիտական աշխատություններ («Համայնապատկեր հայ մշակույթի», 1966, «1500-ամյակի խոհեր», 1951, «Աստվածաշունչը և աշխարհաբարը», 1956 և այլն) և բազմաթիվ հոդվածներ։ 1942-1970 թվականներին եղել է թուրքական հանրագիտարանի տեխնիկական խորհրդատուն, ապա գլխավոր խմբագիրը[3]։

Մարթայանը մահացել է 1979 թվականին Ստամբուլում[4]:

Հրատարակություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թուրքերեն
  • Azeri Türkçesi (Ադրբեջանական թուրքերենը), 1950
  • Batı Türkçesi (Արևեմտյան թուրքերենը), 1953
  • Lehçelerin Yazılma Tarzı (Բարբառների գրելու ձևը)
  • Türk Dil ve Lehçelerinin Tasnifi Meselesi (Թուրքերեն լեզվի և բարբառների դասակարգման խնդիրը), 1954
  • Devlet Dili Olarak Türkçe (Թուրքերենը որպես պետական լեզու), 1962
  • Wilhelm Thomsen ve Orhon Yazıtlarının Çözülüşü (Վիլհելմ Թոմսենը և Օրհոնյան արձանագրությունների կործանումը), 1963
  • Türk Diline Genel Bir Bakış (Ընդհանուր ակնարկ թուրքերեն լեզվի մասին), 1964
  • Türkiye'de Dil Özleşmesi (Լեզվի մաքրումը Թուրքիայում), 1965
  • Dil, Diller ve Dilcilik (Լեզու, լեզուներ և լեզվաբանություն), 1968
  • Kutadgu Bilig İncelemesi (Քութադգու Բիլիգ ուսումնասիրությունը), 1972
  • Anadili İlkeleri ve Türkiye Dışındaki Uygulamalar (Մայրենի լեզվի սկզբունքները և կիրառումները Թուրքիայի սահմաններից դուրս), 1978
Ֆրանսերեն
  • Les bases bio-psychologiques de la Theorie Güneş Dil (1936)
Հայերեն
  • 1500ամեակի խոհեր, 1951:
  • Աստուածաշունչը եւ աշխարհաբարը, 1956:
  • Յօդուածներ, 2000:
  • Համայնապատկեր հայ մշակոյթի, Հ. I, 2004:
  • Համայնապատկեր հայ մշակոյթի, Հ. II, 2005:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. «Հակոբ Դիլաչար /Հակոբ Մարթայան/»։ Արեւմտահայաստանի եւ Արեւմտահայութեան Հարցերու Ուսումնասիրութեան Կեդրոն (en-US)։ 2010-02-22։ Վերցված է 2019-05-21 
  3. «Ով ով է: Հայեր» հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, գլխավոր խմբագիր Հովհաննես Այվազյան, Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, Երևան, 2007:
  4. «Հակոբ Մարթայան (Դիլաչար). հայ, ում մասին թուրքերը չեն կարող չխոսել»։ Hayern Aysor (ամհարերեն)։ 2016-02-04։ Վերցված է 2019-05-21 
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 315 CC-BY-SA-icon-80x15.png