Կուրախի շրջան (Դաղստան)
| Ստեղծում | 22 նոյեմբերի 1928  | |
|---|---|---|
| Երկիր | Ռուսաստան | |
| Մայրաքաղաք | Կուրախ | |
| Վարչատարածքային միավոր | Դաղստանի Հանրապետություն | |
| Կոորդինատներ | 41°35′3″N 47°47′3″E | |
| Բնակչություն | 14 909 | |
| Մակերես | 740 կմ² | |
| Պաշտոնական կայք | www.kurah.su | |
Կուրախի շրջան (լեզգիներեն՝ Кьурагь район)— վարչատարածքային միավոր և մունիցիպալ կազմավորում (մունիցիպալ շրջան) Ռուսաստանի Դաշնության Դաղստանի Հանրապետության կազմում։
Վարչական կենտրոնը Կուրախ գյուղն է։
Աշխարհագրություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Շրջանը գտնվում է լեռնային Դաղստանի հարավ-արևելքում։ Հյուսիսում սահմանակից է Աղուլի, արևելքում՝ Խիվի և Սուլեյման-Ստալսկիի, հարավ-արևելքում՝ Մագարամկենտի, հարավում՝ Ախտիի, իսկ հարավ-արևմուտքում՝ Ռուտուլի շրջաններին։
Շրջանի տարածքը 612 կմ² է։ Շրջանի կազմի մեջ են մտնում նաև Դերբենտի շրջանի տարածքում գտնվող հեռավոր հարթավայրային անկլավները. կիսաանկլավ Ալադաշ, Արաբլյար և Մոլլակենտ գյուղերի խմբի շուրջ, ինչպես նաև կիսաանկլավ Կումուկ գյուղի շուրջ։
Շրջանի հարավային մասը եզերում է բարձրլեռնային Սամուրի լեռնաշղթան, որի կատարով անցնում է Մագարամկենտի և Ախտիի շրջանների հետ վարչական սահմանը։
Կլիման չափավոր ցամաքային է։ Վարչական կենտրոնում (Կուրախ գյուղ) արձանագրված նվազագույն ջերմաստիճանը կազմել է -33 °C, իսկ առավելագույնը՝ մինչև +38 °C։
Պատմություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Դաղստանի Կենտգործկոմի (ԴաղԿԳԿ) 4-րդ նստաշրջանի 1928 թվականի նոյեմբերի 22-ի որոշմամբ՝ Կյուրինի օկրուգի նախկին Կուրախի և Աղուլի տեղամասերի տարածքում (լրացուցիչ ներառելով Լակի օկրուգի Չիրագ, ինչպես նաև Կյուրինի օկրուգի Կուտուր-Կյուրինի տեղամասի Յուխարի-Մակա, Բուրշի-Մակա և Աշագա-Մակա գյուղերը) ձևավորվել է Կուրախի կանտոնը։ Համառուսաստանյան Կենտրոնական Գործադիր Կոմիտեի (ՀԱԿԳԿ) 1929 թվականի հունիսի 3-ի որոշմամբ կանտոնը վերափոխվել է շրջանի։
ՀԱԿԳԿ 1934 թվականի սեպտեմբերի 1-ի որոշմամբ՝ Բուրկիխանի, Գոանի, Դուլդուգի, Կուրագի, Ռիչայի, Տպիգի և Խուտկուլի գյուղխորհուրդների առանձնացման միջոցով ձևավորվել է Աղուլի շրջանը։
ՌՍՖՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահության 1963 թվականի փետրվարի 1-ի հրամանագրով շրջանը լուծարվել է, իսկ տարածքը միացվել է Կասումկենտի գյուղական շրջանին։
ՌՍՖՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահության 1965 թվականի հունվարի 12-ի հրամանագրով շրջանը վերականգնվել է նախկին սահմաններում։
Բնակչություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]| Բնակչության թվաքանակը | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1926[1] | 1939[2] | 1989[2] | 2002[3] | 2010[4] | 2011[5] | 2012[6] |
| 2285 | ↗15 508 | ↘11 580 | ↗15 206 | ↗15 434 | ↘15 379 | ↘15 323 |
| 2013[7] | 2014[8] | 2015[9] | 2016[10] | 2017[11] | 2018[12] | 2019[13] |
| ↘15 299 | ↘15 175 | ↘15 139 | ↘15 042 | ↘14 901 | ↘14 759 | ↘14 560 |
| Բնակչության թվաքանակը | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1926[1] | 1939[2] | 1989[2] | 2002[3] | 2010[4] | 2011[5] | 2012[6] |
| 2285 | ↗15 508 | ↘11 580 | ↗15 206 | ↗15 434 | ↘15 379 | ↘15 323 |
| 2013[7] | 2014[8] | 2015[9] | 2016[10] | 2017[11] | 2018[12] | 2019[13] |
| ↘15 299 | ↘15 175 | ↘15 139 | ↘15 042 | ↘14 901 | ↘14 759 | ↘14 560 |
Ըստ ՌԴ Էկոնոմիկայի նախարարության կանխատեսումների՝ բնակչության թվաքանակը կազմելու է[14].
- 2024 թ. — 14,17 հազար մարդ
- 2035 թ. — 13,14 հազար մարդ
Ազգային կազմ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կուրախի շրջանում բնակվում են լեզգիներ և աղուլներ (Ալադաշ, Արաբլյար և Մոլլակենտ գյուղերում, որոնք էքսկլավի կարգավիճակով գտնվում են Դերբենտի շրջանի տարածքում)։
2010 թվականի Համառուսաստանյան մարդահամարի տվյալներով[15]․
| Ժողովուրդ | Թվաքանակ (մարդ) | Մասնաբաժինը բնակչության մեջ (%) |
|---|---|---|
| Լեզգիներ | 15 190 | 98,41 % |
| Ադրբեջանցիներ | 22 | 0,14 % |
| Ռուսներ | 20 | 0,12 % |
| Թաբասարաններ | 11 | 0,07 % |
| Աղուլներ | 7 | 0,04 % |
| Այլ | 9 | 0,05 % |
| Ընդամենը | 15 434 | 100,00 % |
2020—2021 թվականների Համառուսաստանյան մարդահամարի տվյալներով[16]․
| Ժողովուրդ | Թվաքանակ (մարդ) | Մասնաբաժինը բնակչության մեջ (%) |
|---|---|---|
| Լեզգիներ | 14 172 | 94,54 % |
| Աղուլներ | 571 | 3,80 % |
| Այլ | 246 | 1,64 % |
| Ընդամենը | 14 989 | 100,00 % |
Խորհրդային իշխանության կողմից իրականացված լեռնաբնակների՝ հարթավայրային տարածքներ վերաբնակեցման չմտածված քաղաքականության, ինչպես նաև 1966 թվականի ավերիչ երկրաշարժի հետևանքով (որի պատճառով ավերվեցին բնակելի տներ, վարչական, տնտեսական և մշակութային նշանակության օբյեկտներ), լեռնային գյուղերի շատ բնակիչներ ստիպված եղան լքել հայրենի եզերքը և հաստատվել հարթավայրում կամ հանրապետության քաղաքներում։ Այս պատճառներով, ինչպես նաև արդի սոցիալ-տնտեսական խնդիրների պատճառով (շրջանի աշխատունակ բնակչության շրջանում գործազրկություն, կյանքի որակի անկում, հասարակության գլոբալ ուրբանիզացում և այլն), շրջանի 38 գյուղերից այսօր 10-ը լքված են, իսկ ևս 17-ը գտնվում են անհետացման եզրին, այդ թվում՝ Ախնիգը, Բախցուգը, Սարագը, Ուկուզը, Ուրսունը, Խվերեջը, Խպյուկը և այլն։
Շրջանի բոլոր գյուղերը գտնվում են հանրապետության լեռնային բնակլիմայական գոտում, բացառությամբ հարթավայրային գոտում գտնվող Ալադաշ, Արաբլյար և Մոլլակենտ գյուղերի։ 28 բնակեցված գյուղերից 23-ում այսօր բնակվում են լեզգիներ, իսկ 5-ում՝ աղուլներ (Կվարդալ, Ուսուգ, Ուկուզ, Խվերեջ, Խպյուկ)։
Տարածքային կառուցվածք
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Վարչատարածքային կառուցվածքի շրջանակներում Կուրախի շրջանն ընդգրկում է գյուղխորհուրդներ և գյուղեր[17][18]։
Տեղական ինքնակառավարման կազմակերպման շրջանակներում համանուն մունիցիպալ շրջանի կազմի մեջ են մտնում գյուղական բնակավայրի (սելսկոյե պոսելենիե) կարգավիճակ ունեցող 14 մունիցիպալ կազմավորումներ, որոնք համապատասխանում են գյուղխորհուրդներին և գյուղերին[19]:
| № | Գյուղական բնակավայր | Վարչական կենտրոն | Բնակավայրերի քանակ | Բնակչություն (մարդ) | Մակերես (կմ²) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Ալադաշ | Ալադաշ | 1 | 1110 | |
| 2 | Աշարի | Աշար | 2 | 703 | 60.48 |
| 3 | Գելխենի | Գելխեն | 2 | 651 | 183.43 |
| 4 | Իկրայի | Իկրա | 4 | 1918 | 25.84 |
| 5 | Կաբիր | Կաբիր | 1 | 1413 | 6.08 |
| 6 | Կոչխյուրի | Կոչխյուր | 2 | 719 | 39.97 |
| 7 | Կումուկ | Կումուկ | 1 | 862 | |
| 8 | Կուրախի | Կուրախ | 2 | 3646 | 121.66 |
| 9 | Կուտուլի | Կուտուլ | 2 | 263 | 42.06 |
| 10 | Մոլլաքենդի | Մոլլաքենդ | 2 | 1646 | |
| 11 | Ուսուգի | Ուսուգ | 3 | 435 | 23.00 |
| 12 | Խպյուկ | Խպյուկ | 1 | 332 | 23.86 |
| 13 | Շիմիխյուրի | Շիմիխյուր | 3 | 683 | 28.70 |
| 14 | Շտուլի | Շտուլ | 2 | 479 | 43.10 |
Բնակավայրեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Շրջանում կա 28 գյուղական բնակավայր.
Կուտաններ (ձմեռային արոտավայրերին կից բնակավայրեր)
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ալադաշ, Արաբլյար և Մոլլակենտ գյուղերը, ինչպես նաև Կումուկը իրենցից ներկայացնում են Կուրախի շրջանի անկլավներ Դերբենտի շրջանի տարածքում, իսկ Բուգդատեպե գյուղը՝ անկլավ Մագարամկենտի շրջանի տարածքում:
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- 1 2 Районированный Дагестан : (адм.-хоз. деление ДССР по новому районированию 1929 г.). — Махачкала : Орготд. ЦИК ДССР, 1930. — 56, XXIV, 114 с.
- 1 2 3 4 Этносостав населения Дагестана
- 1 2 «Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более». Արխիվացված է օրիգինալից 2012-02-03-ին.
- 1 2 «Всероссийская перепись населения 2010 года. Таблица № 11. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских и сельских населённых пунктов Республики Дагестан». Արխիվացված է օրիգինալից 2014-05-13-ին. Վերցված է 2014-05-13-ին.
- 1 2 Оценка численности постоянного населения на 1 января 2011 года
- 1 2 «Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года». Արխիվացված է օրիգինալից 2014-05-31-ին. Վերցված է 2014-05-31-ին.
- 1 2 «Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов)». Արխիվացված է օրիգինալից 2013-11-16-ին. Վերցված է 2013-11-16-ին.
- 1 2 «Численность населения на 1 января 2014 года по сельским поселениям Республики Дагестан». Արխիվացված է օրիգինալից 2014-04-17-ին. Վերցված է 2014-04-17-ին.
- 1 2 «Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года». Արխիվացված է օրիգինալից 2015-08-06-ին. Վերցված է 2015-08-06-ին.
- 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
- 1 2 «Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года». 2017-07-31. Արխիվացված է օրիգինալից 2017-07-31-ին. Վերցված է 2017-07-31-ին.
- 1 2 «Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года». Արխիվացված է օրիգինալից 2018-07-26-ին. Վերցված է 2018-07-25-ին.
- 1 2 «Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года». Վերցված է 2019-07-31-ին.
- ↑ «Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект)» (PDF). www.spsss.ru (ռուսերեն). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2018-12-18-ին. Վերցված է 2021-06-12-ին.
- ↑ «Перепись 2010 года. Дагстат. Том 3». Արխիվացված է օրիգինալից 2017-10-11-ին. Վերցված է 2013-12-16-ին.
- ↑ «Территориальный орган Федеральной службы государственной системы по Республики Дагестан — итоги Всероссийской переписи населения 2020 года». Արխիվացված օրիգինալից 2023-07-08-ին. Վերցված է 2023-07-27-ին.
- ↑ «Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года N 16 «Об административно-территориальном устройстве Республики Дагестан»». Արխիվացված օրիգինալից 2018-04-02-ին. Վերցված է 2016-09-23-ին.
- ↑ «Единый реестр административно-территориальных единиц Республики Дагестан от 27.07.2018 № 00». Արխիվացված օրիգինալից 2020-06-22-ին. Վերցված է 2020-06-19-ին.
{{cite web}}: no-break space character in|title=at position 89 (օգնություն) - ↑ «Закон Республики Дагестан от 13 января 2005 года № 6 «О статусе муниципальных образований Республики Дагестан»». Արխիվացված օրիգինալից 2022-04-07-ին. Վերցված է 2022-06-21-ին.