Կենդանիները տիեզերքում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Տիեզերքի ռահվիրա միսս Բեյքեր, տիեզերք է ուղարկվել 1859 թվականի մայիսի 28-ին

Մինչև մարդկանց տիեզերք թռչելը կենդանի օրգանիզմի վրա ուղեծրային և ենթաուղեծրային թռիչքների կենսաբանական ազդեցությունն ուսումնասիրելու նպատակով տիեզերք են ուղարկվել կենդանիներ, այդ թվում նաև ֆիզիոլոգիական տեսանկյունից մարդուն ամենամոտը համարվող կապիկներ: Նախքան դեպի տիեզերք մարդու առաջին թռիչքը տիեզերք կենդանիների ուղարկումը նպատակ ուներ ստուգել, թե կենդանի կմնան արդյոք ապագա տիեզերագնացները թռիչքից հետո, իսկ եթե այո, ապա թռիչքն ինչպես կազդի նրանց առողջության վրա: Հետագայում կենդանիներ տիեզերք ուղարկել են կենսաբանական տարբեր գործընթացների, միկրոձգողականության էֆեկտների ուսումնասիրման և գիտահետազոտական այլ նպատակներով:

Շներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԽՍՀՄ փոստային նամականիշ, 1966: Ուգոլյոկն ու Վետերոկը տիեզերքում

Շների միջոցով կենսաբանական գիտափորձերի շարքը ներառում էր գեոֆիզիկական և տիեզերական հրթիռներով կենդանի էակների թռիչքի հնարավորության ուսումնասիրությունները, բարձր կազմավորում ունեցող կենդանիների վարքի դիտումը այդպիսի թռիչքի պայմաններում, ինչպես նաև բարդ երևույթների հետազոտումը երկրամեր տարածքում:

Գիտնականները հետազոտել են ֆիզիկական և տիեզերական բնութագրերի մեծ մասի՝ ծանրության ուժի, թրթռումների և գերբեռնվածության փոփոխությունների, տարբեր ինտենսիվության ձայնային և աղմկային գրգռիչների, տիեզերական ճառագայթման ազդեցության, հիպոկինեզիայի և թերշարժունակության ազդեցությունը կենդանիների վրա: ԽՍՀՄ-ում այդպիսի գիտափորձերի անցկացման ժամանակ լրացուցիչ փորձարկել են հրթիռի գլխամասն ուղևորների հետ վթարային փրկարարական համակարգը[1][2]:

20-րդ դարում շների հետ կատարված հետազոտությունների ճնշող մեծամասնությունն անցկացվել են ԽՍՀՄ-ում 50-60-ական թվականներին: Միևնույն ժամանակ 60-ական թվականներին մթնոլորտի վերին շերտեր շներով մի քանի հրթիռներ են արձակվել Չինաստանում[3]:

Կապիկներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մակակ-ռեզուս Սեմը, որ տիեզերքում եղել է Little Joe 2 տիեզերանավով

Ֆիզիոլոգիական տեսանկյունից մարդուն ամենամոտը համարվող կապիկները բազմիցս ենթարկվել են ուղեծրային և ենթաուղեծրային թռիչքների ինչպես մարդու՝ տիեզերք առաջին անգամ թռչելուց առաջ, այնպես էլ հետո: ԱՄՆ-ում սկզբնական շրջանում կապիկներին տիեզերք են ուղարկել 1958-1961 թվականներին, մեկական թռիչք էլ կատարվել է 1969 և 1985 թվականներին: Ֆրանսիայում կապիկներով ենթաուղեծրային թռիչքներ են կատարվել 1967 թվականին, Արգենտինաում՝ 1969-1970 թվականներին, Իրանում՝ 2011 թվականից սկսած, ԽՍՀՄ-ում ու Ռուսաստանում՝ 1983-1996 թվականների ընթացքում: Ընդհանուր առմամբ տիեզերք է ուղարկվել 32 կապիկ, նրանցից յուրաքանչյուրն ուներ միայն մեկ առաքելություն: Օգտագործվել են մի քանի տեսակների կապիկներ, այդ թվում՝ մակակ-ռեզուսներ (մեծամասնությունը), լայնաքիթ կապիկներ և սովորական սկյուռ-կապիկներ, ինչպես նաև խոզապոչ մակակներ: ԱՄՆ-ում «Մերկուրի» ծրագրի շրջանակներում թռել են Հեմը և Էնոսը:

Սկզբնական շրջանում փորձարկվող կապիկների մահացության մակարդակը շատ բարձր էր. 1940-1950-ական թվականներին ԱՄՆ-ից տիեզերք ուղարկված կենդանիների կեսից ավելին մահացել են առաջադրանքի կատարման կամ էլ դրանից կարճ ժամանակ անց: Հետագայում թռիչքների անվտանգությունն զգալիորեն աճեց. 1980-ական թվականներին և ավելի ուշ ԽՍՀՄ-ից և ԱՄՆ-ից տիեզերք ուղարկված կապիկները, որպես կանոն, ողջ էին մնում:

Կատուներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաստատված է միակ կատվի տիեզերք ուղարկելու փաստը: Այն իրականացվել է 1963 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Ֆրանսիայում: Ենթաուղեծրային թռիչքով տիեզերք է ուղարկվել Ֆելիսեթ կատուն, որը հասել է 100 կմ բարձրության վրա և բարեհաջող վերադարձել երկիր[4]:

Հոկտեմբերի 24-ին Ֆրանսիան փորձել է տիեզերք ուղարկել երկրորդ կատվին, սակայն հրթիռը վթարի է ենթարկվել[4]:

Բազմաթիվ պնդումներ կան այն մասին, որ տիեզերքում իր տեսակի առաջին ներկայացուցիչը եղել է Ֆելիքս կատուն: Դա իր արտացոլումն է գտել փոստային մի քանի նամականիշներում՝ նվիրված տիեզերական հետազոտություններին: Սակայն ըստ Ֆրանսիայի տիեզերական ծրագրում անմիջականորեն ներգրավված վիրաբույժ Ժերար Շատելյեի՝ այդպիսի կատու երբեք էլ գոյություն չի ունեցել[4]:

1958 թվականին ամերիկյան թերթերը գրել են, որ Բրազիլիան նախապատրաստվում է 1959 թվականի հունվարի 1-ին տիեզերք կատու ուղարկել, սակայն այդ թռիչքի իրագործման ոչ մի ապացույց չի գտնվել[4]:

Իրանը 2013 թվականին՝ տիեզերք կապիկներ բարեհաջող ուղարկելուց հետո, հայտարարել է երկրի խորհրդանիշ պարսկական կատու տիեզերք ուղարկելու պլանների մասին[4]:

Կրիաներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«ԽՍՀՄ լուսնային ծրագրի» շրջանակներում 7К-Л1 օդանավի թռիչքա-նախագծային փորձարկումներով նախատեսվում էր ուսումնասիրել, թե ինչպես է ծանրաբեռնվածությունն ազդում կենդանի օրգանիզմների վրա: 7К-Л1 № 9 օդանավը բարեհաջող բաց է թողնվել 1968 թվականի սեպտեմբերի 15-ին: Տիեզերանավում, որ մամուլում անվանված էր «Զոնդ-5», գտնվում էին կենդանի օբյեկտներ՝ միջինասիական 2 կրիաներ, դրոզոֆիլաներ, աղորեպաններ, կոկոններով տրադեսկանցիաներ, HeLa բջիջներ, բարձրագույն բույսերի՝ ցորենի, սոճու, գարու սերմեր, քլորելա ջրիմուռ սնուցիչ տարբեր միջավայրերում, լիզոգենային բակտերիաների տարբեր տեսակներ և այլն:

1968 թվականի սեպտեմբերի 21-ին արձակված «Զոնդ-5» կայանը մտել է բալիստիկական հետագիծով Երկրի մթնոլորտ և ջրէջք կատարել Հնդկական օվկիանոսի ջրատարածությունում: Երբ խորհրդային նավի նավաստիները պատրաստվում էին բաց թողնված սարքը տախտակամած բարձրացնել, լսեցին, որ նրա ներսում ինչ-որ բան է խշխշում, իսկ հետո հաջորդել է հարվածի ձայնը: Նորից խշխշոց և նորից հարված... Ենթադրվել է, որ կայանում, ըստ երևույթին, ինքնալիկվիդատոր է տեղադրված: Աշխատանքները դադարեցվել են մինչև այն պահը, քանի դեռ կապ չեն հաստատել «Զոնդ-5» կայանի վրա աշխատող գիտնականների հետ: Նավաստիները նրանցից իմացել են, որ խշխշացնում են կրիաները, որոնք որպես փորձարարական կենդանիներ գտնվում էին փորձարկվող մեկուսախցում: Արձակված կայանը բարձրացվել է խորհրդային օվկիանոսագրական արշավախմբի «Վասիլի Գոլովին» նավը և 1968 թվականի հոկտեմբերի 3-ին հասցվել Բոմբեյ, որտեղից էլ ինքնաթիռով տարվել է Մոսկվա: Կրիաները սարքավորումից դուրս են բերվել Մոսկվայում՝ ՓՄԿՆԲ արտադրամասում և հանձնվել գիտնականների տնօրինությանը: Թռիչքից կրիաները վերադարձել են նորմալ, սակայն, ըստ որոշ տվյալների, գերբեռնվածության պատճառով, որ վայրէջքի ժամանակ հասնում էր 20 միավորի, նրանցից մեկի ակնակապիճից աչքը դուրս է եկել:

Երկիր վերադառնալուց հետո կրիաներն ակտիվ էին՝ շատ էին շարժվում, ուտում էին ախորժակով: Փորձի ժամանակ նրանք կորցրել էին իրենց զանգվածի 10 %-ը: Արյան ուսումնասիրությունն էական ոչ մի տարբերություն չբացահայտեց: «Զոնդ-5» կայանն աշխարհում առաջին անգամ իրականացրեց թռիչք դեպի Լուսին և 7 օր անց վերադարձավ Երկիր՝ մթնոլորտ մտնելով տիեզերական երկրորդ արագությամբ[5]:

ԽՍՀՄ-ը 1975 թվականի նոյեմբերի 17-ին «Սոյուզ-20» անօդաչու տիեզերանավով ուղեծրային թռիչքի է ուղարկել կրիաների (այդ ժամանակ սահմանվել է 90 օր տիեզերքում կենդանի գտնվելու ռեկորդ), իսկ 1976 թվականի հունիսի 22-ին արձակվել է «Սալյուտ-5» ուղեծրային կայանը:

2010 թվականի փետրվարի 3-ին 2 կրիաներ Իրանից արձակված հրթիռով ենթաուղեծրային բարեհաջող թռիչք են կատարել:

Տիեզերքում եղած այլ կենդանիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տրիտոնը Սփեյս Շաթլ տիեզերանավում

Ինչպես օդաչուով ղեկավարվող, այնպես էլ անօդաչու բիոարբանյակներով կատարվող փորձերի ընթացքում տիեզերքում եղել են ծովախոզուկներ[6], առնետներ, մկներ, լորեր[7], տրիտոններ, գորտեր, փորոտանիներ և ձկների որոշ տեսակներ: Հայտնի են նաև համստերների[8] և գեկոնների[9]՝ տիեզերք ուղարկման փորձեր:

Երկրի առաջին կենդանիները, որ ծնվել են տիեզերքում, խավարասերներն են՝ Նադեժդայի ձագերը:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. П. В. Васильев, Г. Д. Глод։ «Научное обоснование возможности космических полётов человека и их медико-биологическая подготовка»։ Космическая энциклопедия «ASTROnote»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-02-11-ին։ Վերցված է 2011-06-13 
  2. Б. Кантемиров։ «Цыган, Дезик и проект ВР-190»։ Журнал «Новости космонавтики»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-02-11-ին։ Վերցված է 2011-06-13 
  3. «На георакетах — Китай»։ Тематический сайт «Космические просторы»։ Վերցված է 2011-06-13 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 «Félicette, the space cat» (անգլերեն)։ Purr-n-Fur UK։ Վերցված է 2016-12-15 
  5. Полёты животных в космос. Дмитрий Рогозин, «Вселенная, пространство, время»; № 7-9; 2007
  6. CNN.com — Timeline: China’s space quest — Jan. 5, 2004
  7. Эксперимент 'Перепел' на орбитальной станции 'МИР'
  8. Beischer, DE; Fregly, AR (1962)։ «Animals and man in space. A chronology and annotated bibliography through the year 1960.»։ US Naval School of Aviation Medicine։ ONR TR ACR-64 (AD0272581)։ Վերցված է 14 Июня 2011 
  9. Гекконы научились играть в невесомости: Наука: Наука и техника: Lenta.ru

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • McDowell Jonathan (հունվարի 26, 2000)։ «The History of Spaceflight: Nonhuman astronauts»։ The History of Spaceflight։ Արխիվացված օրիգինալից փետրվարի 2, 2008-ին։ Վերցված է հունվարի 31, 2008 
  • L. W. Fraser and E. H. Siegler, High Altitude Research Using the V-2 Rocket, March 1946 – April 1947 (Johns Hopkins University, Bumblebee Series Report No. 8, July 1948), p. 90.
  • Kenneth W. Gatland, Development of the Guided Missile (London and New York, 1952), p. 188
  • Capt. David G. Simons, Use of V-2 Rocket to Convey Primate to Upper Atmosphere (Wright-Patterson Air Force Base, AF Technical Report 5821, May 1949), p. 1.
  • Lloyd Mallan, Men, Rockets, and Space Rats (New York, 1955), pp. 84–93.
  • Henry James P. և այլք: (1952)։ «Animal Studies of the Subgravity State during Rocket Flight»։ Journal of Aviation Medicine 23 (5): 421–432։ PMID 12990569 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]