Կաբիր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Կաբիր
Kabir004.jpg
Ծնվել է1440[1][2][3][…]
ԾննդավայրՎարանասի
Վախճանվել է1518[1][2][3][…]
Վախճանի վայրMaghar, Հնդկաստան
ԳերեզմանMaghar
Մասնագիտությունweaver, բանաստեղծ, փիլիսոփա և գրող
Լեզուհինդի
ՔաղաքացիությունՀնդկաստան
Գրական ուղղություններBhakti? և Sant Mat?
Kabir Վիքիպահեստում

́Կաբիր (Կաբիրնատ, Կաբիր Դաս, Սանտ Կաբիր Սահիբ; հինդի: कबीर, փենջաբի: ਕਬੀਰ, ուրդու: کبير; 1440, 1440[1][2][3][…], Վարանասի - 1518[1][2][3][…], Maghar, Հնդկաստան), միջնադարյան հնդիկ բանաստեղծ-միստիկ, բանաստեղծ-Սանթ, բհակտի շարժման ականավոր բարեփոխիչ, հինդի գրականության դասական:

Հնդկաստանի կրոնական մտքի պատմության մեջ Կաբիրը յուրահատուկ տեղ է զբաղեցնում։ Հինդուների համար նա բհակթա սուրբ է, մահմեդականների համար՝ պիր, սիկհերի համար՝ բագաթ, Կաբիրպանտի կարգի անդամների համար, ներկայումս նրա գաղափարների ավելի քան 1 միլիոն հետևորդ՝ ավատար, որոնց համար կառուցվել են տաճարներ, դրանցից գլխավորը Վարանասիի «Կաբիր Չաուրա մատհ»-ն է: Հնդկաստանի առաջադեմ շրջանակներում Կաբիրան ճանաչվում է որպես ռեֆորմատոր բանաստեղծ, բրահմանիզմի և կաստայական տարբերությունների բաց թշնամի, անձեռնմխելի և սոցիալական խտրականության բոլոր ձևերի ինստիտուտ, որպես հնդեվրոպական մահմեդական միասնության երգիչ:

Նաև Կաբիրի օրհներգերը, որպես ճշմարտության հեղինակավոր աղբյուրներ, ներառված են սիկհների «Ադիգրանտհ» կամ «Գուրու Գրանթհ Սահիբ» Սուրբ գրքում, որի կազմումն ավարտվել է 1604 թվականին սիկհով Արջուն հինգերորդ գուրու օրոք:

Ծագումը և ծնունդը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կաբիրը ծնվել է Բենարեսում [4] (այլ վարկածներով ՝ Ազամգարհից ոչ հեռու, Վելհարա բնակավայրում կամ Մագհարում [5]), ջուլհակների ընտանիքում։ Կարծիք կա, որ նա խորթ տղա էր։ Ըստ ավանդության՝ ոմն բրահմանի այրին մեղք է գործել երիտասարդ ասկետի հետ։ Երբ տղան ծնվել է, մայրը նրան նետել է ճամփեզրի վրա։ Մուսուլման ջուլհակը՝ Նիրուն, գտել է երեխային, և կնոջ՝ Նիմայի հետ միասին դաստիարակել է նրան, տալով նրան Կաբիր անունը, որը նշանակում է «մեծ» (Ալլահի 99 անուններից մեկը)։ Հնդիկ գրականագետ Հ. Պ. Դվիվեդիի կարծիքով՝ բանաստեղծի ծնողները (կամ դաստիարակները) եղել են յոգական համայնքներից մեկի ներկայացուցիչներ, որը նախկինում իսլամ է ընդունել[6]։

Կաբիրայի կաստան ցածրախավ էր, և ամբողջ կյանքում նա զբաղվել է ջուլհակի արհեստով:

Ստեղծագործություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կաբիրի կյանքն անցել է հնդեվրոպական մուսուլմանական մշակույթի կայացման, Բհակտի շարժման ծաղկման և ժողովրդավարացման դարաշրջանում։ Հենց այդ ժամանակ է, որ տարածում է ստացել նիրգուն-բհակտին՝ բացահայտ, չսպառող բացարձակ սիրո վարդապետությունը։ Վանարասին մի քաղաք է, որտեղ Սուրբ բանաստեղծն անցկացրել է իր կյանքի մեծ մասը, եղել է նիրգուն-բհակտի հոգևոր կենտրոնը[7]։

Նիրգուն-բհակտիի պոեզիան, որի ներկայացուցիչներին կարելի է դասել նաև Կաբիրին, իր մեջ ներառում էր վեդանտայի հումանիստական գաղափարները, մարդկային հոգու և տիրոջ միջև առեղծվածային սիրո սուֆիական հայեցակարգը, ինչպես նաև նաթհների, սիդհների և տանտիրիկական բուդդայականների ավանդույթների որոշ կարծիքներ, որոնց թվում էր աբստրակտ Աստվածությանը երկրպագելու գաղափարը, և որոնք մուսուլմանների նման չէին ճանաչում կաստայական տարբերությունները[7]։

Կաբիրն իր աշխատություններում ազատորեն գործում է տարբեր կրոնական և փիլիսոփայական դպրոցների տերմինաբանությամբ: Նա Աստված է համարում լորդ Ռամին, Հարիին, Քեշավին, Մուրարիին, Ալլահին, Էմիրին, Հազրաթին, Պիրին, Ալակհին, Նիրգունին, Անանտին, Բրահմանին, Ատմային, Ջիոտիին, Նիրանջանին, Սատգուրուին [8]․ Կաբիրայի Աստվածը միասնական է բոլոր մարդկանց և ժողովուրդների համար, նա ապրում է ամենքի սրտում և միջնորդների կարիք չունի:

Վիշնուիտների նման, գլխավոր ճանապարհը դեպի Տերը բանաստեղծ-սանտը համարում է բհակտիի հետևանքը [9], ինչը ենթադրում է եսասիրությունից հրաժարում և աշխարհիկ կրքերից հայտնի վրիպում։ Այդ իսկ պատճառով Բհակտիի ճանապարհը չի կարելի անվանել շատ պարզ, և այդ ճանապարհի դժվարությունը բանաստեղծը մշտապես ընդգծել է[10]։

Հենվելով նաթհների և սիդհների գրական ավանդույթի վրա, որը ձգվել է դեպի այլաբանության ժանրը և «մթնշաղ», սանդյա-բհաշի էնիգմատիկ լեզուն, Կաբիրը մշակել է կերպարների իր համակարգը, իր «կոդը»[11]։ Յոգիկ տերմինների հետ մեկտեղ նա որպես խորհրդանիշ օգտագործել է սովորական առարկաներ, օբյեկտներ և երևույթներ, որոնք ուղեկցում էին մարդկանց առօրյա կյանքում («կրակ» (Բհակտի Հոգու աստվածային իմացությունը), «ջուր» (աշխարհիկ կրքեր), «թռչուններ» (հոգու ազատումը Սամսարայի շրջապտույտից), «աղտոտված գործվածք» (տգիտություն), «թանկարժեք կտավ» (ճշմարիտ սերը Բարձրյալի հանդեպ): Այսպիսով, նույնիսկ ամենադժվար և խորը հոգևոր գաղափարները դառնում էին պարզ մարդու համար մտերիմ, հասկանալի, ճանաչելի:

Բանաստեղծը նաև դիմել է պարսկական և սուֆիական պոեզիային, մասնավորապես վարդ-մեղու զույգին բնորոշ խորհրդանիշներին. «Վարդի մարմինը ծաղիկ է, հոգին՝ մեղու»[12]:

Կաբիրը միշտ քայլում էր իր ճանապարհով և լիովին չէր կիսում իր ժամանակի հոգևոր ավանդույթներից և ոչ մեկը։ Նա չի ընդունել ո՛չ մուսուլմանական, ո՛չ հինդուիստական ծեսերը, ուխտերը և սուրբ գրությունները(մասնավորապես Վեդաները և Պուրանները)[9], հերքել է (թեև միշտ չէ, որ հետևողականորեն) ավատար տեսությունը [13], չի կիսել վերաբերմունքը յոգայի հանդեպ, որպես Աստծո ճանաչման հիմնական միջոց [9] և այլն: Կաբիրի ըմբոստ քարոզների պատճառով շատերը ապստամբեցին նրա դեմ, և արդյունքում, տարբեր աստվածաբանների դրդմամբ, նա վտարվեց Վանարասիից՝ Սիկանդար Շահ Լոդիի (ըստ լեգենդի Դելիի սուլթանը, արդեն մի անգամ հրաման է տվել բանաստեղծ-սանտային նետել փղի ոտքերի տակ (փիղը նահանջեց))[14]

Կաբիրի բանաստեղծական ժառանգությունը բաշխվում է երկու ավանդույթների՝ բանավոր և գրավոր[15]: Բանավոր ավանդույթին առաջին հերթին վերաբերում են այն բանաստեղծությունները՝ բանաստեղծ-սանտայի օրհներգերը, որոնք գոյություն ունեն նրա կրոնական հետևորդների՝ կաբիրպանթհ շքանշանի անդամների շրջանում: Այստեղ պետք է ներառել նաև Կաբիրի աֆորիզմներն ու ասույթները, որոնք Հյուսիսային Հնդկաստանի լայն զանգվածներում կարգի սահմաններից շատ հեռու են տարածվել և որոշ չափով ձուլվել են բանահյուսությանը: Նման աշխատանքները սովորաբար ծավալով փոքր են (դրանց մեծ մասը երկտողեր են), բայց դրանք բավականին շատ են:

Գրավոր ավանդույթը ներառում է Կաբիրի ասույթների հավաքածուներ` «Բիջակ», «Կաբիր Գրանթավալի», ինչպես նաև շարականներ, որոնք ներառված են տարբեր ավանդույթների սուրբ գրքերում, ինչպիսիք են սիկհական «Ադի Գրանթ» սուրբ գրքը: Կաբիրի ամենակարևոր հավաքածուն «Բիջակ»-ն է, որը երկրպագության ամենակարևոր օբյեկտն է և Կաբիրպանտի կարգի սուրբ գիրքը[16]։

Կաբիրի բանաստեղծությունների մեջ կրկնվող հիմնական շարժառիթներից մեկը մարդու բարոյական կատարելագործումն է, որը պետք է հանգեցնի խաղաղության բարելավմանը ամբողջ աշխարհում։ Ճշմարիտ հավատը ոչ թե կրոնական ծիսակատարությունների և կարգադրությունների պաշտոնական պահպանումն է, այլ «սրտի մաքրումը»։

Գաղափարը, որ սերը «լուծվել է ամենուր», հատկապես հարազատ է Կաբիրին. Սերն ու ճշմարտությունը սուրբ վայրերում չեն. Դրանք ամենուր են, սեր և ճշմարտություն. և առաջին հերթին` մարդու առօրյա գործերում: Կաբիրի ստեղծագործության մեջ առանձնահատուկ տեղ է գրավում բաժանման հետ կապված սիրո քնարական սիմվոլիկան՝ «վիրահա»-ն[17]: Բաժանման գաղափարը, որը հիմնված է Աստվածային հոգու հետ միավորվելու կրքոտ ցանկության գաղափարի վրա, վառ կերպով արտացոլվում է բհակտաների և սուֆիների ավանդույթի մեջ: Կաբիրը, ինչպես սուֆիի մյուս բանաստեղծները, ընդգծում է բաժանման և սիրո միասնությունը, նրանց անբաժանելիությունը, մյուսի մեջ լուծվելու ցանկությունը: Եվ դա ցույց է տալիս Կաբիրի և սուֆիական քնարերգության սիրո հայեցակարգի ընդհանրությունը։

Կաբիրի բանաստեղծությունների և կյանքի քվինտենցիան, ինչպես Ռումին, Աստծո հանդեպ սիրո գաղափարն է, հավասար և ընդգրկուն սերը: Սուրբ բանաստեղծը ուսուցանել է, որ մարդը ոչ թե Աստծո ծառան է, այլ ընկերը, ոչ թե ծառան, որը խոնարհվում է նրա առաջ, այլ նա, ով սիրում է նրան, ով տեսնում է իր աջակցությունը: Ինչպես Ռումիի, այնպես էլ Կաբիրի տեսակետների համաձայն, ճշմարիտ հավատը ոչ թե կրոնական ծիսակատարություններին և կանոնների խիստ պահպանումն է, այլ սրտի մաքրումը: «Քաաբան»՝ սովորեցնում է Ռումիին՝ ոչ թե Մեքքայում է, այլ իր իսկ սրտում»[18]։ Մարդկության միասնության հանդեպ հավատը և յուրաքանչյուր մարդու սրտում գտնվող միասնական Աստծուն ծառայելու արժեքը հանդիսանում է բանաստեղծ-սանտայի շարժուն կյանքի հիմքը:

Կաբիրը երազում էր արդար հասարակության մասին, որտեղ երանություն է ձեռք բերում միայն նա, ով չի ընկնում աշխարհիկ փառքի հետևից, ուրիշներին համարում է հավասար և անշեղորեն հետևում է իր պարտքին: Այս հասարակության հիմքը պետք է լինի ոչ միայն բհակտին (Աստծո սերը), այլ նաև պրեմը (բոլոր մարդկանց փոխադարձ սերը)[19]։ Աստված պետք է լինի մարդու սրտում, որպեսզի սիրտը Աստծո հանդեպ սիրով կարողանա տոգորվել մարդկանց հանդեպ սիրով:

Մահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կաբիրի մահվան մասին նույնպես լեգենդ կա[20]։ Երբ Կաբիրը զգաց մահվան մոտենալը, նա սկսեց հավաքվել Մագհարայում։ Զավեշտն այն է, որ, ըստ լեգենդի, փրկվում են բոլոր նրանք, ովքեր մահացել են սուրբ Վանարասի քաղաքում, որտեղ նա ապրել է իր ողջ կյանքը, բայց սուրբը, որը քարոզում էր միայն անձնական հատկությունների արդյունավետությունը, ամոթ չհամարեց սովորական քաղաքում մահանալը: Կաբիրի աշակերտը՝ ռաջա Բիրսինգը,իմանալով, որ ուսուցիչը գնում է Մագհարա, հավաքել է իր զորքը և գնացել դիմավորելու Գուրուին։ Մագհարայի տիրակալը՝ մուսուլման Բիջլի Խանը, նույնպես անհամբեր սպասում էր Կաբիրի գալուն։ Սանտը եկել է Մագհարա իր հազարավոր հետևորդների և աշակերտների ուղեկցությամբ: Կաբիրը բնակություն է հաստատել Ամիա գետի ափին գտնվող փոքրիկ խրճիթում: Մտնելով ներս՝ նա խնդրեց իրեն երկու վարագույր և լոտոսի ծաղիկներ բերել, հրամայեց փակել դռները և թողնել նրան մենակ: Սակայն շուտով ռաջա Բիրսինգան ներխուժեց և սկսեց աղաչել ուսուցչին, որ իր մահից հետո թույլտվություն տա ծիսակատարություն կատարել հինդուիզմի բոլոր օրենքների համաձայն, այսինքն՝ մարմինը կրակի տակ դնել: Բայց անմիջապես հայտնվեց մահմեդական նավաբ Բիժլի Խանը և բղավեց. «Ուսուզչի թաղել հինդուիզմի օրենքներով! Ավելի լավ է, որ իմ բոլոր մարտիկները իրենց ոսկորները դնեն այս երկրի վրա: Ես կթաղեմ ուսուցչին, ինչպես պատվիրել է Մարգարե Մուհամմադը»: Կաբիրը զգաց, որ աշակերտները պատրաստ են վերցնել զենքերը և արյուն թափել ոչ միայն իրենց, այլ երկու բանակների համար. բացականչեց. «Ուշադի՛ր եղեք. Մի քննարկեք այս հարցը ձեր մեջ և զենք մի վերցրեք»: Աշակերտները, ամաչելով, հեռացան: Երբ որոշ ժամանակ անց մարդիկ մտան խրճիթ, նրանք չգտան Կաբիրի մարմինը: Նրա մահվան մահճում դրված էին ընդամենը երկու ծածկոցներ, որոնց վրա ցրված էին ծաղիկներ: Հինդուիստները ծաղիկներով վերցրեցին մեկ ծախկոց և այրեցին այն (մոխիրը պահպանվում է մինչ օրս Վանարսիում գտնվող Կաբիրպանթ շքանշանի նստավայրում): Մահմեդականները թաղեցին երկրորդ ծածկոցը Մագհարում: Հետագայում այնտեղ կառուցվել են երկու սպիտակ տապանաքարեր՝ մեկը հինդուիստական, մյուսը՝ մուսուլմանական։ Այժմ այս վայրը ծառայում է որպես ուխտատեղի հինդուների և մահմեդականների համար:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «Кабир»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
  • Кабир Грантхавали: (Собрание) / Пер. с браджа и комментарии Н. Б. Гафуровой. Введение Н. Б. Гафуровой и Н. М. Сазановой. Отв. ред. Н. М. Сазанова. — М.: Наука, 1992. — 143 с. — (Памятники письменности Востока, XCV). — ISBN 5-02-016764-9
  • Кабир. Лирика. / Пер. с хинди С. Липкина. — М.: Художественная литература, 1965. — 174 с. с портр. — (Сокровища лирической поэзии).
  • Гафурова Н. Б. Кабир и его наследие. — М.: Наука, 1976.
  • Зограф Г. А. Глагольная система в «шлоках» Кабира // Проблемы истории языков и культуры народов Индии. Сборник статей памяти В. С. Воробьева-Десятовского. —М., 1974.
  • Грек Т. В. Образ Кабира в индийской миниатюре могольской школы XVII в. // Страны и народы Востока. Вып.5. Индия-страна и народ.. — М., 1967. — С. 229—235.
  • Балин В. И. Стихи Кабира в переводах Рабиндраната Тагора // Ученые записки ЛГУ. Серия востоковедческих наук. — 1961. — В. 12. — № 294.
  • Тагор Рабиндранат Поэмы Кабира / Пер. Б.Васина. — М., 1916.

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]