Խնձորենի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Խնձորենի
Ծաղկած խնձորենի
Ծաղկած խնձորենի
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Բաժին Ծաղկավոր բույսեր
Դաս Երկշաքիլավորներ
Կարգ Վարդածաղկավորներ
Ընտանիք Վարդազգիներ
Ցեղ Խնձորենի
Լատիներեն անվանում
Malus

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում




Խնձորենի (լատ.՝ Mālus), վարդազգիների ընտանիքի պտղատու ծառերի և թփերի ցեղ։

Դասը պատկանում է խնձորենիների (Maleae) ցեղին, Սալորենիների (Spiraeoídeae)[1] ենթաընտանիքին։ Հաշվում են 36 տեսակ (1976)։ Առավել տարածված են. խնձորենի այգու կամ մշակովի (Malus domestica), որը պատկանում է ամենաշատ աճեցվող սորտին (որոնց թիվը գերազանցում է 10 000[2]

Բազմաթիվ տեսակներ, որպես դեկորատիվ ծառեր աճեցնում են այգիներում և պուրակներում։ Բոլոր տեսակները լավ մեղրատու են։ Խնձորենիների բնափայտը ամուր է, հեշտ կտրվող, հարմար է կոնստրուկցիաների, նավերի պատրաստման համար[3]։

Հայկական տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևմտյան Հայաստանմ խնձորի հայրենիք էր համարվում Արտամետ գյուղը: ՀՀ-ում մինչև ,,դեմիրճյանական,, խնձորների մուտքը տարածված էին հետևյալ տեսակները.

  • Անարատ
  • Չրխկան
  • Շշի
  • Սոխի
  • Տափակ
  • Շերտավոր ամառվա

Կենսաբանական բնութագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Cleaned-Illustration Malus domestica.jpg

Մշակովի խնձորենու բարձրությունը 2 - 10 մ է, ունի լայն բրգաձև սաղարթ։ Տերևները խոշոր են և տարբեր ձևի։ Միատուն բույս է, երկսեռ ծաղիկներով, պսակաթերթիկները սպիտակ են, հիմքի մասում՝ վարդագույն, սերմնարանը ցածրադիր է։ Խաչաձև փոշոտվող և ինքնաստերիլ է։

Պտուղ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պտուղը՝ խնձորը կեղծ֊կլոր, կլոր-տափակավուն, օվալաձև, ձևաձև, տձև է։ Գույնը կանաչա-դեղնավուն է, դեղին, դեղնականաչավուն։ Կշռում է 30 - 500, երբեմն՝ 600 գ։

Ծաղկի բանաձևը՝ Male and female sign.svg[4]։

Տարածում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Apples.jpg
Apple on the tree.JPG

Խնձորենին զով կլիմայի, ցրտադիմացկուն, խոնավասեր բույս է։ Բազմանում է պատվաստներով։ Բերքատվությունը 150 - 200 ց/հա է։ Կարելի է մշակել Հայաստանի բոլոր գոտիներում։ Հատկապես լավ է աճում Գուգարքի, Սպիտակի, Թումանյանի, Ստեփանավանի, Նոյեմբերյանի, Իջևանի, Հայաստանի հարավարևելյան, ինչպես նաև Սևանի ավազանի և Գյումրու սարահարթի շրջաններում։

Նախկին ԽՍՀՄ-ի տարածքում կա խնձորենու 500 սորտ։ տարածված Հյուսիսային կիսագնդի տաք գոտում։ Առավել տարածված են սովորական, անտառային, արևելյան, ցածրաճ, սիբիրական և չինական տեսակները։ Խնձորենու հայրենիքը համարում են Կովկասը և Միջին Ասիան։ Սակայն, հավանաբար, եղել են նաև ընտանեցման ուրիշ օջախներ, քանի որ երկրագնդի շատ շրջաններում աճում են վայրի խնձորենու բազմաթիվ տեսակներ, որոնցից ստացվել է ավելի քան 20 հազար սորտ։

ՀՀ-ում տարածված է արևելյան կամ կովկասյան վայրի խնձորենին. աճում է բոլոր մարզերի անտառներում։ Գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում։ Ամենուր մշակվում է սովորական խնձորենին՝ բազմաթիվ սորտերով։

Տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Flowering crabapple in Washington DC.jpg
Crabapples.jpg
Crabapple fruit are mostly red,[5]

Հայտնի է 36 տեսակ, առավել տարածված են.

  • Խնձորենի կուլտուրական (M. domestica)
  • անտառային (M. sylvestris)
  • արևելյան (M. orientalis)
  • Խնձորենի ցածրաճ (M. pumila)
  • Խնձորենի սիբիրական (M. baccata)
  • Խնձորենի չինական (M. prunifolia)։

Ըստ The Plant List տվյալների[6][7]:

Հիբրիդային ցեղեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խնձորի պտուղներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պարունակում է շաքարներ (5 - 15%), թթուներ (0,2-1,5%), պեկտիններ, սպիտակուցներ, վիտամիններ (A, B, C)։ Օգտագործվում է թարմ, մասամբ չորացրած։ Պտղից պատրաստում են կոմպոտ, ջեմ, պովիդլո, պաստեղ, ժելե, ստանում հյութեր, գինի, օղի։

2.4 գ
Սննդային արժեք (100 գ.)
Էներգետիկ արժեք 12 կկալ 52 կՋ
Ջուր 85,56 գ
Սպիտակուցներ 0.26 գ
Ճարպեր 0.17 գ
տրանս-ճարպեր 0.028 գ 
— մոնոհագեցած 0.007 գ 
— պոլիհագեցած 0.051 գ 
Ածխաջրեր 13,81 գ

Թիամին (B1) 0,017 մգ
Ռիբոֆլավին (B2) 0.026 մգ
Նիացին (B3) 0.091 մգ
Պանտոտենային թթու (B5) 0,061 մգ
Պիրիդօքսին (B6) 0.041 մգ
Ֆոլացին (B9) 1.5 մկգ
Ասկորբինաթթու (վիտ․ С) 4.6 մգ
Տոկոֆերոլ (виտ. E) 0.17 մգ
Վիտամին K 2.2 մկգ

Կալցիում 6 մգ
Երկաթ 0.12 մգ
Ֆոսֆոր 11 մգ
Կալիում 107 մգ
Նատրիում 1 մգ
Ցինկ 0.04 մգ

Սորտեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղահասներից սորտերից են՝
  • Պապիրովկա
  • Վիրգինկա
  • վարդագույն
  • Աստրախանի
  • Կարմիր
Աշնանայիններից են՝
  • Ռենետ
  • Լանդսբերգա
  • Պարմեն
  • Զիմնի զոլոտոյ
  • Բելֆլոր դեղին
Ձմեռայիններից են՝
  • Ռենետ սիբիրական,
  • Ռենեա բումաժնի,
  • Պեպին-լոնդոնկա,
  • Ռենեա օռլյանի

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Potter D. et al. Phylogeny and classification of Rosaceae // Plant Systematics and Evolution. — 2007. — Vol. 66. — № 1—2. — P. 5—43. — doi:10.1007/s00606-007-0539-9
  2. Жизнь растений, т. 5, ч. 2, 1981, էջ 184
  3. Сергиевская, Е. В. Систематика высших растений : Практический курс. — 2-е изд. — СПб.: Лань, 2002. — С. 231—233. — ISBN 5-8114-0452-2
  4. Фёдоров, Ал. А., Артюшенко, З. Т. Атлас по описательной морфологии высших растений. — Л.: Наука, 1975. — С. 12.
  5. «Macro video of a Malus Evereste apple on a tree in winter»։ YouTube 
  6. Malus на сайте The Plant List
  7. Дополнительно к указанным ниже иногда выделяется вид Яблоня гибридная (լատ.՝ Malus hybridus)

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Жизнь растений. Энциклопедия в 6 т. / Гл. ред. А. Л. Тахтаджян. — М.: Просвещение, 1981. — Т. 5, ч. 2: Цветковые растения. — 511 с.
  • Ивченко, С. И. Загадки цинхоны. — М.: Молодая гвардия, 1965. — 208 с.
  • Классификатор рода Malus Mill. — Л.: ВИР им. Вавилова, 1976. — 22 с.
  • Лихонос, Ф. Д. Культурная флора СССР. — М.: Колос, 1983. — Т. XIV.
  • Семакин, В. П. и др. Определитель сортов яблони Европейской части СССР. — М.: Агропромиздат, 1991. — 320 с.
  • Пономаренко, В. В. Происхождение и распространение культуры яблони — Malus domestica Borkh // Бюлл. ВНИИ растениеводства. — 1982. — С. 7—12.
  • Скибинская, А. М. Историческая география рода Malus // Бюлл. Гл. ботан. сада. — 1966. — Т. 61. — С. 52—59.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png