Թեոդոր Հերցկա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Թեոդոր Հերցկա
Hertzka.jpg
Ծնվել է հուլիսի 13, 1845({{padleft:1845|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:13|2|0}})[1][2][3]
Ծննդավայր Պեշտ, Պեշտ, Հունգարիա
Մահացել է հոկտեմբերի 22, 1924({{padleft:1924|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:22|2|0}})[1][2][3] (79 տարեկանում)
Մահվան վայր Վիսբադեն, Գերմանիա[1]
Քաղաքացիություն Ավստրո-Հունգարիա
Մասնագիտություն լրագրող, տնտեսագետ և գիտաֆանստաստիկ գրող

Թեոդոր Հերցկա (գերմ.՝ Theodor Hertzka, հունգ.՝ Hertzka Tivadar, հուլիսի 13, 1845({{padleft:1845|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:13|2|0}})[1][2][3], Պեշտ, Պեշտ, Հունգարիա - հոկտեմբերի 22, 1924({{padleft:1924|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:22|2|0}})[1][2][3], Վիսբադեն, Գերմանիա[1]), ավստրոհունգարացի տնտեսագետ և հրապարակախոս: Հայտնի է իր «Ֆրիլանդիա» (1890) ուտոպիստական վեպով:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հերցկան ծնվել է Պեշտում, պահպանողական հրեական ընտանիքում: Հայրենի քաղաքում գիմնազիան ավարտելուց հետո ընդունվել է Վիեննայի համալսարան, այնուհետև տեղափոխվել Լորանդ Էտվյոշի համալսարան: Դոկտորական աստիճան է ստացել տնտեսագիտությունից: 1872 թվականից աշխատել է Վիեննայում` Neuen Freien Presse օրաթերթում, որտեղ աստիճանաբար զբաղեցրել է տնտեսագիտական բաժնի խմբագրի պաշտոնը: 1874 թվականին դարձել է ավստրիական դպրոցի տնտեսագետներին միավորող ընկերության համահիմնադիրը, հրատարակել է մի քանի մենագրություններ` հիմնականում նվիրված ֆինանսական քաղաքականությանը: Թեոդոր Հերցկան իրեն դրսևորել է որպես ձախ լիբերալ ուղղության ներկայացուցիչ: Նա ակտիվորեն քարոզել է անձնական նախաձեռնությունը, հասարակական սեփականությունն ու առևտրի ազատ լինելը որպես տնտեսական աճի գլխավոր գործոններ, եղել է բիմետալիզմի հակառակորդը և ոսկեդրամի շրջանառության կողմնակիցը: Նրա հայացքներն իրենց ազդեցությունն են թողել գերմանացի փիլիսոփա Եվգենի Դյուրինգի և գերմանացի տնտեսագետ, սոցիոլոգ Ֆրանց Օպենհայմերի գաղափարախոսության վրա: 1879 թվականին հիմնադրել է սեփական Wiener Allgemeine Zeitung թերթը, իսկ 1886-1899 թվականներին եղել է նրա գլխավոր խմբագիրը: Այդ ժամանակից սերտորեն շփվել է սիոնիստական շարժման հիմնադիր Թեոդոր Հերցլի հետ: «Ֆրիլանդիա» վեպի տպագրումը ոչ միայն բուռն հետաքրքրություն է առաջացրել այդ ուտոպիայի հանդեպ (1893 թվականին Հերցկան հրատարակել է նրա շարունակությունը, 1896 թվականին լույս է տեսել վեպի 10-րդ հրատարակությունը), այլև Գերմանիայում և Ավստրո-Հունգարիայում, սկանդինավյան երկրներում ֆրիլանդական բամաթիվ ընկերությունների հիմնադրման առիթ է հանդիսացել: Սակայն 1894 թվականին Արևելյան Աֆրիկա կատարած գիտական արշավախմբի անհաջողությունից հետո (այն նպատակ ուներ կոոպերատիվ գաղութ հիմնելու, ինչը, սակայն, ընդամենը 4 ամիս է գոյատևել) Հերցկայի ուտոպիայի հանդեպ հետաքրքրությունն անկում է ապրել: Անհաջող ավարտ է ունեցել նաև կոոպերատիվ գաղութների հիմնումը Պարագվայում, ԱՄՆՎաշինգտոն նահանգում: 1899 թվականին Հերցկան Վիեննայից տեղափոխվել է Բուդապեշտ, որտեղ 1901 թվականից եղել է Magyar hirlap ամսագրի խմբագիրը: 1912 թվականին հրատարակել է իր վերջին խոշոր աշխատանքը` «Հասարակության խնդիրը», որում հեռացել է տնտեսագիտական նախկին հայացքներից և կրոնի նախնական դերը հռչակել մարդկության վերադաստիարակման ու բարձրագույն նպատակների համար նրա էներգիայի օգտագործման գործում: Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո տեղափոխվել է դստեր մոտ` Գերմանիա, որտեղ էլ մահացել է:

«Ֆրիլանդիա»[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հերցկայի վեպը գրված է չոր ոճով և ավելի շատ հիշեցնում է տնտեսագիտական տրակտատ և կոնկրետ գործողությունների պլան (վերջինս տրված է գլխավոր հերոսի օրագրային գրառումների տեքով): Տեքստը բաժանված է երեք մասի: Առաջինում նկարագրված է Ազատության միջազգային հասարակության հիմնադրումը, երկրորդ մասում նկարագրված է Ֆրիլանդիան իր գոյության հինգերորդ տարում, իսկ երրորդ մասի գործողությունները ծավալվում են Ֆրիլանդիայի հիմնադրման 25-րդ տարում: Սյուժետային հիմնական գաղափարը պտտվում է ինքնակառավարվող գաղութների կառուցման շուրջ, որը հիմնադրված կլինի կոոպերատիվ սկզբունքներով ժամանակակից Քենիայի տարածքում: Իր գոյության 25-րդ տարում Ֆրիլանդիայի տարածքում ապրում են 6 միլիոն սպիտակամորթ գաղութարարներ և 15 միլիոն տեղացիներ: Նրանց ինքնակառավարվող հասարակությունը կարողանում է նույնիսկ հետ մղել Եթովպիայի հարձակումը:

Հերցկայի գլխավոր գաղափարը եղել է ռենտայի և վաշխառուների արգելքը. հողն ու կապիտալը մրցակից ընկերություններին պետք է տրվեն անվճար: Աշխատելով համեստ պարգևատրման դիմաց` նրանք զերծ կլինեն սնանկացումից, սակայն ոչ մեկը որպես սեփականություն չի ունենա ո'չ հող, ո'չ կապիտալ` իրենց բաժինը ստանալով ընդհանուր կապիտալով: Հերցկա տնտեսագետը կարծում էր, որ տնտեսական ցածր աճը բացատրվում է նրանով, որ ախատողները բավական քիչ եկամուտ են ստանում իրենց կողմից արտադրված ապրանքից: Առաջարկելով փոխել շահույթի նորման, բայց չժխտելով անհատական նախաձեռնության սկզբունքը` նա ցանկանում էր հասնել գների իջեցման:

«Ֆրիլանդիայում» հատուկ տեղ է զբաղեցնում կանանց հարցը: Հերցկան ցանկանում էր բացառել կանանց բոլոր ոլորտներից, որտեղ նրանք կարող էին մրցակցել տղամարդու հետ` միակ հնարավորությունը հատկացնելով երեխաների, հիվանդների ու ծերերի խնամքին: Անհատականությունը սոցիալականության հետ միավորելու իր փորձում նա, իր իսկ բառերով, հենվում էր Ֆրենսիս Բեկոնի ուսմունքին, ում համարում էր «բոլոր մտածողներից, ներառյալ` ժամանակակից մտածողները, ամենից ողջամիտն ու պարզը»:

Վեպի եզրափակիչ մասում պրոտագոնիստ Կարլ Շտրալը (ում հետազոտող Ու. Բախն անվանում էր հենց Հերցկայի ալտեր էգոն) շարադրում է համաշխարհային պատմության դրույթները: Նախապատմական դարաշրջանում մարդկությունն արևադարձում էր` դրախտային հավաարակշռության մեջ լինելով ինքն իր և շրջակա բնության հետ: Քաղաքակրթության ընթացքում մարդը սովորեց օգտագործել բնության բարիքները իր նպատակների համար և աստիճանաբար օտարացավ բնությունից: Մարդկության մեծ մասը գաղթեց հյուսիս` չափավոր կլիմայական շրջան. անհյուրընկալ բնության պայմաններում մարդը ստիպված էր այն նվաճել: Ամենաբարձր տեխնոլոգիական մակարդակով կառուցելով Ֆրիլանդիան` մարդկությունը թևակոխում է ապաշխարման ու բնությանը վերամիավորվելու փուլ:

Հերցկայի գաղափարներն իրենց ազդեցությունն են ունեցել Թեոդոր Հերցլի (գրել է «Նորացված հող» վեպը Պաղեստինում արաբների ու հրեաների խաղաղ գոյակցության մասին) գաղափարախոսության վրա: Ազդեցության վառ օրինակ է կոոպերատիվների ստեղծման գաղափարը, ինչը բարձրագույն հոգևոր արժեքների հիման վրա (կիբուց) կարող է հաշտեցնել կոլեկտիվիզմն ու անհատականությունը: Հերցկայի վեպը լույս է տեսել Էդվարդ Բելամիի «Հայացք հետ» ուտոպիայի հետ միաժամանակ, նրան նույնիսկ անվանում են «ավստրիական Բելամի»: Սակայն Հերցլը քննադատել է Հերցկային այն բանի համար, որ «Ֆրիլանդիայում» լուծում է մտացածին խնդիրներ այն դեպքում, երբ հրեական պետության ստեղծումը գոյություն ունեցող խնդրի լուծում է:

Աշխատություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Die Mängel des österreichischen Aktiengesetzentwurfs. Wien, 1875
  • Währung und Handel. Wien, 1876
  • Die Gesetze der Handelspolitik. Leipzig, 1880
  • Die Gesetze der sozialen Entwickelung. Leipzig, 1886
  • Das Personenporto. Wien, 1885
  • Freiland. Ein sociales Zukunftsbild, 1890
  • Eine Reise nach Freiland. Leipzig, 1893
  • Das soziale Problem, 1912

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #118825186 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Internet Speculative Fiction Database — 1995.

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]