Դիմիտրիե Կանտեմիր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Դմիտրիե Կանտեմիրից)
Դիմիտրիե Կանտեմիր
Dimitrie Cantemir
Dimitrie Cantemir - Foto01.jpg
Ծնվել է հոկտեմբերի 26, 1673
Ծննդավայր Յաշ, Ռումինիա
Մահացել է օգոստոսի 21, 1723
Մահվան վայր դաստակերտ Դիմիտրիևկա
(այժմ՝ գյուղ Դմիտրովկա,
Ուկրաինա
Քաղաքացիություն Մոլդովական իշխանություն
Մասնագիտություն պատմաբան,
արևելագետ,
փիլիսոփա,
երաժշտագետ,
պետական-քաղաքական գործիչ
Ամուսին Անաստասիա Տրուբեցկայա և Casandra Cantacuzino[1]
Ծնողներ հայր՝ Կոնստանտին Կանտեմիր[2], մայր՝ Անա Բանտաշ
Անդամություն Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիա
Երեխաներ Եկատերինա Գոլիցինա, Մարիա Կանտեմիր, Անտիոխ Կանտեմիր[3][4][5][6][7][8] և Q4212630?
Dimitrie Cantemir Վիքիպահեստում

Դիմիտրիե Կոնստանտինի Կանտեմիր (ռում.՝ Dimitrie Cantemir, հոկտեմբերի 26, 1673, Ցաշ, Ռումինիա - օգոստոսի 21, 1723, դաստակերտ Դիմիտրիևկա (այժմ՝ գյուղ Դմիտրովկա, Ուկրաինա), մոլդովացի պատմաբան, արևելագետ, փիլիսոփա, երաժշտագետ, պետական-քաղաքական գործիչ։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մոլդովայի իշխան Կոնստանտին Կանտեմիրի որդին։ Սովորել է Կոստանդնուպոլսի հունա-լատինական ակադեմիայում, տիրապետել բազմաթիվ լեզուների։

Եղել է (1693 թվական, 1710-1711 թվականներ) Մոլդովայի իշխան, փորձել վերականգնել երկրի անկախությունը՝ հենվելով ռուսական ցար Պետրոս Մեծի հետ կնքած (մարտի 4, 1711) հակաթուրքական դաշինքի վրա։ Պրուտյան անհաջող արշավանքից հետո անցել է (1711 թ.) Ռուսաստան, ստացել ռուս իշխանի տիտղոս, կալվածքներ և նշանակվել ցարի խորհրդական։

Պարսկական արշավանքի (1722-1723 թթ․) ժամանակ ղեկավարել է արշավային գրասենյակները, եղել Կովկասում ու Հայաստանում։

Աշխատություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոստանդնուպոլսում եղած տարիներին ուսումնասիրել է թուրքական երաժշտությունը և գրել «Գիրք երաժշտագիտության» (1-ին հրատարակչություն ռումիներեն, 1973 թ․) երկը, որը նշանակալի ազդեցություն է թողել թուրքական երաժշտագիտության զարգացման վրա։ Հորինել է նաև երգեր, ստեղծել խազագրության նոր մեթոդ, որը հայտնի է «Կանտեմիր օղլու» անունով։

Կանտեմիրի շատ երգեր հետագայում գրի են առնվել պոլսահայ նշանավոր երաժշտագետ Պապա Համբարձումի ստեղծած նոտաներով և փրկվել կորստից։ Ուշագրավ են խոհա-փիլիսոփայական և կրոնական բնույթի «Հիերոգլիֆական պատմություն» (1-ին հրատարակչություն, ռումիներեն, 1883 թվական), «Ղուրան կամ Գիրք իսլամի համակարգի մասին» (1-ին հրատարակչություն ռումիներեն, 1722 թվական) աշխատությունները, որոնցում Կանտեմիրը, թեև իդեալիստական դիրքերից, սակայն որպես հումանիստական լավատեսությամբ է դիտում մարդկության ապագան, գտնում, որ մարդը չպետք է մնա գերի, այլ պետք է տիրի բնությանը, աշխարհին, նկատում է աշխատավորների և կեղեքողների միջև եղած հակամարտությունները և ճիշտ համարում ճնշվածների ընդվզումները։

Աշխարհաճանաչման աղբյուր Կանտեմիրը համարում է բանականությունը, թեև բանականության հետ մեծ նշանակություն է տալիս նաև աստվածային կամքին։ Կանտեմիրի առավել արժեքավոր գործերը Ռուսաստանում գրած պատմա-աշխարհագրական երկերն են, որոնց վրա մեծ ազդեցություն են թողել պետրոսյան բարեփոխումները։

«Օսմանյան կայսրության փառքի և անկման պատմություն»-ը (1-ին հրատարակչություն, անգլերեն, 1734-1735 թթ․, թարգմանվել է նաև հայերեն, անտիպ) Կանտեմիրի ստեղծագործության գլուխգործոցն է, որի համար 1714 թվականին ընտրվել է Բեռլինի ԳԱ անդամ։ Գրել է նաև «Հռոմեա-մոլդո-վալաքների վաղեմության քրոնիկոն» (1-ին հրատարակչություն, ռումիներեն, 1835-1836) և հատկապես հայագիտության համար արժեքավոր «Մոլդովայի պատմական, աշխարհագրական և քաղաքական նկարագրություն» (1-ին հրատարակչություն, գերմաներեն, 1769-1770) ու «Կովկասյան լեռնապատից» (1-ին հրատարակչություն, լատիներեն, 1726) երկերը, որոնցում բազմիցս անդրադարձել է հայերին ու Հայաստանին, կարևոր տեղեկություններ հաղորդել Մոլդովայում ապրող հայերի հարկերի ու դրանց չափի, հայոց իրավունքների, դավանության, եկեղեցիների, նշանավոր անձանց մասին և այլն։

Կանտեմիր թաղվել է Մոսկվայում։ 1935 թվականին աճյունը տեղափոխվել է Յաշ։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Бабий А. И. Дмитрий Кантемир М.։ Мысль, 1984.- 173 с.
  • Густерин П. В. Первый российский востоковед Дмитрий Кантемир / First Russian Orientalist Dmitry Kantemir. М.։ Восточная книга, 2008.
  • Густерин П. В. По следу Кантемира. Российскому востоковедению исполняется 300 лет // Российская газета. 2011, № 147 (8 июля).
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 5, էջ 243 CC-BY-SA-icon-80x15.png
  1. Ռուսերեն Վիքիպեդիա — 2001.
  2. 2,0 2,1 Кантемир, Константин Федорович // Энциклопедический словарь Saint Petersburg: Brockhaus-Efron, 1895. — Vol. XIV. — P. 317.
  3. Р. Сементковский Кантемир, Антиох Дмитриевич // Энциклопедический словарь Saint Petersburg: Brockhaus-Efron, 1895. — Vol. XIV. — P. 314–317.
  4. В. Р—в Кантемир, Дмитрий Константинович // Энциклопедический словарь Saint Petersburg: Brockhaus-Efron, 1895. — Vol. XIV. — P. 317.
  5. M. G. Cantemir // 1911 Encyclopædia Britannica — 11 — New York City: 1911. — Vol. 5. — P. 209.
  6. Antiochus Cantemir // Encyclopædia Britannica: dictionary of arts, sciences, and general literature — 9 — 1875. — Vol. 5. — P. 28.
  7. Серман И. З. Кантемир // Краткая литературная энциклопедия М.: Большая российская энциклопедия, 1966. — Т. 3. — С. 372–373.
  8. Сорока И. А. Кантемир // Краткая литературная энциклопедия М.: Большая российская энциклопедия, 1966. — Т. 3. — С. 373–374.