Բելատրիքս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բելատրիքս
Orion IAU.svg
Հետազոտման տվյալներ
Տեսակաստղ
Հեռավորություն121 ± 10 պկ[1]
Տեսանելի աստղային մեծություն1,64[2] (V)
ՀամաստեղությունՀայկ
Աստղաչափություն
Ճառագայթային արագություն (Rv)350,42 ± 1,84 kilometre per second[3]
Պարալաքս12,92 ± 0,52 մավ[4]
Բացարձակ աստղային մեծություն−2,8
Բնութագիր
Սպեկտրալ դասակարգումB2V[5]
Գույնի ցուցանիշ−0,22
Փոփոխականությունeruptive variable star?
Ֆիզիկական տվյալներ
Զանգված1,670382E+31 կիլոգրամ
Շառավիղ6 արևային շառավիղ
Լուսավորություն6400 solar luminosity
Պտույտ53 kilometre per second[6]
Ուղեծրի էլեմենտներ
Այլ անվանումներ
2MASS J05250786+0620589, HD 35468, HIP 25336, HR 1790, IRAS 05224+0618, SAO 112740, γ Ori, 1RXS J052507.7+062103, AG+06 574, ALS 14777, BD+06 919, CCDM J05252+0620A, CSI+06 919 1, CSV 100483, EUVE J0525+06.3, FK5 201, GC 6668, GCRV 3252, HIC 25336, IDS 05198+0615 A, IRC +10084, JP11 1071, N30 1162, NSV 1972, PLX 1229, PLX 1229.00, PMC 90-93 144, PPM 148916, ROT 793, TD1 4558, TYC 113-1856-1, UBV 5149, UBV M 10933, uvby98 100035468, WDS J05251+0621A, HGAM 397, WEB 4913 և 24 Ori

Բելատրիքս (լատ.՝ Bellātrix, γ Ori, γ Orionis, 24 Ori), գիշերային երկնակամարի ամենապայծառ աստղերից մեկը, պայծառությամբ երրորդը՝ Օրիոնի համաստեղությունում (Հայկ համաստեղություն):

ֆիզիկական բնութագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բելատրիքսը B2III սպեկտրալ դասի սպիտակաերկնագույն հսկա է, որը 25-րդն է երկնքի ամենապայծառ աստղերի ցանկում, հնում 57 նավարկության կողմնորոշիչ աստղերից մեկը: Բելատրիքսի տեսանելի մեծությունը 1.64 է: Դա անզեն աչքով տեսանելի ամենապայծառ աստղերից մեկն է, որի մակերևույթի ջերմաստիճանը գնահատվում է 21500 Կ, իսկ լուսատվությունը ավելի քան 4000 անգամ մեծ է Արեգակի լուսատվությունից: Չնայած մակերևույթի բավականին բարձր ջերմաստիճանի և լուսավորության, Բելատրիքսի շառավղը ընդամենը 5,7 անգամ է մեծ Արեգակի շառավղից, իսկ զանգվածը 8-ից 9 արեգակնային զանգված է:

Որոշ ժամանակ համարվում էր, որ Բելատրիքսը, ինչպես է Օրիոնի համաստեղության պայծառ աստղերի մեծ մասը, պատկանում է նույն աստղասփյուռին (Օրիոն OB1), բայց ըստ Hipparcos աստղադիտակի եռանկյունաչափական պարալաքսի, ճշգրտելով աստղի հեռավորությունը, պարզվել է, որ Բելատրիքսը շատ ավելի մոտ է Արեգակին, քան Օրիոնի աստղասփյուռը: Աստղից հեռավորությունը գնահատվում է 243 լուսատարի, մինչդեռ Օրիոն OB1 աստղասփյուռի աստղերը գտնվում են ավելի քան 1000 լուսատարի հեռավորության վրա:

Բելատրիքսը աստղագետների կողմից երկար տարիներ օգտագործվել է որպես չափանիշ՝ որոշելու այլ աստղերի փոփոխական պայծառությունը: Ինչպես հետագայում պարզվեց, Բելատրիքսի պայծառությունը նույնպես կայուն չէ: Այն էրուպտիվ փոփոխական աստղ է (ժայթքող), որն անկանոն կերպով փոխում է իր պայծառությունը ավելի քիչ, քան 6%-ով: Աստղի պայծառությունը տատանվում է 1.59մ- 1,64մ սահմաններում:

Բելատրիքսի հասարակածից աստղային նյութը հսկայական արագությամբ դուրս է ժայթքում (մոտ 1600 կմ/վրկ), որն ամենայն հավանականությամբ պայմանավորված է աստղի սեփական պտույտի բարձր արագությամբ (մոտ 59 կմ/վրկ): Հաշվի առնելով սա, Բելատրեքսին կարելի է դասել B դասի աստղերի շարքին:

Բելատրիքսը երիտասարդ աստղ է (մոտ 10 միլիոն տարեկան), և մի քանի միլիոն տարի հետո այն կսպառի իր ներքին այրման ռեսուրսները և կիվերածվի կարմիր հսկայի:

Բելատրիքսը իր բնութագրերով նման է Սպիկային, Ադարային և Շաուլային:

Անուն և դիցաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բելատրիքս լատիներենից թարգմանաբար նշանակում է «կին մարտիկ», «ամազոնուհի», նրան անվանում են նաև «ամազոնուհիների աստղ»: Անվան արաբերեն թարգմանությունն է (արաբ․՝ النجید‎‎, Al Nâjed) «նվաճող», «հաղթող»: Բելատրիքս անունը առաջին անգամ օգտագործվել է 1252 թվականի Ալֆոնսյան աղյուսակներում: Ուզբեկ աստղագետ Ուլուգբեկը աստղի համար հիշատակել է մեկ այլ արաբական անուն՝ (արաբ․՝ المرزم النجید‎‎, Al Murzim al Nâjed), որը թարգմանվում է «մռնչացող ռազմիկ» կամ «Առյուծ մարտիկ»: Արաբները հավատում էին, որ Բելատրիքսը համաստեղության մեջ հայտված առաջին աստղերից մեկն է, որը «առյուծի մռնչոցով» ազդարարում է իր հայտնվելը, ողջունում Ռիգելի ծագելը և Հսկայի հայտնվելը երկնքում (Օրիոնի անունը արաբական աստղագիտության մեջ): Պարսիկ աստղագետ և մաթեմատիկոս Ալ Սուֆիի «Անշարժ աստղեր» գրքում Գամմա Օրիոնի մեկ այլ անուն ևս կա (արաբ․՝ الروزه م‎‎, Al Ruzam):

Հետազոտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ձախից աջ՝ Բելատրիքս, Արեգակ, Ալգոլ

2005 թվականի Հուլիսի 14-ին Կասինի տիեզերական ապարատը նկատեց Սատուրնի արբանյակ Էնցելադի կողմից Բելատրիքսի խավարումը: Դիտարկումները օգնեցին որոշել Էնցելադի մթնոլորտի կազմը և խտությունը:

Հիշատակում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Բելատրիքս Լեսթրեյնջ (անգլ.՝ Bellatrix Lestrange) չար կախարդ՝ Հարի Փոթեր վիպաշարի բացասական կերպարներից մեկը: Բրիտանացի գրող Ջոան Ռոուլինգի վիպաշարում ընդունված էր երեխաներին աստղերի անուններ տալ (Այդ թվում՝ Սիրիուս, Ռեգուլուս, Արկտուրուս), ուստի անունն ուղղակի հղում է այս աստղին:
  • «Բելատրիքս» է կոչվել ԱՄՆ ռազմածովային նավատորմի նավերից մեկը:
  • «Բելատրիքս» անունով գոյությու ունի Իսլանդական ռոք խումբ:
  • 1968 թվականի «Կապիկների մոլորակ» ֆիլմում վթարի ենթարկված տիեզերագնացները սխալմամբ ենթադրում են, որ գտնվում են Բելատրիքս աստղի մոլորակներից մեկի վրա:
  • «Tera-The Next» առցանց խաղում գիլդիաներից մեկը կոչվում է Բելատրիքս անունով:

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Megier A., Strobel A., Galazutdinov G. A., Krełowski J. The interstellar Ca II distance scale // Astron. Astrophys. / T. ForveilleEDP Sciences, 2009. — Vol. 507, Iss. 2. — P. 833–840. — ISSN 0004-6361; 0365-0138; 1432-0746; 1286-4846doi:10.1051/0004-6361/20079144
  2. Ducati J. R. Catalogue of Stellar Photometry in Johnson's 11-color system — 2002. — Vol. 2237.
  3. Latham D. W. Rotational and radial velocities for a sample of 761 Hipparcos giants and the role of binarity // Astron. J. / J. G. IIIIOP Publishing, American Astronomical Society, 2007. — Vol. 135, Iss. 1. — P. 209–231. — ISSN 0004-6256; 1538-3881doi:10.1088/0004-6256/135/1/209
  4. Leeuwen F. v. Validation of the new Hipparcos reduction // Astron. Astrophys. / T. ForveilleEDP Sciences, 2007. — Vol. 474, Iss. 2. — P. 653–664. — ISSN 0004-6361; 0365-0138; 1432-0746; 1286-4846doi:10.1051/0004-6361:20078357arXiv:0708.1752
  5. Levenhagen R. S., Leister N. V. Spectroscopic analysis of southern B and Be stars // Mon. Not. R. Astron. Soc. / D. FlowerOUP, 2006. — Vol. 371, Iss. 1. — P. 252–262. — ISSN 0035-8711; 1365-2966doi:10.1111/J.1365-2966.2006.10655.XarXiv:astro-ph/0606149
  6. Castro N. The IACOB project . III. New observational clues to understand macroturbulent broadening in massive O- and B-type stars // Astron. Astrophys. / T. ForveilleEDP Sciences, 2016. — Vol. 597. — P. 22–22. — ISSN 0004-6361; 0365-0138; 1432-0746; 1286-4846doi:10.1051/0004-6361/201628541arXiv:1608.05508