Jump to content

Արևայրուք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Արևայրուք
ախտանիշ կամ նշան Խմբագրել Wikidata
ԵնթադասԱյրվածքներ, photosensitivity Խմբագրել Wikidata
ՊատճառՈւլտրամանուշակագույն ճառագայթներ Խմբագրել Wikidata
Բժշկական մասնագիտությունմաշկաբանություն Խմբագրել Wikidata

Արևայրուք, ճառագայթային այրվածքի տեսակ, որն ախտահարում է կենդանի հյուսվածքները, օրինակ՝ մաշկը, և առաջանում է ուլտրամանուշակագույն (ՈւՄ) ճառագայթման, սովորաբար՝ արևի ճառագայթների, նկատմամբ չափազանց երկարատև կամ ինտենսիվ ազդեցության հետևանքով։ Մարդկանց և այլ կենդանիների մոտ տարածված ախտանշաններն են մաշկի կարմրությունը կամ կարմրավուն երանգը (էրիթեմա), որն ախտահարված հատվածում շոշափելիս տաք է կամ ցավոտ, ընդհանուր թուլությունը և թեթև գլխապտույտը։Այլ ախտանշաններից են բշտիկների առաջացումը, մաշկի թեփոտումն ու շերտազատումը, այտուցը, քորը և սրտխառնոցը։ ՈւՄ ճառագայթման չափազանց մեծ ազդեցությունը մաշկի, հիմնականում՝ ոչ չարորակ, ուռուցքների առաջացման հիմնական պատճառներից է, որոնք ծանր դեպքերում կարող են կյանքին վտանգ սպառնալ[1][2]։ Արևայրուքը հյուսվածքի բորբոքային պատասխանն է, որը պայմանավորված է ՈւՄ ճառագայթման հետևանքով առաջացած նուկլեինաթթուների վնասմամբ[3]։

Արևապաշտպան միջոցները, ինչպիսիք են արևապաշտպան քսուքները և արևապաշտպան հագուստը, լայնորեն կիրառվում են արևայրուքը և մաշկի քաղցկեղի որոշ տեսակներ կանխելու նպատակով[4]։ Որոշ խմբերի ներկայացուցիչներ, այդ թվում՝ երեխաները, հատկապես զգայուն են արևայրուքի նկատմամբ, ուստի վնասումը կանխելու համար անհրաժեշտ է կիրառել պաշտպանիչ միջոցներ[5]։

Նշաններ և ախտանշաններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևայրուքն արտահայտվում է մաշկի տարբեր աստիճանի կարմրությամբ (էրիթեմա) և այտուցով՝ կախված արևի ազդեցության տևողությունից և ծանրությունից[6]։ Ծանր արևայրուքը կարող է առաջացնել բշտիկներ, քոր, մաշկի շերտազատում, ցան, ինչպես նաև սրտխառնոց, տենդ, դող և ուշագնացություն, ուստի այն երբեմն ոչ պաշտոնապես անվանում են արևային թունավորում[7]։ Արևայրուքից ախտահարված մաշկի մակերեսին մոտ գտնվող մազանոթները ջերմություն են առաջացնում, ինչի հետևանքով ախտահարված հատվածը շոշափելիս տաք է լինում։ Արևայրուքները կարող են դասակարգվել որպես մակերեսային կամ մասնակի հաստության այրվածքներ։ Բշտիկների առաջացումը երկրորդ աստիճանի արևայրուքի նշան է[8]։

Տարբեր ձևեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեթև արևայրուքը սովորաբար առաջացնում է միայն ախտահարված հատվածների թեթև կարմրություն և ցավոտություն կամ զգայունություն։ Ավելի ծանր դեպքերում կարող են առաջանալ բշտիկներ։ Ծայրահեղ ծանր արևայրուքները կարող են այնքան ցավոտ լինել, որ հանգեցնեն ֆիզիկական հյուծման կամ աշխատունակության կորստի և կարող են պահանջել հիվանդանոցային բուժում[9]։

Տևողություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևի ազդեցության հետևանքով արևայրուք կարող է առաջանալ նույնիսկ 15 րոպեից պակաս ժամանակում[10]։ Այնուամենայնիվ, վնասման առաջին նշանները կարող են ի հայտ գալ միայն մի քանի ժամ անց[11][12]։

Չպաշտպանված եռակցման աղեղների կամ ինտենսիվ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման այլ աղբյուրների ազդեցության դեպքում արևայրուքի նման վնասումը կարող է առաջանալ ընդամենը մի քանի վայրկյանում։Արևայրուքի ախտանշանները սովորաբար առավել արտահայտված են արևի ազդեցությունից 24–36 ժամ անց և սովորաբար սկսում են թեթևանալ 3–5 օր հետո[13]։ Մի քանի օր անց մաշկը կարող է սկսել թեփոտվել և շերտազատվել, իսկ լիակատար ապաքինումը սովորաբար տեղի է ունենում 7 օրվա ընթացքում[14]։ Մաշկի փոքր հատվածների շերտազատումը կարող է շարունակվել ևս մի քանի օր կամ նույնիսկ շաբաթներ[15]։

Մաշկի քաղցկեղ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթումը առաջացնում է արևայրուք և մեծացնում է մաշկի քաղցկեղի երեք տեսակների՝ մելանոմայի, բազալբջջային քաղցկեղի և տափակբջջային քաղցկեղի առաջացման ռիսկը[1][2][16]։ Առավել մտահոգիչ է այն, որ մելանոմայի առաջացման ռիսկը դոզայից կախված կերպով մեծանում է՝ համամասնորեն մարդու կյանքի ընթացքում ունեցած արևայրուքի կուտակային դեպքերի թվին[17]։ Ենթադրվում է, որ ԱՄՆ-ում և Ավստրալիայում մելանոմաների մոտավորապես մեկ երրորդը կարելի էր կանխել արևապաշտպան քսուքների կանոնավոր օգտագործմամբ[18]։

Մեխանիզմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևայրուքն առաջանում է արևի կամ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման արհեստական աղբյուրների, օրինակ՝ սոլյարիի լամպերի, եռակցման աղեղների կամ ուլտրամանուշակագույն մանրէասպան ճառագայթման աղբյուրների երկարատև ազդեցության հետևանքով[6][19]։ Արևից Երկրի մակերևույթ են հասնում ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման երկու տեսակ՝ UVA և UVB[20]։ UVA ճառագայթումը արևայրուք առաջացնելու առումով 1000–2000 անգամ պակաս արդյունավետ է, քան UVB ճառագայթումը, քանի որ այն ավելի ցածր էներգիա ունի[19][21]։

UVB ճառագայթումը վնասում է մատրիցային ՌՆԹ-ն[22]։ Սա ակտիվացնում է արագ ընթացող գործընթաց, որը հանգեցնում է մաշկի բորբոքման և արևայրուքի առաջացման։ ՄՌՆԹ-ն-ի վնասումն ի սկզբանե սթրեսային պատասխանի շրջանակում անգլ.՝ ZAK-alpha կոչվող սպիտակուցի միջոցով ռիբոսոմներում առաջացնում է պատասխանային ռեակցիա։Այս պատասխանը գործում է որպես բջիջների հսկողության համակարգ։ Դրանից հետո ՌՆԹ-ի վնասման հայտնաբերումը հանգեցնում է բորբոքային ազդանշանների ակտիվացման և իմունային բջիջների ներգրավման։ ՌՆԹ-ի վնասումը, այլ ոչ թե ԴՆԹ-ի վնասումը, հանգեցնում է UVB ճառագայթմամբ պայմանավորված մաշկի բորբոքման և սուր արևայրուքի[23]։

Սթրեսային պատասխանը նաև ակտիվացնում է մի շարք պաշտպանական մեխանիզմներ, այդ թվում՝ ԴՆԹ-ի վերականգնում՝ վնասումը շտկելու նպատակով, ապոպտոզ և մաշկի շերտազատում՝ անդառնալիորեն վնասված մաշկային բջիջները հեռացնելու համար, ինչպես նաև մելանինի արտադրության ավելացում՝ հետագա վնասումը կանխելու նպատակով[3]։

Մելանինը հեշտությամբ կլանում է ուլտրամանուշակագույն ալիքի երկարության ճառագայթումը։ Կանխելով ուլտրամանուշակագույն ֆոտոնների կողմից քիմիական կապերի խզումը՝ մելանինը արգելակում է ինչպես ԴՆԹ-ի ուղղակի փոփոխությունը, այնպես էլ ազատ ռադիկալների առաջացումը՝ կանխելով դրանց կողմից ԴՆԹ-ի անուղղակի վնասումը։ Այնուամենայնիվ, մարդու մելանոցիտները պարունակում են ավելի քան 2000 գենոմային հատված, որոնք խիստ զգայուն են ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման նկատմամբ, և այդ հատվածների զգայունությունը UV-ի ազդեցությամբ ցիկլոբուտանային պիրիմիդինային դիմերների առաջացման նկատմամբ կարող է մինչև 170 անգամ ավելի բարձր լինել, քան միջին գենոմային հատվածինը[24]։

Արևայրուքը առաջացնում է բորբոքային գործընթաց, որն ուղեկցվում է պրոստանոիդների և բրադիկինինի արտադրությամբ։Այս քիմիական միացությունները բարձրացնում են ջերմության նկատմամբ զգայունությունը՝ նվազեցնելով ջերմային ընկալիչի (TRPV1) ակտիվացման շեմը 109 °F-ից (43 °C) մինչև 85 °F (29 °C)[25]։ Ցավը կարող է պայմանավորված լինել CXCL5 կոչվող սպիտակուցի գերարտադրությամբ, որն ակտիվացնում է նյարդաթելերը[26]։

Ռիսկի գործոններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևայրուքի առաջացման ամենակարևոր ռիսկի գործոնը մաշկի՝ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ազդեցության տևողությունն ու ինտենսիվությունն է[27]։ Դեմքը, պարանոցը և իրանը երկու-չորս անգամ ավելի զգայուն են, քան վերջույթները[28]։ Բացի այդ, ավելի բաց մաշկի երանգ ունեցող անձինք կամ որոշակի դեղամիջոցներ օգտագործողները ավելի հակված են արևայրուք ստանալու[6]։

ՈւՄ ճառագայթման ինտենսիվություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՈւՄ ինդեքսը ցույց է տալիս տվյալ ժամանակահատվածում և տվյալ վայրում արևայրուքի առաջացման ռիսկը։ Դրան նպաստող գործոններն են[29]՝

  1. Օրվա ժամը։ Վայրերի մեծ մասում արևի ճառագայթներն առավել ուժեղ են մոտավորապես ժամը 10:00-ից մինչև 16:00-ն՝ ամառային ժամանակի հաշվարկով[30]։
  2. Ամպամածությունը։Ամպերը մասամբ արգելափակում են ՈւՄ ճառագայթումը, սակայն նույնիսկ ամպամած օրերին արևի վնասակար ՈւՄ ճառագայթման զգալի մասը կարող է անցնել ամպերի միջով[31][32]։
  3. Անդրադարձնող մակերեսներին, ինչպիսիք են ջուրը, ավազը, բետոնը, ձյունը և սառույցը, մոտ գտնվելը։ Այս բոլոր մակերեսներն անդրադարձնում են արևի ճառագայթները և կարող են առաջացնել արևայրուք։
  4. Տարվա եղանակը։ Գարնան վերջին և ամռան սկզբին Արեգակի դիրքը կարող է հանգեցնել ավելի ծանր արևայրուքի։
  5. Բարձրությունը ծովի մակարդակից։ Մեծ բարձրության վրա արևայրուք ստանալու հավանականությունն ավելի բարձր է, քանի որ Արեգակի ճառագայթումը կլանող Երկրի մթնոլորտի շերտն ավելի բարակ է։ Բարձրության յուրաքանչյուր 1000 ֆուտ (305 մ) ավելացման դեպքում ՈւՄ ճառագայթման ազդեցությունն ավելանում է մոտավորապես 4%-ով։
  6. Հասարակածին մոտ լինելը (աշխարհագրական լայնությունը)։ Բևեռային և արևադարձային շրջանների միջև որքան ավելի մոտ է տվյալ տարածքը հասարակածին, այնքան ավելի ուղիղ արևի ճառագայթներ են տարվա ընթացքում անցնում մթնոլորտով։ Օրինակ՝ Միացյալ Նահանգների հարավային հատվածը ստանում է 50%-ով ավելի շատ արևային ճառագայթում, քան երկրի հյուսիսային հատվածը։
Էրիթեմային դոզայի արագությունը հյուսիսային երեք աշխարհագրական լայնություններում։ (ՈւՄ ինդեքսը ստանալու համար արժեքը պետք է բաժանել 25-ի։) Աղբյուրը՝ NOAA։

Մթնոլորտով անցնող ՈւՄ ճառագայթման ինտենսիվության տարբերությունների պատճառով արևայրուքի ռիսկը մեծանում է արևադարձային լայնություններին մոտենալու հետ, որոնք գտնվում են հյուսիսային և հարավային 23,5° լայնությունների միջև։ Մնացած պայմանների հավասար լինելու դեպքում (օրինակ՝ ամպամածություն, օզոնային շերտ, տեղանքի ռելիեֆ և այլն) արևադարձային կամ բևեռային շրջանների յուրաքանչյուր տարածք տարվա ընթացքում ստանում է մոտավորապես նույն քանակությամբ ՈւՄ ճառագայթում։ 23,5°-ից մինչև 66,5° լայնությունների միջև գտնվող բարեխառն գոտիներում ՈւՄ ճառագայթման ինտենսիվությունը զգալիորեն տատանվում է՝ կախված աշխարհագրական լայնությունից և տարվա եղանակից։. Որքան բարձր է աշխարհագրական լայնությունը, այնքան ցածր է ՈւՄ ճառագայթների ինտենսիվությունը։ Հյուսիսային կիսագնդում արևային ճառագայթման ինտենսիվությունն առավելագույնն է մայիս և հունիս ամիսներին, իսկ հարավային կիսագնդում՝ նոյեմբեր, դեկտեմբեր և հունվար ամիսներին։ Յուրաքանչյուր պահի ՈւՄ ճառագայթման քանակը կախված է Արեգակի դիրքի անկյունից։ Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման ինտենսիվությունը կարելի է հեշտությամբ գնահատել ցանկացած առարկայի բարձրության և դրա ստվերի երկարության հարաբերակցությամբ։ Բարձրությունը չափվում է Երկրի ձգողականության դաշտին զուգահեռ, իսկ առաջացած ստվերի երկարությունը՝ հարթ, հորիզոնական մակերևույթի վրա։ Գլխից կամ սյուներից ավելի լայն առարկաների դեպքում բարձրությունն ու երկարությունը նպատակահարմար է չափել՝ հիմք ընդունելով ստվեր առաջացնող նույն եզրը։ Ամենամեծ ռիսկը դիտվում է արեգակնային կեսօրին, երբ ստվերները նվազագույն երկարություն ունեն, իսկ Արեգակի ճառագայթումն առավել ուղիղ է անցնում մթնոլորտով։ Անկախ աշխարհագրական լայնությունից՝ այլ պայմանների նույն լինելու դեպքում ստվերների հավասար երկարությունը նշանակում է ՈւՄ ճառագայթման հավասար քանակ։

Մաշկը և աչքերը ՈւՄ ճառագայթման վնասակար ազդեցության նկատմամբ առավել զգայուն են 265–275 նմ ալիքի երկարության դեպքում, որը մտնում է UVC-ի կարճալիքային տիրույթում և բնական պայմաններում հազվադեպ է հանդիպում, բացառությամբ արհեստական աղբյուրների, օրինակ՝ եռակցման աղեղների։ ՈւՄ ճառագայթման ավելի երկար ալիքներն են առաջացնում արևայրուքի դեպքերի մեծ մասը, քանի որ այդ ալիքներն ավելի մեծ չափով առկա են Երկրի մակերևույթ հասնող արևի ճառագայթման մեջ։

Մաշկի տեսակը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մաշկի տեսակը որոշում է արևայրուք ստանալու հակվածությունը։ Ավելի բաց մաշկի երանգ ունեցող և ՈւՄ ճառագայթման ազդեցությունից հետո արևայրուք ստանալու սահմանափակ կարողություն ունեցող մարդիկ ավելի բարձր ռիսկի են ենթարկվում։ Ֆիցպատրիկի մաշկի ֆոտոտիպերի համակարգը նկարագրում է մարդու մաշկի՝ UVB ճառագայթման տարբեր դոզաների նկատմամբ արձագանքի բնականոն տարբերությունները։I տիպի մաշկ ունեցող անձինք առավել հակված են արևայրուք ստանալու, իսկ VI տիպի մաշկ ունեցողները՝ ամենաքիչը։Այնուամենայնիվ, բոլոր տեսակի մաշկերը կարող են ենթարկվել արևայրուքի կամ մաշկի քաղցկեղի զարգացման[33]։

Ֆիցպատրիկի մաշկի ֆոտոտիպերը հետևյալն են.

  • 0 տիպ՝ ալբինոսային մաշկ։
  • I տիպ՝ շատ բաց մաշկ, հեշտությամբ այրվում է, արևայրուք չի ընդունում։
  • II տիպ՝ բաց մաշկ, հեշտությամբ այրվում է, դժվարությամբ է արևայրուք ընդունում։
  • III տիպ՝ բաց բեժ մաշկ, կարող է այրվել, սակայն հետագայում հեշտությամբ արևայրուք է ընդունում։
  • IV տիպ՝ բաց շագանակագույն մաշկ, հազվադեպ է այրվում, հեշտությամբ արևայրուք է ընդունում։
  • V տիպ՝ շագանակագույն մաշկ, սովորաբար չի այրվում, հեշտությամբ արևայրուք է ընդունում։
  • VI տիպ՝ մուգ շագանակագույն մաշկ, արևայրուք ստանալու հավանականությունը շատ ցածր է, ՈւՄ ճառագայթման ազդեցության դեպքում մաշկը մգանում է[34]։

Արևայրուք ընդունել

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևայրուքը, որը որոշ մարդկանց մոտ բնականորեն զարգանում է որպես արևի ազդեցությունից պաշտպանվելու մեխանիզմ, Արևմտյան աշխարհում մարդկանց մեծամասնության կողմից համարվում է ցանկալի[35]։ Արևայրուք ընդունելու նպատակով արևի տակ գտնվելը հանգեցրել է ինչպես արևից, այնպես էլ արևայրուքի լամպերից ստացվող ՈւՄ ճառագայթման ազդեցության ավելացմանը։ Արևայրուքը կարող է ապահովել մոտավորապես 3 արևապաշտպանության գործակից (SPF), ինչը նշանակում է, որ արևայրուք ընդունած մաշկը կարող է դիմակայել մինչև երեք անգամ ավելի մեծ ՈւՄ ճառագայթման ազդեցության, քան շատ բաց մաշկը[36]։

Փակ տարածքներում արևայրուք ընդունելու հետ կապված արևայրուքները կարող են ծանր լինել[37]։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը, Մաշկաբանության ամերիկյան ակադեմիան և Մաշկի քաղցկեղի հիմնադրամը խորհուրդ են տալիս խուսափել արհեստական ՈւՄ ճառագայթման աղբյուրներից, ինչպիսիք են սոլյարիները։ Արևայրուքը չի խորհուրդ տրվում որպես արևից պաշտպանվելու միջոց[38][39][40]։

Օզոնային շերտի քայքայում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերջին տասնամյակների ընթացքում ամբողջ աշխարհում աճել են արևայրուքի դեպքերի հաճախականությունն ու ծանրությունը՝ մասամբ մթնոլորտի օզոնային շերտի քիմիական վնասման պատճառով։ 1970-ականներից մինչև 2000-ական թվականները ստրատոսֆերային օզոնի միջին քանակը նվազել է մոտավորապես 4%-ով, ինչը Երկրի մակերևույթին ՈւՄ ճառագայթման միջին ինտենսիվության մոտավորապես 4%-ով աճի է նպաստել։ Օզոնային շերտի քայքայումը և սեզոնային «օզոնային անցքը» որոշ տարածքներում, հատկապես հարավային կիսագնդում, հանգեցրել են ավելի զգալի փոփոխությունների[41]։

Դեղորայք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևայրուքի առաջացման ռիսկը կարող է մեծանալ այն դեղագործական միջոցների օգտագործման հետևանքով, որոնք բարձրացնում են մաշկի զգայունությունը ՈւՄ ճառագայթման նկատմամբ։ Որոշ հակաբիոտիկներ, հակաբեղմնավորիչներ, հակադեպրեսանտներ, պզուկների բուժման համար նախատեսված դեղամիջոցներ, հակացնցումային միջոցներ, հակափսիխոտիկներ և տրամադրությունը կայունացնող դեղամիջոցներ ունեն նման ազդեցություն[42]։

Այլ գործոններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարիքը նույնպես ազդում է արևի նկատմամբ մաշկի արձագանքի վրա։ Վեց տարեկանից փոքր երեխաները և 60 տարեկանից բարձր մեծահասակներն ավելի զգայուն են արևի ճառագայթման նկատմամբ[29]։

Որոշ գենետիկական հիվանդություններ, օրինակ՝ պիգմենտային քսերոդերման, մեծացնում են արևայրուքի և դրան հաջորդող մաշկի քաղցկեղների նկատմամբ մարդու հակվածությունը։ Այս հիվանդությունների դեպքում առկա են ԴՆԹ-ի վերականգնման մեխանիզմների խանգարումներ, որոնք նվազեցնում են ՈւՄ ճառագայթմամբ վնասված ԴՆԹ-ն վերականգնելու կարողությունը[43]։

Ախտորոշում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Արևայրուքի հետևանքով վերին բազկի մաշկի շերտազատում․ էպիդերմիսի ստորին շերտերի քայքայումը հանգեցնում է վերին շերտերի արագ թափման։

Արևայրուքի դիֆերենցիալ ախտորոշումը ներառում է ՈւՄ ճառագայթմամբ պայմանավորված մաշկի այլ ախտահարումներ, այդ թվում՝ ֆոտոալերգիկ ռեակցիաներ, տեղային կամ համակարգային դեղամիջոցների նկատմամբ ֆոտոտոքսիկ ռեակցիաներ, ինչպես նաև մաշկաբանական այլ հիվանդություններ, որոնք սրվում են արևի ճառագայթման ազդեցությամբ։ Ախտորոշման ժամանակ հաշվի են առնվում ՈւՄ ճառագայթման ազդեցության տևողությունն ու ինտենսիվությունը, տեղային կամ համակարգային դեղամիջոցների օգտագործումը, մաշկաբանական հիվանդությունների անամնեզը և սննդային վիճակը։

  • Ֆոտոտոքսիկ ռեակցիաներ․ իմունաբանական մեխանիզմով չպայմանավորված պատասխան են, որն առաջանում է արևի ճառագայթման՝ մաշկում առկա որոշ դեղամիջոցների և քիմիական նյութերի հետ փոխազդեցության հետևանքով և նմանվում է արտահայտված արևայրուքի։ Ֆոտոտոքսիկ ռեակցիա կարող են առաջացնել մի շարք դեղամիջոցներ, այդ թվում՝ ամիոդարոնը, դակարբազինը, ֆտորկինոլոնները, 5-ֆտորուրացիլը, ֆուրոսեմիդը, նալիդիքսաթթուն, ֆենոթիազինները, պսորալենները, ռետինոիդները, սուլֆոնամիդները, սուլֆոնիլյուրեաները, տետրացիկլինները, թիազիդները և վինբլաստինը[44]:
  • Ֆոտոալերգիկ ռեակցիաներ․ հազվադեպ հանդիպող իմունաբանական պատասխան են, որն առաջանում է արևի ճառագայթման՝ մաշկում առկա որոշ դեղամիջոցների և քիմիական նյութերի հետ փոխազդեցության հետևանքով։ ՈւՄ ճառագայթման ազդեցությամբ գրգռված վիճակում այդ դեղամիջոցներն ու քիմիական նյութերը առաջացնում են ազատ ռադիկալներ, որոնք փոխազդում են՝ ձևավորելով ֆունկցիոնալ անտիգեններ և առաջացնելով IV տիպի գերզգայունության ռեակցիա։ Այս դեղամիջոցների շարքին են դասվում 6-մեթիլկումարինը, ամինոբենզոյաթթուն և դրա էսթերները, քլորպրոմազինը, պրոմեթազինը, դիկլոֆենակը, սուլֆոնամիդները և սուլֆոնիլյուրեաները։ Ի տարբերություն ֆոտոտոքսիկ ռեակցիաների, որոնք նմանվում են արտահայտված արևայրուքի, ֆոտոալերգիկ ռեակցիաները կարող են առաջացնել ուժեղ քոր և հանգեցնել մաշկի հաստացման[44]:
  • Ֆիտոֆոտոդերմատիտ․ ՈւՄ ճառագայթումը որոշ բույսերի հետ շփումից հետո առաջացնում է մաշկի բորբոքում (այդ բույսերի թվում են լայմը, նեխուրը և մարգագետնային խոտաբույսերը)։Այն առաջացնում է ցավ, մաշկի կարմրություն և բշտիկների առաջացում՝ բույսի հետ շփված մաշկի հատվածներում[33]:
  • Պոլիմորֆ լուսային ժայթքում․ ՈւՄ ճառագայթման նկատմամբ կրկնվող ախտաբանական ռեակցիա է, որն արտահայտվում է տարբեր ձևերով, այդ թվում՝ վարդագույնից մինչև կարմիր պապուլներով, բշտիկներով, վահանիկներով և եղնջացանով[33]:
  • Արևային եղնջացան․ արևի նկատմամբ հազվադեպ հանդիպող ալերգիկ ռեակցիա է, որն առաջանում է ազդեցությունից մի քանի րոպեի ընթացքում և անցնում մի քանի ժամվա ընթացքում[33]:
  • Մաշկի այլ հիվանդություններ, որոնք սրվում են արևի ազդեցությամբ. մի շարք մաշկաբանական հիվանդություններ կարող են ծանրանալ ՈւՄ ճառագայթման ազդեցության հետևանքով։ Դրանցից են համակարգային կարմիր գայլախտը (SLE), դերմատոմիոզիտը, ակնեն, ատոպիկ դերմատիտը և ռոզացեան[33]:

Բացի այդ, քանի որ արևայրուքը ճառագայթային այրվածքի տեսակ է, այն սկզբնական շրջանում կարող է քողարկել ռադիոակտիվ ճառագայթման ծանր ազդեցությունը[45][46]։ Ճառագայթման չափազանց մեծ ազդեցությունը կարող է հանգեցնել սուր ճառագայթային համախտանիշի կամ ճառագայթմամբ պայմանավորված այլ հիվանդությունների, հատկապես արևոտ պայմաններում։ Օրինակ՝ արևայրուքով և այլ ճառագայթային այրվածքներով պայմանավորված էրիթեմայի միջև տարբերությունը սկզբնական շրջանում կարող է ակնհայտ չլինել։ Ջերմային հիվանդություններին և սուր ճառագայթային համախտանիշի պրոդրոմալ փուլին բնորոշ ախտանշանները, ինչպիսիք են սրտխառնոցը, փսխումը, տենդը, թուլությունը/հոգնածությունը, գլխապտույտը կամ ցնցումները, կարող են էլ ավելի դժվարացնել տարբերակիչ ախտորոշումը[47]։

Բուժում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուժման հիմնական միջոցը արևի հետագա ազդեցությունից խուսափելն է։Արևայրուքների մեծ մասի դեպքում լավագույն բուժումը ժամանակն է․ արևայրուքների մեծ մասը լիովին ապաքինվում է մի քանի շաբաթվա ընթացքում։

Մաշկաբանության ամերիկյան ակադեմիան արևայրուքի բուժման համար խորհուրդ է տալիս հետևյալը․[48]

  • Ցավը թեթևացնելու համար հաճախ ընդունել սառը լոգանք կամ ցնցուղ։
  • Օգտագործել հանգստացնող խոնավեցնող միջոցներ, որոնք պարունակում են ալոե վերա կամ սոյա։
  • Հակաբորբոքային դեղամիջոցները, օրինակ՝ իբուպրոֆենը կամ ասպիրինը, կարող են օգնել նվազեցնել ցավը։
  • Պահպանել օրգանիզմի բավարար խոնավացումը և խմել լրացուցիչ քանակությամբ ջուր։
  • Չի կարելի պայթեցնել արևայրուքի հետևանքով առաջացած բշտիկները․ անհրաժեշտ է թույլ տալ, որ դրանք ինքնուրույն ապաքինվեն։
  • Դրսում գտնվելիս արևայրուքից ախտահարված մաշկը պետք է պաշտպանել ազատ, լայն հագուստով՝ հետագա վնասումը կանխելու և մաշկի գրգռումից խուսափելու համար։

Ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցները (ՈՍՀԲԴ), օրինակ՝ իբուպրոֆենը կամ նապրոքսենը, ինչպես նաև ասպիրինը, կարող են նվազեցնել կարմրությունն ու ցավը[49][50]։ Սակայն տեղային անզգայացնող միջոցները, օրինակ՝ բենզոկաինը, հակացուցված են[51]։ Schwellnus և համահեղինակները նշում են, որ տեղային ստերոիդները (օրինակ՝ հիդրոկորտիզոնի քսուքը) չեն օգնում արևայրուքի դեպքում, թեև Մաշկաբանության ամերիկյան ակադեմիան նշում է, որ դրանք կարող են կիրառվել հատկապես ցավոտ հատվածներում[50][51]։ Չնայած լիդոկաինի քսուքը (տեղային անզգայացնող միջոց) հաճախ օգտագործվում է արևայրուքի բուժման համար, դրա արդյունավետությունը հաստատող ապացույցները սահմանափակ են։[52]

Տնային պայմաններում անհարմարությունը թեթևացնելու համար կարելի է արևայրուքից ախտահարված հատվածներին դնել սառը և խոնավ կտորներ[50]։ Մի շարք հետազոտություններ աջակցում են արևայրուքից ախտահարված հատվածներին ալոե վերա պարունակող հանգստացնող լոսյոններ կիրառելու օգտակարությանը[53][54]։ Այնուամենայնիվ, այլ հետազոտություններ ցույց են տվել, որ ալոե վերան որևէ ազդեցություն չի ունենում[50]։ Հարկ է նշել, որ ալոե վերան չի կարող պաշտպանել մարդուն նոր արևայրուքից կամ արդեն առկա արևայրուքի հետագա խորացումից։ Տնային պայմաններում կիրառվող մեկ այլ միջոց է սոյա պարունակող խոնավեցնող միջոցի օգտագործումը[51]։ Բացի այդ, արևայրուքը հեղուկ է ներգրավում դեպի մաշկի մակերես՝ նվազեցնելով հեղուկի քանակն օրգանիզմի մյուս հատվածներում։ Ջրազրկումը կանխելու համար խորհուրդ է տրվում լրացուցիչ քանակությամբ ջուր խմել[51]։

Տարածվածություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևայրուքը տարածված է, հատկապես երիտասարդ մեծահասակների շրջանում[55]։ ԱՄՆ-ում դեռահասների և երիտասարդ մեծահասակների գրեթե 75%-ը, իսկ Հյուսիսային Եվրոպայի երկրներում՝ ավելի քան 50%-ը, ունեցել են արևայրուք[27]։

Կանխարգելում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևայրուքը կանխելու ամենաարդյունավետ միջոցը մաշկին հասնող ՈւՄ ճառագայթման քանակի նվազեցումն է։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը, Մաշկաբանության ամերիկյան ակադեմիան և Մաշկի քաղցկեղի հիմնադրամը խորհուրդ են տալիս հետևյալ միջոցները՝ ՈւՄ ճառագայթման չափազանց մեծ ազդեցությունը և մաշկի քաղցկեղը կանխելու համար[56][57][58]։

  • Արևի ազդեցությունը սահմանափակել ժամը 10:00-ից մինչև 16:00-ն, երբ ՈւՄ ճառագայթներն առավել ինտենսիվ են։
  • ՈւՄ ճառագայթման առավել ինտենսիվ ժամանակահատվածում գտնվել ստվերում։
  • Կրել արևապաշտպան հագուստ, այդ թվում՝ լայնեզր գլխարկ, արևային ակնոց և խիտ հյուսվածքով, ազատ հագուստ։
  • Օգտագործել արևապաշտպան միջոցներ։
  • Խուսափել սոլյարիից և արհեստական ՈւՄ ճառագայթման ազդեցությունից։

Էրիթեմային ազդեցության սպեկտր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Արևայրուքի ազդեցությունը (ինչպես չափվում է ՈւՄ ինդեքսով) Երկրի մակերևույթին հասնող արևային ճառագայթման սպեկտրի (ճառագայթման ինտենսիվության) և էրիթեմային ազդեցության սպեկտրի (մաշկի զգայունության) արտադրյալն է։ Երկարալիք ՈւՄ ճառագայթումն ավելի տարածված է, սակայն 295 նմ ալիքի երկարության յուրաքանչյուր միլիվատը գրեթե 100 անգամ ավելի ուժեղ արևայրուք է առաջացնում, քան 315 նմ-ի դեպքում։

Էրիթեմային ազդեցության սպեկտրը ստանդարտացված կշռման ֆունկցիա է, որը նկարագրում է ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման նկատմամբ մաշկի սուր բորբոքային արձագանքը՝ կարմրությունը։ Այն խստորեն սահմանվում է էրիթեմայի նվազագույն դոզայով, այսինքն՝ էներգիայի այն քանակով, որն անհրաժեշտ է 24 ժամ անց տեսանելի կարմրություն առաջացնելու համար, և այս մոդելը լայնորեն կիրառվում է որպես կենսաբանական վնասման մոտավոր ցուցանիշ։ Չնայած այն սերտորեն կապված է բարձր էներգիայի UVB ճառագայթման տիրույթում ԴՆԹ-ի ուղղակի վնասման հետ, այն ընդհանուր ախտաբանական ազդեցությունը գնահատելու ոչ կատարյալ ցուցանիշ է․ այն անհամաչափորեն թերագնահատում է ավելի ցածր էներգիայով UVA ալիքների ազդեցությունը, որոնք նպաստում են երկարաժամկետ քաղցկեղածնությանը և լուսածերացմանը՝ առանց պարտադիր առաջացնելու տեսանելի արևայրուքի անմիջական «ազդանշանը»։ Կարևոր է, որ այս մոտավոր կենսաբանական ցուցանիշը «ՈւՄ ինտենսիվությունը» բնութագրում է որպես բժշկական վտանգ՝ այն տարբերակելով շրջակա միջավայրի ֆիզիկայում չափվող զուտ «ՈւՄ ինտենսիվությունից» և կենսաբանորեն արդյունավետ դոզան տարանջատելով ճառագայթային հոսքից։

ՈւՄ ճառագայթման ինտենսիվություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Օզոնի մակարդակները տարբեր բարձրություններում (Դոբսոնի միավոր/կմ, DU/km) և ուլտրամանուշակագույն ճառագայթման տարբեր տիրույթների արգելափակումը։ Ըստ էության, ամբողջ UVC ճառագայթումը մթնոլորտում արգելափակվում է երկատոմ թթվածնի (100–200 նմ) կամ օզոնի՝ եռատոմ թթվածնի (200–280 նմ) կողմից։Այնուհետև օզոնային շերտը արգելափակում է UVB ճառագայթման մեծ մասը։ Միևնույն ժամանակ, UVA ճառագայթումը օզոնի կողմից գրեթե չի կլանվում, և դրա մեծ մասը հասնում է Երկրի մակերևույթին։UVA-ն կազմում է Երկրի մթնոլորտ ներթափանցող և մակերևույթ հասնող ՈւՄ ճառագայթման գրեթե ամբողջ մասը։

Շատ վայրերում արևի ճառագայթման ինտենսիվությունը ներկայացվում է ՈւՄ ինդեքսի միջոցով։ Արևի ճառագայթումն ընդհանուր առմամբ առավել ինտենսիվ է, երբ Արեգակը գտնվում է երկնքի ամենաբարձր կետին մոտ։ Ժամային գոտիների և ամառային ժամանակի պատճառով դա պարտադիր չէ, որ լինի ժամը 12:00-ին, և հաճախ տեղի է ունենում մեկ-երկու ժամ ավելի ուշ։ Հովանոցների և ծածկերի միջոցով ստվերում գտնվելը կարող է նվազեցնել ՈւՄ ճառագայթման ազդեցությունը, սակայն չի արգելափակում բոլոր ՈւՄ ճառագայթները։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) խորհուրդ է տալիս հետևել ստվերի կանոնին․ «Ուշադրություն դարձրեք ձեր ստվերին․ կարճ ստվերի դեպքում փնտրեք ստվեր»[56]։

Արևապաշտպաններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
ԱՄՆ-ում վաճառվող SPF 30 արևապաշտպան քսուքի մեկ տուփ։

ԱՄՆ-ում վաճառվող SPF 30 արևապաշտպան քսուքի տարա։ ՈւՄ ճառագայթումը արգելափակող առևտրային պատրաստուկները կոչվում են արևապաշտպան միջոցներ կամ արևապաշտպան քսուքներ։ Դրանք ունեն արևապաշտպանության գործակից (SPF), որը հիմնված է արևայրուքը կանխելու միջոցի կարողության վրա․ որքան բարձր է SPF-ը, այնքան ցածր է ԴՆԹ-ի ուղղակի վնասման մակարդակը։ Նշված պաշտպանության գործակիցները համապատասխանում են իրականությանը միայն այն դեպքում, երբ մաշկի յուրաքանչյուր քառակուսի սանտիմետրի վրա կիրառվում է 2մգ արևապաշտպան միջոց, ինչը չափահաս տղամարդու ամբողջ մարմինը ծածկելու համար կազմում է մոտավորապես 28 մլ (1 ունցիա)։ Առաջարկվող քանակը զգալիորեն ավելի մեծ է, քան այն քանակը, որը շատ մարդիկ գործնականում օգտագործում են[59]։ Արևապաշտպան միջոցներում կիրառվում են այնպիսի քիմիական նյութեր, ինչպիսիք են օքսիբենզոնը և դիօքսիբենզոնը (օրգանական արևապաշտպան միջոցներ), կամ անթափանց նյութեր, ինչպիսիք են ցինկի օքսիդը և տիտանի օքսիդը (անօրգանական արևապաշտպան միջոցներ), որոնք հիմնականում կլանում են ՈւՄ ճառագայթումը։ Քիմիական և հանքային արևապաշտպան միջոցները տարբերվում են իրենց կողմից արգելափակվող ՈւՄ ճառագայթման ալիքի երկարությունների շրջանակով։ Լայն սպեկտրի արևապաշտպան միջոցները պարունակում են ֆիլտրեր, որոնք պաշտպանում են ինչպես UVA, այնպես էլ UVB ճառագայթումից։ Չնայած UVA ճառագայթումը հիմնականում չի առաջացնում արևայրուք, այն նպաստում է մաշկի ծերացմանը և մեծացնում է մաշկի քաղցկեղի առաջացման ռիսկը։

Արևապաշտպան միջոցներն արդյունավետ են և, հետևաբար, խորհուրդ են տրվում մելանոմայի և տափակբջջային քաղցկեղի կանխարգելման համար[60][61]։ Քիչ ապացույցներ կան այն մասին, որ դրանք արդյունավետ են բազալբջջային քաղցկեղի կանխարգելման համար[62]։ Արևապաշտպան միջոցների սովորական օգտագործումը սովորաբար չի հանգեցնում վիտամին D-ի անբավարարության, սակայն չափազանց լայնածավալ օգտագործումը կարող է նպաստել դրան[63]։

Խորհուրդներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ արևապաշտպան միջոցի լավագույն պաշտպանիչ ազդեցությունն ապահովվում է այն կիրառելով արևի ազդեցությունից 15–30 րոպե առաջ և այնուհետև կրկին կիրառելով ազդեցության սկսվելուց 15–30 րոպե անց։ Լրացուցիչ կրկնակի կիրառում անհրաժեշտ է լողալուց, քրտնելուց և մաշկը շփելուց հետո[64]։ Կրկնակի կիրառման անհրաժեշտ հաճախականությունը կախված է արտադրանքից․ ջրի մեջ գտնվելու դեպքում այն կարող է պահանջվել 80 րոպե անց, իսկ այլ դեպքերում՝ մի քանի ժամ անց՝ կախված պիտակի վրա նշված ցուցումներից և պաշտպանության տևողությունից։ Մաշկաբանության ամերիկյան ակադեմիան արևապաշտպան միջոց ընտրելիս խորհուրդ է տալիս հաշվի առնել հետևյալ չափանիշները[65]․

  • Լայն սպեկտր՝ պաշտպանում է ինչպես UVA, այնպես էլ UVB ճառագայթներից։
  • SPF 30 կամ ավելի բարձր։
  • Ջրակայուն՝ արևապաշտպան միջոցները դասակարգվում են ըստ ջրի նկատմամբ կայունության տևողության՝ 40 րոպե, 80 րոպե կամ ոչ ջրակայուն։

Աչքեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աչքերը նույնպես զգայուն են արևի ազդեցության նկատմամբ՝ մոտավորապես նույն ՈւՄ ալիքների երկարությունների դեպքում, ինչ մաշկը․ ձնային կուրությունը եղջերաթաղանթի արևայրուքն է։ Ամբողջական կողային պաշտպանությամբ արևային ակնոցները կամ տեսողության ակնոցների օգտագործումը, որոնք արգելափակում են ՈւՄ ճառագայթումը, նվազեցնում են վնասակար ճառագայթման ազդեցությունը։ ՈւՄ ճառագայթումը կապվում է տարիքային մակուլյար դեգեներացիայի, պտերիգիումի և կատարակտի զարգացման հետ[66][67][68]։

Շրթունքներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևի ազդեցության հետևանքով շրթունքները կարող են չորանալ և ճաքճքել (խեյլիտ)։ Շրթունքներին կիրառվող արևապաշտպան միջոցը կարող է ունենալ ոչ հաճելի համ և թքի միջոցով հեռացվել։ Շրթունքների խնամքի որոշ բալզամներ ունեն SPF և պարունակում են արևապաշտպան բաղադրիչներ։

Ոտնաթաթեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ոտնաթաթերի մաշկը հաճախ նուրբ և պաշտպանված է լինում, ուստի ՈւՄ ճառագայթման հանկարծակի և երկարատև ազդեցությունը կարող է հատկապես ցավոտ և վնասակար լինել ոտնաթաթի վերին մակերեսի համար։ Պաշտպանիչ միջոցներից են արևապաշտպան քսուքը, գուլպաները կամ ոտնաթաթը ծածկող լողազգեստը։

Սննդակարգ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սննդային գործոնները ազդում են արևայրուքի նկատմամբ հակվածության, արևայրուքից վերականգնման և երկրորդային բարդությունների առաջացման ռիսկի վրա։ Մի շարք սննդային հակաօքսիդանտներ, այդ թվում՝ կենսական նշանակության վիտամիններ, մարդկանց և կենդանիների մասնակցությամբ հետազոտություններում արդյունավետ են եղել արևայրուքից և ՈւՄ ճառագայթման հետ կապված մաշկի վնասումից պաշտպանվելու գործում։ Մի հետազոտության ընթացքում ցույց է տրվել, որ վիտամին C-ի և վիտամին E-ի հավելումների ընդունումը նվազեցնում է արևայրուքի աստիճանը՝ վերահսկվող քանակությամբ ՈւՄ ճառագայթման ազդեցությունից հետո[69]։ Մինչև 2007 թվականը հրապարակված գիտական գրականության ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ բետա-կարոտինի (վիտամին A) հավելումների ընդունումն ունի արևայրուքից պաշտպանիչ ազդեցություն։ Բետա-կարոտինի ազդեցությունն ակնհայտ էր միայն երկարաժամկետ օգտագործման դեպքում, իսկ տասը շաբաթից պակաս տևողությամբ հավելումների կիրառման ուսումնասիրությունները որևէ ազդեցություն չէին ցույց տվել[70]։ Կան նաև ապացույցներ, որ սովորական սննդամթերքի որոշ տեսակներ կարող են որոշակի պաշտպանիչ ազդեցություն ունենալ արևայրուքի նկատմամբ, եթե դրանք օգտագործվեն արևի ազդեցությունից առաջ որոշակի ժամանակահատվածում[71][72]։

Երեխաների պաշտպանություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նորածիններն ու երեխաները հատկապես զգայուն են ՈւՄ ճառագայթման վնասակար ազդեցության նկատմամբ, ինչը հետագայում մեծացնում է ինչպես մելանոմայի, այնպես էլ ոչ մելանոմային մաշկի քաղցկեղների առաջացման ռիսկ։ Երեխաները ոչ մի տարիքում չպետք է արևայրուք ստանան, իսկ պաշտպանիչ միջոցները կարող են նվազեցնել նրանց մոտ ապագայում մաշկի քաղցկեղի առաջացման ռիսկը[73]։

  • 0–6 ամսական նորածիններ․ 6 ամսականից փոքր երեխաների մաշկը սովորաբար չափազանց զգայուն է արևապաշտպան քսուքների օգտագործման համար, ուստի պաշտպանիչ միջոցները պետք է ուղղված լինեն ՈւՄ ճառագայթման չափազանց մեծ ազդեցությունից խուսափելուն՝ պատուհանների ցանցային ծածկոցների, լայնեզր գլխարկների և մաշկը ծածկող ազատ հագուստի օգտագործմամբ, ինչպես նաև ժամը 10:00-ից մինչև 16:00-ն ՈւՄ ճառագայթման ազդեցությունը նվազեցնելով։
  • 6–12 ամսական նորածիններ․ այս տարիքի նորածինների մոտ արևապաշտպան քսուքները կարող են անվտանգ օգտագործվել։ Խորհուրդ է տրվում բաց հատվածներին կիրառել լայն սպեկտրի, ջրակայուն, SPF 30 կամ ավելի բարձր գործակցով արևապաշտպան միջոց և խուսափել ՈւՄ ճառագայթման չափազանց մեծ ազդեցությունից՝ օգտագործելով լայնեզր գլխարկներ և պաշտպանիչ հագուստ։
  • Վաղ մանկական և նախադպրոցական տարիքի երեխաներ․ բաց հատվածներին կիրառել լայն սպեկտրի, ջրակայուն, SPF 30 կամ ավելի բարձր գործակցով արևապաշտպան միջոց, օգտագործել լայնեզր գլխարկներ և արևային ակնոցներ, խուսափել ՈւՄ ճառագայթման առավել ինտենսիվ՝ ժամը 10:00-ից մինչև 16:00-ն ընկած ժամանակահատվածից և գտնվել ստվերում։SPF գործակցով արևապաշտպան հագուստը նույնպես կարող է ապահովել լրացուցիչ պաշտպանություն։

Արհեստական ՈւՄ ճառագայթման ազդեցություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ) խորհուրդ է տալիս խուսափել արհեստական ՈւՄ ճառագայթման ազդեցությունից, այդ թվում՝ սոլյարիից, քանի որ դրա անվտանգ դոզա սահմանված չէ[74]։ Աշխատանքային պայմաններում արհեստական ՈւՄ ճառագայթման ցանկացած աղբյուրի ազդեցության դեպքում պետք է կրել հատուկ պաշտպանիչ հագուստ և միջոցներ, օրինակ՝ եռակցման համար նախատեսված պաշտպանիչ սաղավարտներ կամ վահաններ։ Նման աղբյուրները կարող են առաջացնել UVB և UVC ճառագայթում, որոնք բնական պայմաններում մթնոլորտի կողմից հիմնականում կամ ամբողջությամբ կլանվում են։ Դրանք ՈւՄ ճառագայթման խիստ վնասակար և քաղցկեղածին ալիքներ են, որոնք հիմնականում կլանվում են էպիդերմիսում՝ փոխազդելով բջջի հիմնական կենսամոլեկուլների, օրինակ՝ ԴՆԹ-ի և սպիտակուցների հետ[75]։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 World Health Organization, International Agency for Research on Cancer "Do sunscreens prevent skin cancer" Արխիվացված 26 Նոյեմբեր 2006 Wayback Machine Press release No. 132, 5 June 2000
  2. 1 2 World Health Organization, International Agency for Research on Cancer "Solar and ultraviolet radiation" Արխիվացված 29 Հուլիս 2013 Wayback Machine IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, Volume 55, November 1997
  3. 1 2 798, բաժին Sunburn(անգլ.) EMedicine կայքում
  4. ↑ Maslin, Douglas L. (November 2014). «Do suncreens [sic] protect us?». International Journal of Dermatology. 53 (11): 1319–1323. doi:10.1111/ijd.12606. PMID 25208462. S2CID 205188894.
  5. ↑ Dusza, Stephen W.; Halpern, Allan C.; Satagopan, Jaya M.; Oliveria, Susan A.; Weinstock, Martin A.; Scope, Alon; Berwick, Marianne; Geller, Alan C. (February 2012). «Prospective Study of Sunburn and Sun Behavior Patterns During Adolescence». Pediatrics. 129 (2): 309–317. doi:10.1542/peds.2011-0104. ISSN 0031-4005. PMC 3269110. PMID 22271688.
  6. 1 2 3 Guerra, Karla C.; Crane, Jonathan S. (2025), «Sunburn», StatPearls, Treasure Island (FL): StatPearls Publishing, PMID 30521258, Վերցված է 11 September 2025-ին
  7. ↑ «What Is Sun Poisoning?». Cleveland Clinic. 30 April 2025. Վերցված է 28 February 2026-ին.
  8. ↑ «How to treat sunburn». American Academy of Dermatology. Արխիվացված օրիգինալից 20 March 2018-ին. Վերցված է 29 March 2018-ին.
  9. ↑ Guy, Gery P.; Berkowitz, Zahava; Watson, Meg (January 2017). «Estimated Cost of Sunburn-Associated Visits to US Hospital Emergency Departments». JAMA Dermatology. 153 (1): 90–92. doi:10.1001/jamadermatol.2016.4231. ISSN 2168-6068. PMC 6057474. PMID 27902809. S2CID 8254557.
  10. ↑ «Sunburn - UF Health». ufhealth.org. Վերցված է 2 May 2025-ին.
  11. ↑ «Ultra-violet Radiation». warwick.ac.uk. Վերցված է 11 September 2025-ին.
  12. ↑ Humans, IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risks to (2018), «Exposure Data», Welding, molybdenum trioxide, and indium tin oxide, International Agency for Research on Cancer, Վերցված է 11 September 2025-ին
  13. ↑ «Sunburn». Johns Hopkins Medicine. Վերցված է 2 May 2025-ին.
  14. ↑ «Sunburn». NHS inform. 17 October 2024. Վերցված է 2 May 2025-ին.
  15. ↑ «Peeling skin: Treatment, prevention, and timescales». www.medicalnewstoday.com. 14 August 2018. Վերցված է 11 September 2025-ին.
  16. ↑ "Facts About Sunburn and Skin Cancer" Արխիվացված 2 Հունիս 2013 Wayback Machine, Skin Cancer Foundation
  17. ↑ Dennis LK, Vanbeek MJ, Beane Freeman LE, Smith BJ, Dawson DV, Coughlin JA (August 2008). «Sunburns and risk of cutaneous melanoma: does age matter? A comprehensive meta-analysis». Annals of Epidemiology. 18 (8): 614–27. doi:10.1016/j.annepidem.2008.04.006. PMC 2873840. PMID 18652979.
  18. ↑ Olsen CM, Wilson LF, Green AC, Biswas N, Loyalka J, Whiteman DC (January 2018). «How many melanomas might be prevented if more people applied sunscreen regularly?». The British Journal of Dermatology. 178 (1): 140–147. doi:10.1111/bjd.16079. PMID 29239489. S2CID 10914195. Արխիվացված օրիգինալից 7 August 2020-ին. Վերցված է 13 December 2019-ին.
  19. 1 2 Diffey, B.L.; Farr, P.M.; Oakley, A.M. (1987). «Quantitative studies on UVA-induced erythema in human skin». British Journal of Dermatology. 117 (1): 57–66. doi:10.1111/j.1365-2133.1987.tb04091.x. ISSN 0007-0963. PMID 3651335.
  20. ↑ «What is the difference between UVA and UVB rays?». University of Iowa Health Care. 1 April 2018. Վերցված է 11 September 2025-ին.
  21. ↑ «What's the Difference Between UVA and UVB Rays?». WebMD. Վերցված է 11 September 2025-ին.
  22. ↑ Wurtmann, Elisabeth J.; Wolin, Sandra L. (2009). «RNA under attack: Cellular handling of RNA damage». Critical Reviews in Biochemistry and Molecular Biology. 44 (1): 34–49. doi:10.1080/10409230802594043. ISSN 1040-9238. PMC 2656420. PMID 19089684.
  23. ↑ Vind, Anna Constance; Wu, Zhenzhen; Firdaus, Muhammad Jasrie; Snieckute, Goda; Toh, Gee Ann; Jessen, Malin; Martínez, José Francisco; Haahr, Peter; Andersen, Thomas Levin; Blasius, Melanie; Koh, Li Fang; Maartensson, Nina Loeth; Common, John E.A.; Gyrd-Hansen, Mads; Zhong, Franklin L. (2024). «The ribotoxic stress response drives acute inflammation, cell death, and epidermal thickening in UV-irradiated skin in vivo». Molecular Cell. 84 (24): 4774–4789.e9. doi:10.1016/j.molcel.2024.10.044. PMC 11671030. PMID 39591967. {{cite journal}}: Check |pmc= value (օգնություն); Check |pmid= value (օգնություն)
  24. ↑ Premi, Sanjay; Han, Lynn; Mehta, Sameet; Knight, James; Zhao, Dejian; Palmatier, Meg A.; Kornacker, Karl; Brash, Douglas E. (2019). «Genomic sites hypersensitive to ultraviolet radiation». Proceedings of the National Academy of Sciences. 116 (48): 24196–24205. Bibcode:2019PNAS..11624196P. doi:10.1073/pnas.1907860116. PMC 6883822. PMID 31723047.
  25. ↑ Linden DJ (2015). Touch: The Science of Hand, Heart and Mind. Viking. Արխիվացված օրիգինալից 15 October 2021-ին. Վերցված է 1 March 2015-ին.
  26. ↑ Dawes JM, Calvo M, Perkins JR, Paterson KJ, Kiesewetter H, Hobbs C, Kaan TK, Orengo C, Bennett DL, McMahon SB (July 2011). «CXCL5 mediates UVB irradiation-induced pain». Science Translational Medicine. 3 (90): 90ra60. doi:10.1126/scitranslmed.3002193. PMC 3232447. PMID 21734176.
  27. 1 2 Tang, Xiaoyou; Yang, Tingyi; Yu, Daojiang; Xiong, Hai; Zhang, Shuyu (March 2024). «Current insights and future perspectives of ultraviolet radiation (UV) exposure: Friends and foes to the skin and beyond the skin». Environment International. 185 108535. Bibcode:2024EnInt.18508535T. doi:10.1016/j.envint.2024.108535. ISSN 0160-4120. PMID 38428192.
  28. ↑ Olson, Robert L. (February 1966). «Effect of Anatomic Location and Time on Ultraviolet Erythema». Archives of Dermatology. 93 (2): 211–215. doi:10.1001/archderm.1966.01600200067010. ISSN 0003-987X. PMID 5904592.
  29. 1 2 «Sunburn – Topic Overview». Healthwise. 15 November 2013. Արխիվացված օրիգինալից 30 September 2017-ին. Վերցված է 29 November 2014-ին.
  30. ↑ «Tanning – Ultraviolet (UV) Radiation». Health Center for Devices and Radiological. United States Food and Drug Administration. Արխիվացված է օրիգինալից 23 May 2017-ին. Վերցված է 19 May 2017-ին.
  31. ↑ «Global Solar UV Index: A Practical Guide» (PDF). World Health Organization. 2002. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 27 November 2014-ին. Վերցված է 2 January 2015-ին. «Up to 80% of solar UV radiation can penetrate light cloud cover.»
  32. ↑ «How UV Index Is Calculated». EPA. 2012. Արխիվացված է օրիգինալից 16 February 2015-ին. Վերցված է 2 January 2015-ին. «Clear skies allow virtually 100% of UV to pass through, scattered clouds transmit 89%, broken clouds transmit 73%, and overcast skies transmit 31%.»
  33. 1 2 3 4 5 Wolff K, Johnson R, Saavedra A (2013). Fitzpatrick's color atlas and synopsis of clinical dermatology (7th ed.). New York: McGraw-Hill Medical. ISBN 978-0-07-179302-5. OCLC 813301093.
  34. ↑ Wolff, K, ed. (2017). «PHOTOSENSITIVITY, PHOTO-INDUCED DISORDERS, AND DISORDERS BY IONIZING RADIATION». Fitzpatrick's Color Atlas and Synopsis of Clinical Dermatology (8th ed.). New York, NY: McGraw Hill. Արխիվացված օրիգինալից 21 March 2018-ին. Վերցված է 20 March 2018-ին.
  35. ↑ «Suntan». Healthwise. 27 March 2005. Վերցված է 26 August 2006-ին.
  36. ↑ «The Surgeon General's Call to Action to Prevent Skin Cancer» (PDF). U.S. Department of Health and Human Services. 2014. էջ 20. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 26 November 2014-ին. Վերցված է 17 August 2016-ին. «A UVB-induced tan provides minimal sun protection, equivalent to an SPF of about 3.»
  37. ↑ Guy GP, Watson M, Haileyesus T, Annest JL (February 2015). «Indoor tanning-related injuries treated in a national sample of US hospital emergency departments». JAMA Internal Medicine. 175 (2): 309–11. doi:10.1001/jamainternmed.2014.6697. PMC 4593495. PMID 25506731.
  38. ↑ «Prevention - SkinCancer.org». skincancer.org. Արխիվացված օրիգինալից 30 March 2018-ին. Վերցված է 30 March 2018-ին.
  39. ↑ «Dangers of indoor tanning». American Academy of Dermatology. Արխիվացված օրիգինալից 30 March 2018-ին. Վերցված է 30 March 2018-ին.
  40. ↑ «Artificial tanning devices: public health interventions to manage sunbeds». World Health Organization (WHO). Արխիվացված է օրիգինալից 29 June 2017-ին. Վերցված է 30 March 2018-ին.
  41. ↑ «Twenty Questions and Answers About the Ozone Layer» (PDF). Scientific Assessment of Ozone Depletion: 2010. World Meteorological Organization. 2011. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 1 April 2014-ին. Վերցված է 13 March 2015-ին.
  42. ↑ "Avoiding Sun-Related Skin Damage". Fact-Sheets.com. 2004. Retrieved 3 January 2015.
  43. ↑ Kraemer KH, DiGiovanna JJ (1993). «Xeroderma Pigmentosum». In Adam MP, Ardinger HH, Pagon RA, Wallace SE, Bean LJ, Stephens K, Amemiya A (eds.). GeneReviews®. Seattle (WA): University of Washington, Seattle. PMID 20301571. Արխիվացված օրիգինալից 17 April 2021-ին. Վերցված է 23 March 2018-ին.
  44. 1 2 Kasper DL, Fauci AS, Hauser SL, Longo DL, Jameson JL, Loscalzo J (8 April 2015). Harrison's principles of internal medicine (19th ed.). New York: McGraw Hill. ISBN 978-0-07-180215-4. OCLC 893557976.
  45. ↑ «What Are the Types and Degrees of Burns?». Արխիվացված օրիգինալից 7 June 2019-ին. Վերցված է 7 June 2019-ին.
  46. ↑ «Sunburn – Health Encyclopedia – University of Rochester Medical Center». Արխիվացված օրիգինալից 8 June 2019-ին. Վերցված է 7 June 2019-ին.
  47. ↑ «Acute Radiation Syndrome | CDC». 23 October 2020. Արխիվացված օրիգինալից 8 June 2019-ին. Վերցված է 7 June 2019-ին.
  48. ↑ «How to treat sunburn». American Academy of Dermatology. Արխիվացված օրիգինալից 20 March 2018-ին. Վերցված է 28 March 2018-ին.
  49. ↑ «Sunburn – Home Treatment». Healthwise. 15 November 2013. Արխիվացված է օրիգինալից 12 July 2012-ին. Վերցված է 29 November 2014-ին.
  50. 1 2 3 4 Schwellnus MP (2008). The Olympic textbook of medicine in sport. Oxford, UK: Wiley-Blackwell. էջ 337. ISBN 978-1-4443-0064-2. Արխիվացված օրիգինալից 14 January 2023-ին. Վերցված է 20 September 2020-ին.
  51. 1 2 3 4 «How to treat sunburn». American Academy of Dermatology. Արխիվացված օրիգինալից 20 March 2018-ին. Վերցված է 26 June 2016-ին.
  52. ↑ Arndt KA, Hsu JT (2007). Manual of Dermatologic Therapeutics. Lippincott Williams & Wilkins. էջ 215. ISBN 978-0-7817-6058-4. Արխիվացված օրիգինալից 14 January 2023-ին. Վերցված է 20 September 2020-ին.
  53. ↑ Maenthaisong R, Chaiyakunapruk N, Niruntraporn S, Kongkaew C (September 2007). «The efficacy of aloe vera used for burn wound healing: a systematic review». Burns. 33 (6): 713–8. doi:10.1016/j.burns.2006.10.384. PMID 17499928.
  54. ↑ Luo, X.; Zhang, H.; Wei, X.; Shi, M.; Fan, P.; Xie, W.; Zhang, Y.; Xu, N. (2018). «Aloin Suppresses Lipopolysaccharide-Induced Inflammatory Response and Apoptosis by Inhibiting the Activation of NF-κB». Molecules (Basel, Switzerland). 23 (3): 517. doi:10.3390/molecules23030517. PMC 6017010. PMID 29495390.
  55. ↑ Holman, Dawn M.; Berkowitz, Zahava; Guy, Gery P.; Hartman, Anne M.; Perna, Frank M. (June 2014). «The association between demographic and behavioral characteristics and sunburn among U.S. adults - National Health Interview Survey, 2010». Preventive Medicine. 63: 6–12. doi:10.1016/j.ypmed.2014.02.018. ISSN 1096-0260. PMC 4535173. PMID 24589442.
  56. 1 2 «Sun protection». World Health Organization (WHO). Արխիվացված օրիգինալից 22 March 2018-ին. Վերցված է 28 March 2018-ին.
  57. ↑ «Prevention Guidelines - SkinCancer.org». skincancer.org. Արխիվացված օրիգինալից 29 March 2018-ին. Վերցված է 28 March 2018-ին.
  58. ↑ «Prevent skin cancer». American Academy of Dermatology. Արխիվացված օրիգինալից 14 May 2018-ին. Վերցված է 28 March 2018-ին.
  59. ↑ Faurschou A, Wulf HC (April 2007). «The relation between sun protection factor and amount of suncreen [sic] applied in vivo». The British Journal of Dermatology. 156 (4): 716–9. doi:10.1111/j.1365-2133.2006.07684.x. PMID 17493070. S2CID 22599824.
  60. ↑ Kanavy HE, Gerstenblith MR (December 2011). «Ultraviolet radiation and melanoma». Seminars in Cutaneous Medicine and Surgery. 30 (4): 222–8. doi:10.1016/j.sder.2011.08.003 (inactive July 2025). PMID 22123420.{{cite journal}}: CS1 սպաս․ DOI inactive as of Հուլիս 2025 (link)
  61. ↑ Burnett ME, Wang SQ (April 2011). «Current sunscreen controversies: a critical review». Photodermatology, Photoimmunology & Photomedicine. 27 (2): 58–67. doi:10.1111/j.1600-0781.2011.00557.x. PMID 21392107.
  62. ↑ Kütting B, Drexler H (December 2010). «UV-induced skin cancer at workplace and evidence-based prevention». International Archives of Occupational and Environmental Health. 83 (8): 843–54. Bibcode:2010IAOEH..83..843K. doi:10.1007/s00420-010-0532-4. PMID 20414668. S2CID 40870536.
  63. ↑ Norval M, Wulf HC (October 2009). «Does chronic sunscreen use reduce vitamin D production to insufficient levels?». The British Journal of Dermatology. 161 (4): 732–6. doi:10.1111/j.1365-2133.2009.09332.x. PMID 19663879. S2CID 12276606.
  64. ↑ Diffey BL (December 2001). «When should sunscreen be reapplied?». Journal of the American Academy of Dermatology. 45 (6): 882–5. doi:10.1067/mjd.2001.117385. PMID 11712033.
  65. ↑ «How to select a sunscreen». American Academy of Dermatology. Արխիվացված օրիգինալից 29 March 2018-ին. Վերցված է 28 March 2018-ին.
  66. ↑ Glazer-Hockstein C, Dunaief JL (January 2006). «Could blue light-blocking lenses decrease the risk of age-related macular degeneration?». Retina. 26 (1): 1–4. doi:10.1097/00006982-200601000-00001. PMID 16395131.
  67. ↑ Solomon AS (June 2006). «Pterygium». The British Journal of Ophthalmology. 90 (6): 665–6. doi:10.1136/bjo.2006.091413. PMC 1860212. PMID 16714259.
  68. ↑ Neale RE, Purdie JL, Hirst LW, Green AC (November 2003). «Sun exposure as a risk factor for nuclear cataract». Epidemiology. 14 (6): 707–12. doi:10.1097/01.ede.0000086881.84657.98. PMID 14569187. S2CID 40041207.
  69. ↑ Eberlein-König B, Placzek M, Przybilla B (January 1998). «Protective effect against sunburn of combined systemic ascorbic acid (vitamin C) and d-alpha-tocopherol (vitamin E)». Journal of the American Academy of Dermatology. 38 (1): 45–8. doi:10.1016/S0190-9622(98)70537-7. PMID 9448204.
  70. ↑ Köpcke W, Krutmann J (2008). «Protection from sunburn with beta-Carotene—a meta-analysis». Photochemistry and Photobiology. 84 (2): 284–8. doi:10.1111/j.1751-1097.2007.00253.x. PMID 18086246. S2CID 86776862.
  71. ↑ Stahl W, Sies H (September 2007). «Carotenoids and flavonoids contribute to nutritional protection against skin damage from sunlight». Molecular Biotechnology. 37 (1): 26–30. doi:10.1007/s12033-007-0051-z. PMID 17914160. S2CID 22417600.
  72. ↑ Schagen, S. K.; Zampeli, V. A.; Makrantonaki, E.; Zouboulis, C. C. (2012). «Discovering the link between nutrition and skin aging». Dermato-Endocrinology. 4 (3): 298–307. doi:10.4161/derm.22876. PMC 3583891. PMID 23467449.
  73. ↑ «Children - SkinCancer.org». skincancer.org. 13 September 2016. Արխիվացված օրիգինալից 29 March 2018-ին. Վերցված է 28 March 2018-ին.
  74. ↑ «Artificial tanning devices: public health interventions to manage sunbeds». World Health Organization (WHO). Արխիվացված է օրիգինալից 29 June 2017-ին. Վերցված է 28 March 2018-ին.
  75. ↑ Gutierrez-Bayona, Natalia E.; Petersen, Camryn; Hashmi, Raabia H.; Buonanno, Manuela; Shuryak, Igor; Ponnaiya, Brian; Kleiman, Norman J.; Brenner, David J.; Welch, David (October 2024). «Extending the acute skin response spectrum to include the far-UVC». Photochemistry and Photobiology. 101 (3): 673–682. doi:10.1111/php.14035. PMC 12019814. PMID 39431526. {{cite journal}}: Check |pmc= value (օգնություն); Check |pmid= value (օգնություն)
Դասակարգում
Արտաքին աղբյուրներ
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Արևայրուք» հոդվածին։
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Արևայրուք&oldid=10890058» էջից