Արտաշես Աբեղյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Արտաշես Աբեղյան
Դիմանկար
Ծնվել էհունվարի 1, 1878(1878-01-01)
ԾննդավայրԱստապատ, Ադրբեջան
Մահացել էմարտի 13, 1955(1955-03-13) (77 տարեկան)
Մահվան վայրՄյունխեն, Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետություն
Ազգությունհայ
ԿրթությունՇուշիի թեմական հոգևոր դպրոց, Ներսիսեան դպրոց և Գևորգյան Հոգևոր Ճեմարան
Գիտական աստիճանփիլիսոփայության դոկտոր
Մասնագիտությունպատմաբան, բանասեր, հասարակական գործիչ, ուսուցիչ, ակտիվիստ և քաղաքական գործիչ
ԱշխատավայրՆերսիսեան դպրոց և Հովնանյան դպրոց
Քաղաքական կուսակցությունՀայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն

Արտաշես Գաբրիելի Աբեղյան (հունվարի 1, 1878(1878-01-01), Աստապատ, Ադրբեջան - մարտի 13, 1955(1955-03-13), Մյունխեն, Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետություն), հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական-քաղաքական գործիչ։ Մանուկ Աբեղյանի եղբորորդին։ ՀՅԴ կուսակցության անդամ։ Ավարտել է Շուշիի թեմական (1890 թ.), Թիֆլիսի Ներսիսյան (1895 թ.) դպրոցները, Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանը (1899 թ.)։ Սովորել է Մարբուրգի, Բեռլինի, Լայպցիգի համալսարաններում (1899-1904 թթ.)։ 1919-1920 թթ.-ին՝ ՀՀ խորհրդարանի անդամ։ 1920 թվականին մեկնել է Գերմանիա։ 1922–1945 թվականներին՝ Բեռլինի և Մյունխենի համալսարանների պրոֆեսոր։ Գլխավորել է 1942 թվականին Բեռլինում ստեղծված Հայ ազգային խորհուրդը, որի նպատակը «բոլշևիկյան լծից ու ռուսական տիրապետությունից» Հայաստանի ազատագրումն էր Գերմանիայի օգնությամբ[1]։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սովորել է ծննդավայրի, ապա Շուշիի թեմական, Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցներում, Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, այնուհետև կրթությունը շարունակել է Գերմանիայում (Մարբուրգի, Լայպցիգի և Բեռլինի համալսարաններում), ստացել փիլիսոփայական դոկտորի աստիճան։ 1905-1919 թվականներին ուսուցչություն է արել Թիֆլիսի Ներսիսյան և Հովնանյան դպրոցներում, ինչպես եւ պետական գիմնազիաներում։ Աշխատակցել է ժամանակի մամուլին։ Գրել է պատմաբանասիրական աշխատություններ («Թլվատ Դավիթ» (1902 թ.), «Քննություն Աստվածաշնչի հին հայերենի թարգմանության» (1906 թ.) և այլն), ուսումնասիրություններ Ստեփանոս Նազարյանի, Միքայել Նալբանդյանի մասին, կազմել դասագրքեր, բառարաններ։

1919-1920 թվականներին եղել է Հայաստանի Հանրապետության խորհրդարանի անդամ, խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո՝ քաղաքական վտարանդի։ Բնակություն է հաստատել Գերմանիայում, եղել Բեռլինի (1922-1945 թթ.) ապա՝ Մյունխենի համալսարանների արևելյան լեզուների ֆակուլտետների հայագիտական ամբիոնների հիմնադիր և պրոֆեսոր։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ գլխավորել է 1942 թվականին Բեռլինում ստեղծված Հայ ազգային խորհուրդը, որի նպատակն էր Գերմանիայի օգնությամբ Հայաստանի ազատագրումը բոլշևիկյան լծից ու ռուսական տիրապետությունից, Հայաստանի քաղաքական ինքնավարության վերականգնումը[2][3]։

Աշխատություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լույս են տեսել «Թլուատ Դաւիթ» (Թիֆլիս, 1902), «Քննութիւն Աստուածաշնչի հին հայերէն թարգմանութեան» (1906), «Քերովբէ Պատկանեան Դորպատում» (Վիեննա, 1949), «Ստեփանոս Նազարեան եւ Դորպատ» (Բուենոս Այրես, 1954) «Արմենիա» տպարան) աշխատությունները։ Կազմել է բառարաններ («Ուղղագրական բառ֊գրքոյկ» (Թիֆլիս, 1909, վերահրտ. Թեհրան, 1962, 1999), «Ուղղագրական բառարան հայերէն լեզուի» (Շտուտգարդ, 1947), դասագրքեր («Աշխարհագրութեան դասագիրք», մաս 1-3, Թիֆլիս, 1909-1910), «Հայրենագիտութեան ուսուցում» (Թիֆլիս, 1910) ուղեցույց-ձեռնարկը, «Հայ միջնադարեան առակները» (Երևան, 1998) ժողովածուները։

Հրատարակվել է նաև Աբեղյանի կողմից խմբագրված «Հայկականութիւն-արիականութիւն» (2001 թ., թարգմ.՝ գերմաներենից) հոդվածների ժողովածուն;

Թարգմանել է Զոմբարտ Վեռների «Բանուորական հարց» (1906 թ., Թ., «Հերմես» տպարան) աշխատությունը, Իվանովի «Ընդհանուր աշխարհագրութեան դասագիրք»–ը (մաս 1, 2, 1907 թ., 1908 թ., Թ., Նվարդ Ացանյանցի տպարան), Գյոթեի «Թատերգութիւնները» (հրտ.՝ Երևան, 1995)[1]։

Երկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Թլուատ Դաւիթ: Ժողովրդական վէպ, Աբեղեան Արտաշէս Գաբրիելի, Թիֆլիս, Տպարան Կ. Մարտիրոսեանցի, 1902:
  • Թէ ինչու մեր օրերում ամենքին հետաքրքրում են տնտեսական եւ սոցիալ-քաղաքական հարցեր, Զոմբարտ Վերներ, Աբեղեան Արտաշէս Գաբրիելի, Թիֆլիզ, Էլեքտրաշարժ տպարան «Հերմէս» ընկերություն, 1905:
  • Карта Арменiи, Закавказья и С. Азербейджана, Աբեղյան Արտաշես Գաբրիելի, Թիֆլիս, Лит. Кавказскаго Военно-Топогр. Отдѣ..
  • Աշխարհագրութեան դասագիրք: Ա մաս: Չորրորդ եւ մասամբ երրորդ տարւայ դասընթաց: (Համաձայն հայոց դպր. ուսումն. ծրագրի) 107 նկարով, Երկրորդ տպագրութիւն, բարեփոխած եւ ճոխացրած: Թիֆլիս, Էլէքտրաշարժ տպարան օր. Ն. Աղանեանի, 1909 (համահեղինակ):
  • Աշխարհագրութեան դասագիրք: Երկրորդ մաս: Ասիա, Աֆրիկա, Ամերիկա եւ Աւստրալիա: (5-րդ տարւայ դասընթաց), Իվանով Կրուբեր, Աբեղյան Արտաշես Գաբրիելի, Երկրորդ տպագրութիւն: Թիֆլիս, Տպարան «Պրօգրէս», 1910:
  • Աշխարհագրութեան դասագիրք: Երրորդ մաս: Եւրոպա: (6-րդ տարւայ դասընթաց) 52 նկարով, Իվանով Կրուբեր, Աբեղյան Արտաշես Գաբրիելի, Թիֆլիս, Տպար. Ի. Յ. Շապսօնի, 1910:
  • Գրագէտ: Ուղղագրական ձեռագիր յօդուածներ: Առաջին գրքոյկ, Աբեղյան Մանուկ Խաչատուրի, Աբեղյան Արտաշես Գաբրիելի, Մատէնճեան, Մ., Թիֆլիս, տպարան «Էսպերանտօ», 1912:
  • Գրագէտ: Ուղղագրական ձեռագիր յօդուածներ: Երկրորդ գրքոյկ, Աբեղյան Մանուկ Խաչատուրի, Աբեղյան Արտաշես Գաբրիելի, Մատէնճեան Մ., Թիֆլիս, տպարան, «Էսպերանտօ», 1912:
  • Գրագէտ: Ուղղագրական ձեռագիր յօդուածներ: Երրորդ գրքոյկ, Աբեղյան Մանուկ Խաչատուրի, Աբեղյան Արտաշես Գաբրիելի, Մատէնճեան Մ., Թիֆլիս, տպարան, «Էսպերանտօ», 1912:
  • Ուղղագրական բառգրքոյկ: Պարունակում է մօտ 10000 բառային ցանկ, ուղղագրական կանոններ: Օժանդակ ձեռնարկ հայոց լեզվի ուղղագրություն սովորողների համար, Աբեղյան Արտաշես Գաբրիելի, 2-րդ տպագրություն: (Բարեփոխված և լրացված): Թիֆլիս, տպ. Էսպերանտօ, 1913:
  • Աշխարհագրութեան դասագիրք: Երկրորդ գիրք: Ասիա, Աֆրիկա, Ամերիկա եւ Աւստրալիա: Հինգերորդ տարւայ դասըթաց: Բազմաթիւ նկարներով, Իվանով Կրուբեր, Աբեղյան Արտաշես Գաբրիելի, 4-րդ տպագրութիւն, Թիֆլիս, տպ. Մամուլ, 1916:
  • Աշխարհագրութեան դասագիրք: Առաջին գիրք: Տարրական դասընթաց: Չորրորդ եւ մասամբ երրորդ տարւայ դասընթաց: (Համաձայն հայոց դպրոցների ծրագրի): Քարտէզներով եւ բազմաթիւ նկարներով, Աբեղյան Արտաշես Գաբրիելի, Իվանով Կրուբեր, Հինգերորդ տպագրութիւն: Թիֆլիս, Տպարան «Պրօգրէս», 1917:
  • Աշխարհագրութեան դասագիրք: Առաջին գիրք: Տարրական դասընթաց: Չորրորդ եւ մասամբ երրորդ տարւայ դասընթաց: (Համաձայն հայոց դպրոցների ծրագրի): Քարտէզներով եւ բազմաթիւ նկարներով, Աբեղյան Արտաշես Գաբրիելի, Իվանով Կրուբեր, Հինգերորդ տպագրութիւն: Թիֆլիս, Տպարան «Պրօգրէս», 1917:
  • Աշխարհագրութեան դասագիրք: Երկրորդ գիրք: Ասիա, Աֆրիկա, Ամերիկա եւ Աւստրալիա: Հինգերորդ տարւայ դասընթաց: Բազմաթիւ նկարներով, Աբեղյան Արտաշես Գաբրիելի, Իվանով Կրուբեր, Հինգերորդ տպագրութիւն: Թիֆլիս, Տպարան «Աշխատաւոր», 1920:
  • Աշխարհագրութեան դասագիրք: Երրորդ գիրք: Եւրոպա: Վեցերորդ տարւայ դասընթաց: Բազմաթիւ նկարներով, Աբեղյան Արտաշես Գաբրիելի, Չորրորդ տպագրութիւն: Թիֆլիս, տպ. Մամուլ, 1920:
  • Դասագիրք աշխարհագրութեան: Բազմաթիւ պատկերներով: Միջին դասընթացք, Աբեղյան Արտաշես Գաբրիելի, Լուսաղբիւր գրատան, Կ. Պոլիս, Սանճագճեան, 1921:
  • Դասագիրք աշխարհագրութեան: Բազմաթիւ պատկերներով: Գիրք Դ : Բարձր դասընթացք։ Բ մաս։ Հայաստանի աշխարհագրութիւն: Հայաստան, Կիլիկիա եւ դրացի երկրամասեր, Աբեղյան, Արտաշես Գաբրիելի, Կ. Պոլիս, տպ. Պ. Պալըքճեան, 1922:
  • Պաւղիկեանք Բիւզանդական կայսրութեան մէջ եւ մերձաւոր հերձուածային երեւոյթներ Հայաստանի մէջ, Տեր-Մկրտչյան Կարապետ Եպիսկոպոս, Աբեղյան Արտաշես Գաբրիելի, Երուսաղէմ, տպ. Սրբոց Յակոբեանց, 1938:
  • Դորպատի հայ ուսանողութիւնը: Աբեղյան Արտաշես Գաբրիելի, Վիեննա, Տպ. Մխիթարեան, 1942:
  • Ուղղագրական բառարան հայերէն լեզուի: Դպրոցական և ժողովրդական գործունեութեան համար, Աբեղյան, Արտաշես Գաբրիելի, Չորրորդ տպագրութիւն, Շտուտգարտ, տպ. Մաշտոց, 1947:
  • Քերովբէ Պատկանեան Դորպատում: Աբեղյան Արտաշես Գաբրիելի, Վիեննա, Մխիթարեան, 1949:
  • Ստեփանոս Նազարեան եւ Դորպատ: (Դիւանական-վաւերական աղբիւրների հիման վրայ), Աբեղյան Արտաշես Գաբրիելի, Պ. Այրէս, Արմենիա, 1954:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Հայ գրատպություն և գրքարվեստ հանրագիտարան (խմբ. Հովհաննես Այվազյան), Երևան, «Հայկական Հանրագիտարան Հրատարակչություն», 2015 — 9, էջեր 9 — 1120 էջ. — 1500 հատ, ISBN 978-5-89700-042-5։
  2. Երկեր Հայ և թուրք վավերաթղթեր, «Վեմ», 1936, N1, էջ 12-24։
  3. «AV Production - Արտաշես Աբեղյան»։ avproduction.am։ Վերցված է 2019-08-08 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է «Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png