Արտաշես Աբեղյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Արտաշես Աբեղյան
Արտաշես Աբեղյան.jpg
Ծնվել է 1878
Ծննդավայր Աստապատ
Մահացել է մարտի 13, 1955(1955-03-13)
Մահվան վայր Մյունխեն, Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետություն
Ազգություն հայ
Կրթություն Շուշիի թեմական հոգևոր դպրոց, Ներսիսեան դպրոց և Գևորգյան հոգևոր ճեմարան
Մասնագիտություն պատմաբան, բանասեր, հասարակական գործիչ, ուսուցիչ, ակտիվիստ և քաղաքական գործիչ

Արտաշես Գաբրիելի Աբեղյան (հունվարի 1, 1878, Աստապատ, Նախիջևանի գավառ – մարտի 13, 1955, Մյունխեն), հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական–քաղաքական գործիչ։ Մանուկ Աբեղյանի եղբորորդին։ ՀՅԴ կուսակցության անդամ։ Ավարտել է Շուշիի թեմական (1890 թ.), Թիֆլիսի Ներսիսյան (1895 թ.) դպրոցները, Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանը (1899 թ.)։ Սովորել է Մարբուրգի, Բեռլինի, Լայպցիգի համալսարաններում (1899-1904 թթ.)։ 1919-1920 թթ.-ին՝ ՀՀ խորհրդարանի անդամ։ 1920 թ.-ին մեկնել է Գերմանիա։ 1922–1945 թթ.֊ին՝ Բեռլինի և Մյունխենի համալսարանների պրոֆեսոր։ Գլխավորել է 1942 թ.-ին Բեռլինում ստեղծված Հայ ազգային խորհուրդը, որի նպատակը «բոլշևիկյան լծից ու ռուսական տիրապետությունից» Հայաստանի ազատագրումն էր Գերմանիայի օգնությամբ[1]։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սովորել է ծննդավայրի, ապա Շուշիի թեմական, Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցներում, Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, այնուհետև կրթությունը շարունակել է Գերմանիայում (Մարբուրգի, Լայպցիգի և Բեռլինի համալսարաններում), ստացել փիլիսոփայական դոկտորի աստիճան։ 1919 թվականին ուսուցչություն է արել Թիֆլիսի Ներսիսյան և Հովնանյան դպրոցներում։ Աշխատակցել է ժամանակի մամուլին։ Գրել է պատմաբանասիրական աշխատություններ («Թլվատ Դավիթ» (1902 թ.), «Քննություն Աստվածաշնչի հին հայերենի թարգմանության» (1906 թ.) և այլն), ուսումնասիրություններ Ստեփանոս Նազարյանի, Միքայել Նալբանդյանի մասին, կազմել դասագրքեր, բառարաններ։ 1919-1920 թվականներին եղել է Հայաստանի Հանրապետության խորհրդարանի անդամ, խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո՝ քաղաքական վտարանդի։ Բնակություն է հաստատել Գերմանիայում, եղել Բեռլինի (1922-1945 թթ.) ապա՝ Մյունխենի համալսարանների արևելյան լեզուների ֆակուլտետների հայագիտական ամբիոնների հիմնադիր և պրոֆեսոր։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ գլխավորել է 1942 թվականին Բեռլինում ստեղծված Հայ ազգային խորհուրդը, որի նպատակն էր Գերմանիայի օգնությամբ Հայաստանի ազատագրումը բոլշևիկյան լծից ու ռուսական տիրապետությունից, Հայաստանի քաղաքական ինքնավարության վերականգնումը[2]։

Աշխատություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լույս են տեսել «Թլուատ Դաւիթ» (1902 թ., Թիֆլիս, Կ. Մարտիրոսյանի տպարան), «Քննութիւն Աստուածաշնչի հին հայերենի թարգմանութեան» (1906 թ.), «Քերովբէ Պատկանեան Դորպատում» (1949 թ., Վիեննա, Մխիթարյան տպարան), «Ստեփանոս Նազարեան եւ Դորպատ» (1954 թ., Բուենոս Այրես, «Արմենիա» տպարան) աշխատությունները։ Կազմել է բառարաններ («Ուղղագրական բառ֊գրքոյկ» (1909 թ., Թիֆլիս, Նվարդ Աղանյանի տպարան, վերահրտ. 1962 թ.,1999 թ., Թեհրան), «Ուղղագրական բառարան հայերեն լեզուի» (1947 թ., Շտուտգարդ, «Մաշտոց» տպարան), դասագրքեր («Աշխարհագրութեան դասագիրք», մաս 1-3, 1909-1910 թթ., Թիֆլիս, համապատասխանաբար՝ Նվարդ Աղանյանի, «Պրոգրես» և Ի․ Հ․ Շապսոնի տպարաներ), «Հայրենագիտութեան ուսուցում» (1910 թ., Թիֆլիս, «Կուլտուրա» տպարան) ուղեցույց-ձեռնարկը, «Հայ միջնադարեան առակները» (1998 թ.) ժողովածուները։

Հրատարակվել է նաև Աբեղյանի «Հիւսիսային տիպերը Հայաստանում» («Հայկականութիւն-արիականութիւն», 2001 թ., թարգմ.՝ գերմաներենից) հոդվածների ժողովածուները;

Թարգմանել է Զոմբարտ Վեռների «Բանուորական հարց» (1906 թ., Թ., «Հերմես» տպարան) աշխատությունը, Իվանովի «Ընդհանուր աշխարհագրութեան դասագիրք»–ը (մաս 1, 2,1907 թ.,1908 թ., Թ., Նվարդ Ացանյանցի տպարան), Գյոթեի «Թատերգութիւնները» (հրտ.՝ 1995 թ., Երևան)[1]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Հայ գրատպություն և գրքարվեստ հանրագիտարան (խմբ. Հովհաննես Այվազյան), Երևան, «Հայկական Հանրագիտարան Հրատարակչություն», 2015 — 9, էջեր 9 — 1120 էջ. — 1500 հատ, ISBN 978-5-89700-042-5։
  2. Երկեր Հայ և թուրք վավերաթղթեր, «Վեմ», 1936, N1, էջ 12-24։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է «Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png