Արտաշես Աբեղյան

Արտաշես Աբեղյան;
Ծնվել է	հունվարի 1, 1878
Ծննդավայր	Աստապատ, Նախիջևանի գավառ, Երևանի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն
Մահացել է	մարտի 13, 1955 (77 տարեկան)
Մահվան վայր	Մյունխեն, Գերմանիա
Քաղաքացիություն	Ռուսական կայսրություն, Հայաստան, Վայմարյան Հանրապետություն, Նացիստական Գերմանիա և Գերմանիա
Կրթություն	Շուշիի թեմական հոգևոր դպրոց, Ներսիսյան դպրոց, Գևորգյան հոգևոր ճեմարան, Մարբուրգի համալսարան, Լայպցիգի համալսարան և HU Berlin
Գիտական աստիճան	փիլիսոփայության դոկտոր
Մասնագիտություն	բանասեր, պատմաբան, հասարակական գործիչ, դասախոս և քաղաքական գործիչ
Աշխատատու	Ներսիսյան դպրոց, Հովնանյան դպրոց, HU Berlin և Մյունխենի համալսարան
Զբաղեցրած պաշտոններ	պառլամենտի անդամ
Կուսակցություն	ՀՅԴ
Անդամություն	Հայաստանի Հանրապետության Խորհրդարան

Վիքիպեդիայում կան հոդվածներ Աբեղյան ազգանունով այլ մարդկանց մասին։

Արտաշես Գաբրիելի Աբեղյան (հունվարի 1, 1878(1878-01-01), Աստապատ, Նախիջևանի գավառ, Երևանի նահանգ, Կովկասի փոխարքայություն, Ռուսական կայսրություն^[1] - մարտի 13, 1955(1955-03-13), Մյունխեն, Գերմանիա^[1]), հայ բանասեր, պատմաբան, մանկավարժ, հասարակական-քաղաքական գործիչ։ ՀՅԴ կուսակցության անդամ։

Մանուկ Աբեղյանի եղբորորդին։

Ավարտել է Շուշիի թեմական (1890 թ.), Թիֆլիսի Ներսիսյան (1895 թ.) դպրոցները, Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանը (1899 թ.)։ Մի տարի դասավանդելուց հետո Շուշիի թեմական դպրոցում, սովորել է Մարբուրգի, Բեռլինի, Լայպցիգի համալսարաններում (1900–1904 թթ.)։

1905–1919 թվականներին ուսուցչություն է արել Թիֆլիսի Ներսիսյան և Հովնանյան դպրոցներում, ինչպես եւ պետական գիմնազիաներում։ Աշխատակցել է ժամանակի մամուլին։ Գրել է պատմաբանասիրական աշխատություններ («Թլուատ Դավիթ» (1902 թ.), «Քննութիւն Աստուածաշնչի հին հայերէն թարգմանութեան» (1906 թ.) և այլն), ուսումնասիրություններ Ստեփանոս Նազարյանի, Միքայել Նալբանդյանի մասին, կազմել դասագրքեր, բառարաններ։

1919–1920 թվականներին եղել է Հայաստանի առաջին հանրապետությանն խորհրդարանի անդամ, խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո՝ քաղաքական վտարանդի։ 1920 թվականին մեկնել է Գերմանիա։

Բնակություն է հաստատել Գերմանիայում, եղել Բեռլինի (1926 –1945 թթ.) ապա՝ Մյունխենի համալսարանների արևելյան լեզուների ֆակուլտետների հայագիտական ամբիոնների հիմնադիր և պրոֆեսոր։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ գլխավորել է 1942 թվականին Բեռլինում ստեղծված Հայ ազգային խորհուրդը, որի նպատակն էր Գերմանիայի օգնությամբ Հայաստանի ազատագրումը բոլշևիկյան լծից ու ռուսական տիրապետությունից, Հայաստանի քաղաքական ինքնավարության վերականգնումը^[2]^[3]։

Աշխատություններ

Լույս են տեսել «Թլուատ Դաւիթ» (Թիֆլիս, 1902), «Քննութիւն Աստուածաշնչի հին հայերէն թարգմանութեան» (1906), «Քերովբէ Պատկանեան Դորպատում» (Վիեննա, 1949), «Ստեփանոս Նազարեան եւ Դորպատ» (Բուենոս Այրես, 1954) աշխատությունները։ Կազմել է բառարաններ («Ուղղագրական բառ֊գրքոյկ» (Թիֆլիս, 1909, վերահրտ. Թեհրան, 1962, 1999), «Ուղղագրական բառարան հայերէն լեզուի» (Շտուտգարդ, 1947), դասագրքեր («Աշխարհագրութեան դասագիրք», մաս 1-3, Թիֆլիս, 1909–1910), «Հայրենագիտութեան ուսուցում» (Թիֆլիս, 1910) ուղեցույց-ձեռնարկը, «Հայ միջնադարեան առակները» (Երևան, 1998) ժողովածուները։

1933 թ. հրատարակվել է նաև Աբեղյանի կողմից խմբագրված «Հայկականութիւն-արիականութիւն» (2001 թ., թարգմ.՝ գերմաներենից) հոդվածների ժողովածուն;

Թարգմանել է Զոմբարտ Վեռների «Բանուորական հարց» (Թիֆլիս, 1906 թ.) աշխատությունը, Իվանովի «Ընդհանուր աշխարհագրութեան դասագիրք»–ը (մաս 1, 2, Թիֆլիս, 1907 թ., 1908 թ.), Գյոթեի «Թատերգութիւնները» (հրտ.՝ Երևան, 1995)^[2]։

Երկեր

Թլուատ Դաւիթ։ Ժողովրդական վէպ, Աբեղեան Արտաշէս Գաբրիելի, Թիֆլիս, Տպարան Կ. Մարտիրոսեանցի, 1902։
Թէ ինչու մեր օրերում ամենքին հետաքրքրում են տնտեսական եւ սոցիալ-քաղաքական հարցեր, Զոմբարտ Վերներ, թարգմ. Արտաշէս Աբեղեան, Թիֆլիզ, Էլեքտրաշարժ տպարան «Հերմէս» ընկերություն, 1905։
Карта Арменiи, Закавказья и С. Азербейджана, Աբեղյան Արտաշես Գաբրիելի, Թիֆլիս, Лит. Кавказскаго Военно-Топогр. Отдѣ..
Աշխարհագրութեան դասագիրք։ Ա մաս։ Չորրորդ եւ մասամբ երրորդ տարւայ դասընթաց։ (Համաձայն հայոց դպր. ուսումն. ծրագրի) 107 նկարով, Երկրորդ տպագրութիւն, բարեփոխած եւ ճոխացրած։ Թիֆլիս, Էլէքտրաշարժ տպարան օր. Ն. Աղանեանի, 1909 (համահեղինակ)։
Աշխարհագրութեան դասագիրք։ Երկրորդ մաս։ Ասիա, Աֆրիկա, Ամերիկա եւ Աւստրալիա։ (5-րդ տարւայ դասընթաց), Իվանով Կրուբեր, Աբեղյան Արտաշես Գաբրիելի, Երկրորդ տպագրութիւն։ Թիֆլիս, Տպարան «Պրօգրէս», 1910։
Աշխարհագրութեան դասագիրք։ Երրորդ մաս։ Եւրոպա։ (6-րդ տարւայ դասընթաց) 52 նկարով, Իվանով Կրուբեր, Աբեղեան Արտաշէս Գաբրիէլի, Թիֆլիս, Տպար. Ի. Յ. Շապսօնի, 1910։
Գրագէտ։ Ուղղագրական ձեռագիր յօդուածներ։ Առաջին գրքոյկ, Աբեղյան Մանուկ Խաչատուրի, Աբեղեան Արտաշէս Գաբրիէլի, Մատէնճեան, Մ., Թիֆլիս, տպարան «Էսպերանտօ», 1912։
Գրագէտ։ Ուղղագրական ձեռագիր յօդուածներ։ Երկրորդ գրքոյկ, Աբեղեան Մանուկ Խաչատուրի, Աբեղեան Արտաշէս Գաբրիէլի, Մատէնճեան Մ., Թիֆլիս, տպարան, «Էսպերանտօ», 1912։
Գրագէտ։ Ուղղագրական ձեռագիր յօդուածներ։ Երրորդ գրքոյկ, Աբեղեան Մանուկ Խաչատուրի, Աբեղեան Արտաշես Գաբրիելի, Մատէնճեան Մ., Թիֆլիս, տպարան, «Էսպերանտօ», 1912։
Արտաշէս Աբեղեան, Ուղղագրական բառգրքոյկ։ Պարունակում է մօտ 10000 բառային ցանկ, ուղղագրական կանոններ։ Օժանդակ ձեռնարկ հայոց լեզվի ուղղագրություն սովորողների համար, 2-րդ տպագրություն։ (Բարեփոխւած եւ լրացւած)։ Թիֆլիս, տպ. Էսպերանտօ, 1913։
Արտաշէս Աբեղեան, Աշխարհագրութեան դասագիրք։ Երկրորդ գիրք։ Ասիա, Աֆրիկա, Ամերիկա եւ Աւստրալիա։ Հինգերորդ տարւայ դասընթաց։ Բազմաթիւ նկարներով, Իվանով Կրուբեր, 4-րդ տպագրութիւն, Թիֆլիս, տպ. Մամուլ, 1916։
Արտաշէս Աբեղեան, Աշխարհագրութեան դասագիրք։ Առաջին գիրք։ Տարրական դասընթաց։ Չորրորդ եւ մասամբ երրորդ տարւայ դասընթաց։ (Համաձայն հայոց դպրոցների ծրագրի)։ Քարտէզներով եւ բազմաթիւ նկարներով, Իվանով Կրուբեր, Հինգերորդ տպագրութիւն։ Թիֆլիս, Տպարան «Պրօգրէս», 1917։
Արտաշէս Աբեղեան, Աշխարհագրութեան դասագիրք։ Առաջին գիրք։ Տարրական դասընթաց։ Չորրորդ եւ մասամբ երրորդ տարւայ դասընթաց։ (Համաձայն հայոց դպրոցների ծրագրի)։ Քարտէզներով եւ բազմաթիւ նկարներով, Իվանով Կրուբեր, Հինգերորդ տպագրութիւն։ Թիֆլիս, Տպարան «Պրօգրէս», 1917։
Արտաշէս Աբեղեան, Աշխարհագրութեան դասագիրք։ Երկրորդ գիրք։ Ասիա, Աֆրիկա, Ամերիկա եւ Աւստրալիա։ Հինգերորդ տարւայ դասընթաց։ Բազմաթիւ նկարներով, Իվանով Կրուբեր, Հինգերորդ տպագրութիւն։ Թիֆլիս, Տպարան «Աշխատաւոր», 1920։
Արտաշէս Աբեղեան, Աշխարհագրութեան դասագիրք։ Երրորդ գիրք։ Եւրոպա։ Վեցերորդ տարւայ դասընթաց։ Բազմաթիւ նկարներով, Չորրորդ տպագրութիւն։ Թիֆլիս, տպ. Մամուլ, 1920։
Արտաշէս Աբեղեան, Դասագիրք աշխարհագրութեան։ Բազմաթիւ պատկերներով։ Միջին դասընթացք, Լուսաղբիւր գրատան, Կ. Պոլիս, Սանճագճեան, 1921։
Արտաշէս Աբեղեան, Դասագիրք աշխարհագրութեան։ Բազմաթիւ պատկերներով։ Գիրք Դ։ Բարձր դասընթացք։ Բ մաս։ Հայաստանի աշխարհագրութիւն։ Հայաստան, Կիլիկիա եւ դրացի երկրամասեր, Կ. Պոլիս, տպ. Պ. Պալըքճեան, 1922։
Պաւղիկեանք Բիւզանդական կայսրութեան մէջ եւ մերձաւոր հերձուածային երեւոյթներ Հայաստանի մէջ, Տեր-Մկրտչյան Կարապետ Եպիսկոպոս, Աբեղյան Արտաշես Գաբրիելի, Երուսաղէմ, տպ. Սրբոց Յակոբեանց, 1938։
Արտաշէս Աբեղեան, Դորպատի հայ ուսանողութիւնը, Վիեննա, տպ. Մխիթարեան, 1942։
Արտաշէս Աբեղեան, Ուղղագրական բառարան հայերէն լեզուի։ Դպրոցական և ժողովրդական գործունէութեան համար, չորրորդ տպագրութիւն, Շտուտգարտ, տպ. Մաշտոց, 1947։
Արտաշէս Աբեղեան, Քերովբէ Պատկանեան Դորպատում, Վիեննա, Մխիթարեան տպարան, 1949։
Արտաշէս Աբեղեան, Ստեփանոս Նազարեան եւ Դորպատ։ (Դիւանական-վաւերական աղբիւրների հիման վրայ),Պ. Այրէս, տպ. Արմենիա, 1954։

Ծանոթագրություններ

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Հայկական հարց (հայ.) / Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1996. — էջ 7.
1 2 Հայ գրատպություն և գրքարվեստ հանրագիտարան^[d] (խմբ. Հովհաննես Այվազյան), Երևան, «Հայկական Հանրագիտարան Հրատարակչություն», 2015, էջ 9 — 1120 էջ. — 1500 հատ, ISBN 978-5-89700-042-5։
↑ Երկեր Հայ և թուրք վավերաթղթեր, «Վեմ», 1936, N1, էջ 12-24։

Արտաքին հղումներ

Վիքիդարանն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Արտաշես Աբեղյան» հոդվածին։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական հարց հանրագիտարանից (էջ 7)։

[_a3905dd56b653cee-1] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Հայկական հարց (հայ.) / Կ. Խուդավերդյան — Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն, 1996. — էջ 7.

[:0-2] 1 2 Հայ գրատպություն և գրքարվեստ հանրագիտարան^[d] (խմբ. Հովհաննես Այվազյան), Երևան, «Հայկական Հանրագիտարան Հրատարակչություն», 2015, էջ 9 — 1120 էջ. — 1500 հատ, ISBN 978-5-89700-042-5։

[3] Երկեր Հայ և թուրք վավերաթղթեր, «Վեմ», 1936, N1, էջ 12-24։

[1]

[2]

[3]