Քիմիոն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Քեմոն
Bryonia
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Տիպ Ծածկասերմեր
Դաս Երկշաքիլավորներ
Կարգ Հովանոցածաղկավորներ
Ընտանիք Նխուրազգիներ
Ցեղ Քեմոն
Լատիներեն անվանում
Carum

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերների որոնում
Վիքիպահեստում




Քիմիոնը կամ քիմոն, (լատ.՝ Carum), չաման, ճապուռ, զիրե, նեխուրազգիների (հովանոցավորներ) ընտանիքի երկամյա կամ բազմամյա խոտաբույսերի ցեղ։

Կենսաբանական նկարագիր[խմբագրել]

Քեմիոն սովորական Բուսաբանական նկարազարդում
«Köhler Medizinal-Pflanzen» գիրք, 1887

Ցողունը հարթ է, ճյուղավորվող, բարձրությունը՝ 5-80 սմ։ Տերևները հերթադիր են, երկարավուն, կրկնակի, եռակի փետրաբաժան։ Ներքևի տերևները կոթունավոր են, վերևինները՝ նստադիր։ Ծաղկաբույլը բարդ հովանոց է, ծաղիկները՝ մանր, սպիտակ կամ վարդագույն։ Ծաղկում է հուլիս-օգոստոսին։ Պտուղը երկարավուն է, ձվաձև՝ կազմված երկու պտղիկներից։

Պատմություն[խմբագրել]

Հին աշխարհում գոյություն ունեցող համեմունքներից մեկն է եղել։ Հնէաբանները եգիպտական դամբարաններում հայտնաբերել են քիմիոնի սերմեր։ Հին Հռոմում քիմիոնն օգտագործվում էր հաց թխելու ժամանակ, իսկ Հին Հնդկաստանում այն կար օճառի բաղադրության մեջ։ Այս համեմունքը շատ հայտնի էր միջնադարյան Եվրոպայի խոհանոցում։ Հետազոտողների հավաստմամբ՝ քիմիոնն առաջին անգամ Անգլիա է բերել Վիկտորիա թագուհու ամուսինը` արքայազն Ալբերտը։

Տարածում[խմբագրել]

Տարածված է Արագածոտնի, Լոռու, Տավուշի, Գեղարքունիքի, Կոտայքի, Վայոց ձորի, Սյունիքի մարզերի ալպյան մարգագետիններում։

Դասակարգում[խմբագրել]

Տաքսոնոմիա[խմբագրել]
  ևս 8 ընտանիք
(համաձայն APG II Համակարգի)
  e1  
         
  Կարգ Հովանոցածաղկավորներ     դասՔեմիոն     f1
               
  Բաժին Ծաղկավոր բույսեր կամ Ծածկասերմեր     Ընտանքի Հովանոցավորներ     e2    
             
  ավելի շատ 44 կարգի ծաղկավոր բույսեր
(համաձայն APG II Համակարգի)
  ավելի քան 300 դաս   f2
     

Տեսակներ[խմբագրել]

Քիմիոնի ծաղիկները
Քիմիոնի սերմերը
Carum carvi 001.JPG
Kumina Carum carvi H5207 VI08 C.jpg

Հայտնի է ավելի քան 30, [1] ՀՀ-ում՝ 3 տեսակ՝

  • Քեմոն սովորական (լատ.՝ C. carvi),
  • Քեմոն կովկասյան (լատ.՝ C. caucasicum)
  • Քեմոն Կոմարովի (լատ.՝ C. komarovii)

Նրանցից մի քանիսը՝ [2]

Նշանակություն և կիրառում[խմբագրել]

Սերմերը հարուստ են ճարպերով, սպիտակուցներով, եթերային յուղերով։ Դրանք պարունակում են նաև դաբաղային միացություններ, ֆլավոնոիդներ։ Քիմիոնը գրգռում է ախորժակը, ուժեղացնում է ստամոքսի և աղիների շարժողական և արտազատողական գործունեությունը, իջեցնում է ստամոքսի նեխման և խմորման երևույթները, ուժեղացնում է կաթնագեղձերի արտազատումը, օժտված է խորխաբեր, թույլ լուծողական, հակաջղացնցումային և ցավազրկող ազդեցությամբ։ Նեխուրազգիների ընտանիքին պատկանող այս համեմունքային դեղաբույսը հանդիպում է ինչպես բանջարանոցներում, այնպես էլ` վայրի վիճակում։ Քիմիոնի երիտասարդ տերևները պարունակում են վիտամին C և հանքային աղեր։ Քիմիոնի սերմերը լայն գործածություն ունեն խոհանոցում։ Դրանով համեմում են մսային կերակրատեսակներ, աղցաններ, ինչպես նաև օգտագործվում է հաց թխելիս։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 29 по данным The Plant List: Carum
  2. Русские названия по данным книги «Флора СССР», если не указана ссылка на другой источник.

Գրականություն[խմբագրել]

  • Тмин // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Тмин — статья из Большой советской энциклопедии (Проверено 21 октября 2012)
  • Флора СССР. В 30 т. / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Ред. тома Б. К. Шишкин. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1950. — Т. XVI. — С. 385-396. — 648 с. — 3500 экз.

Աղբյուրներ[խմբագրել]