Քաղաքական աշխարհագրություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Աշխարհի քաղաքական քարտեզ

Քաղաքական աշխարհագրությունը հասարակական աշխարհագրական գիտություն է հասարակական կյանքի քաղաքական ոլորտի և նրա բաղադրիչների տարածքային կազմակերպման մասին: Քաղաքական աշխարհագրությունը որպես գիտության ինքնուրույն ճյուղ ձևավորվել է 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին:

Ուսումնասիրության օբյեկտ և առարկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքական աշխարհագրությունը հասարակական աշխարհագրական գիտություն է հասարակական կյանքի քաղաքական ոլորտի և նրա բաղադրիչների տարածքային կազմակերպման մասին: Հասարակական կյանքի քաղաքական ոլորտը բազմատարր ու բազմաշերտ բնագավառ է, որն անմիջական փոխազդեցության, ուղիղ ու հակադարձ կապերի մեջ է գտնվում աշխարհագրական թաղանթի ոլորտների հետ:

Քաղաքական աշխարհագրության ուսումնասիրության օբյեկտը հասարակական կյանքի քաղաքական ոլորտն է, որն ընդհանուր է մի շարք հասարակական գիտությունների համար (քաղաքագիտություն, միջազգային իրավունք և այլն) [1]: Ուսումնասիրության առարկան հասարական կյանքի քաղաքական ոլորտի տարածքային կազմակերպումն է, որը գործընթացից բացի ներառում է դրա արդյունքը`ձևավորված տարածքային-քաղաքական կառուցվածքը և նրա միավորները:

Ուսումնասիրության մեթոդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համաաշխարհագրական մեթոդներից քաղաքական աշխարհագրության մեջ օգտագործվող հնագույն մեթոդը նկարագրականն է: Ամեն մի աշխարհագրական օբյեկտի ճանաչողությունը սկսվել է նկարագրությունից, և աշխարհագրության զարգացմանը զուգընթաց էմպիրիկ նկարագրությունը փոխարինվել է գիտական նկարագրության: Քաղաքական աշխարհագրության մեջ լայնորեն օգտագործվում է համեմատական-աշխարհագրական մեթոդը, այսինքն`պետությունների, շրջանների, քաղաքների և այլ օբյեկտների համեմատման մեթոդը:

Հաճախ են կիրառվում վիճակագրական մեթոդները, տնտեսավիճակագրական վերլուծության մեթոդը, մաթեմատիկական-վիճակագրական, մաթեմատիկական, քարտեզագրական, սոցիոլոգիական մեթոդները: Ներկայումս էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաների, տեղեկատվության պահպանման, օգտագործման և հաղորդման նորագույն միջոցների, էլեկտրոնային կապի, համացանցի և տեղեկատվական այլ տեխնոլոգիաները արագ զարգացման պայմաններում առանձնահատուկ նշանակություն են ստանում գեոտեղեկատվական և հետազոտության գեոինֆորմացիոն մեթոդների կիրառումը: Աշխարհաքաղաքակական տարածաշրջանային և այլ բնույթի կոնֆլիկտների լուծման համար օգտագործվում են խաղերի տեսության մեթոդները[2]:

Զարգացման պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքական աշխարհագրությունը որպես գիտության ինքնուրույն ճյուղ ձևավորվել է 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին, թեև «քաղաքական աշխարհագրություն» տերմինը շրջանառության մեջ է եղել դեռևս 18-րդ դարից սկսած:

Քաղաքական աշխարհագրության որպես ինքնուրույն ճյուղի ի հայտ գալը, նրա հիմնարար հայեցակարգերի և գիտական դրույթների ձևավորումը համընկնում է Առաջին համաշխարհային պատերազմին նախորդող ժամանակաշրջանի հետ, երբ պետությունների միջև սրվում էր պայքարը աշխարհի վերաբաժանման համար, կատարվում էր ուժերի վերադասավորում, ձևավորվում էին պետությունների նոր ռազմաքաղաքական խմբավորումներ, խորանում էին տարածքային վեճերը:

Քաղաքական աշխարհագրության նկատմամբ հասարակության հետաքրքրության նոր ալիք բարձրացավ Առաջին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմների միջև ընկած ժամանակաշրջանում, երբ պայքար սկսվեց Առաջին համաշխարհային պատերազմի արդյունքների վերանայման և աշխարհի քաղաքական քարտեզի նոր վերաձևման համար: Հայտնվեցին տեսական և կիրառական ուղղվածություն ունեցող բազմաթիվ աշխատություններ: Ձևավորվեց գեոպոլիտիկա (աշխարհաքաղաքականություն) ուղղությունը: Երկրորդ աշխարհամարտի և դրան հաջորդած տարիներին հետաքրքրությունը գիտության նկատմամբ նվազեց, որի հիմնական պատճառը գեոպոլիտիկայի ուղղակիորեն օգտագործումն էր գերմանական ֆաշիզմին և տեսական հիմք էր ծառայում նրա ռասիստական ու նվաճողական քաղաքականության համար:

1960-70-ական թվականներից սկսած քաղաքական աշխարհագրությունը նոր վերածնունդ ապրեց:

Զարգացումը ԽՍՀՄ-ում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին ռուսական քաղաքաաշխարհագրական միտքը ոչնչով չէր զիջում եվրոպական մակարդակին: Խորհրդային առաջին տասնամյակներում նույնպես մի շարք առաջատար աշխարհագետներ շարունակում էին զբաղվել քաղաքաաշխարհագրական ուսումնասիրություններով: Ամբողջատիրական ռեժիմի և ծայրահեղ քաղաքականացված հասարակական մթնոլորտի պայմաններում, սահմանափակվում էին արտասահմանյան առանձին երկրների թեմատիկայով: ԽՍՀՄ-ին վերաբերող հարցերից թույլատրելի էին համարվում երկրի քաղաքական կյանքի տարածական դիֆերենցումը, և այն էլ կապված տնտեսական շրջանացման ու արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման հետ: Շատ քաղաքաաշխարհագրական հարցեր ուղղակի չէին ուսումնասիրվում:

70-ական թվականների կեսերից սկսած, գաղափարախոսական սահմանափակումները որոշ չափով թուլանում են: Քաղաքաաշխարհագրական հետազոտությունները կտրուկ ձևով ակտիվանում են 80-ականի վերջերին, երբ սրվում է քաղաքական իրադրությունը երկրի ներսում, խոսքը հատկապես վերաբերում է ազգամիջյան հակամարտությունները (Միջին Ասիա, Անդրկովկաս, Հյուսիսային Կովկաս, Մոլդովա): ԽՍՀՄ-ի փլուզման վտանգը դառնում է իրական:

Քաղաքաաշխարհագրական հետազոտությունների համար առաջնակարգ են դառնում երկրի էթնոքաղաքական միավորների կարգավիճակի, ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանության և միութենական հանրապետությունների միջև կառավարման գործառույթների վերաբաշխման, այլընտրանքային ընտրությունների տարածքային կազմակերպման, նոր ստեղծված և գործունեության ազատություն ստացած քաղաքական կուսակցությունների ու այլ հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների գործունեության տարածքային տարբերությունների և այլ հարցեր: Այս ամենը ուղղակիորեն առնչվում էր հասարակական կյանքի քաղաքական ոլորտի տարածական կառուցվածքին ու կազմակերպմանը, որի շնորհիվ քաղաքական աշխարհագրությունը հայտնվում է հասարակական կյանքի կիզակետում գտնվող գիտությունների շարքում և բարձր սոցիալական վարկ է ձեռք բերում: Քաղաքաաշխարհագրական գրեթե բոլոր արժեքավոր հետազոտությունները կատարվում էին կենտրոնում`Մոսկվայի և Պետերբուրգի մի քանի գիտական հաստատություններում և համալսարանների աշխարհագրական ֆակուլտետներում և պատահական չէ, որ ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո անկախություն նվաճած բոլոր նախկին խորհրդային հանրապետություններում, բացառությամբ Ռուսաստանի Դաշնության, քաղաքական աշխարհագրությունը որպես գիտության ճյուղ բացակայում էր, կամ գտնվում էր սկզբնական վիճակում[3]:

Զարգացման փուլերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքական աշխարհագրության ներկա կառուցվածքը ձևավորվել է ոչ միանգամից: Այն ապրել է զարգացման որոշակի փուլեր`պայմանավորված հասարակական կյանքի զարգացման, համաշխարհային տնտեսության ընդհանուր աճի ու կառուցվածքային փոփոխությունների, միջազգային հարաբերությունների զարգացման, գիտության ինքնազարգացման, մեթոդոլոգիզմի ամրապնդման ու խորացման հանգամանքով: Ռուս քաղաքաաշխարհագետ Վ. Ա. Կոլոսովը քաղաքական աշխարհագրության զարգացումը բաժանում է չորս փուլի:

  1. (1897-1914 թվականներ) բնութագրվում է իմպերիալիստական մրցակցության սրումով: Դա ակնհայտ էր հատկապես Անգլիայի, ԱՄՆ-ի ու Գերմանիայի միջև, որոնք ձգտում էին համաշխարհային հեգեմոնիայի: Աշխարի առավել զարգացած երկրներում առկա էին տնտեսական և սոցիալ-քաղաքական փոփոխություններ, որոնք պայմանավորված էին ինդուստրացման և ուրբանիզացման բարձր տեմպերով: Կարևոր գործոններ էին նաև քաղաքական ձախ կողմնորոշում ունեցող կուսակցությունների ուժեղացումը և ազգայնական տրամադրությունների տարածումը: Քաղաքական աշխարհագրություն գիտության ճյուղի պատմության մեջ այդ ժամանակաշրջանը, աչքի է ընկնում տեսական ընդհանրացումներով:
  2. (1915-1949 թվականներ) գլխավոր նախադրյալները Առաջին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմներն են, որոնց արդյունքում էական փոփոխություններ տեղի ունեցան աշխարհաքաղաքական (գեոպոլիտիկական) կառուցվածքում և աշխարհակարգում ընդհանրապես: Էապես փոխվեց աշխարհի քաղաքական քարտեզը, փլուզվեցին կայսրություններ, վերաձևեցին պետական սահմաններ, ստեղծվեց սոցիալիստական գաղափարախոսությանը հետևող ԽՍՀՄ պետությունը, աշխարհում հաստատվեց երկբևեռ (կապիտալիստական և սոցիալիստական) աշխարհահամակարգը: Գիտության ճյուղի զարգացման այս փուլի համար բնորոշ էր կիրառական ուղղվածություն ունեցող աշխատությունների գերակշռությունը, որոնցում հատուկ քննության էին առնվում տարբեր պետությունների տարածքների ու ազդեցության գոտիների կազմի, ձևավորման հանգամանքների, պետական սահմանների հիմնավորված լինելու, վիճելի տարածքների, կայսրությունների վերացման և նոր պետությունների ստեղծման հարցերը: Բարձրացավ քաղաքական աշխարհագրության և քաղաքաաշխարհագետների սոցիալական վարկը: Շատ մասնագետներ հրավիրվեցին պատասխանատու պետական քաղաքական պաշտոնների, դարձան մասնագիտացված քաղաքագիտական հաստատությունների և հայտնի քաղաքական գործիչների խորհրդականներ: Գիտական հետազոտությունները ի տարբերություն առաջին փուլի, երբ գլխավոր օբյեկտը առանձին պետությունն էր, ընդգրկում էին նաև աշխարհը, իսկ երկու` մեզո ու մակրո մակարդակները հանդես էին գալիս միասնական, միաձուլված տեսքով:
  3. Ընդգրկում էր 20-րդ դարի մոտավորապես երրորդ քառորդը (1950-1975 թվականներ) նշանավորվում է զարգացած երկրների արագ տնտեսական աճով, որը հենվում էր երրորդ երկրներից ներմուծվող արդյունաբերական հումքի և վառելիքի վրա: Դա բերեց բնակչության սոցիալական վիճակի որոշակի բարելավման: Վերջնականապես փլուզվեց հարյուրամյակներ տևած գաղութային համակարգը. տասնյակ երկրներ ստացան քաղաքական անկախություն, բայց նրանց տնտեսական կախվածությունը նախկին մոնոպոլիաներց գրեթե չթուլացավ: Փուլի համար բնութագրիչ էր այն, որ զարգանում ու խորանում էր երկու բևեռների` ԱՄՆ-ի ու ԽՍՀՄ-ի, նույնն է թե Արևմուտքի և Արևելքի մրցակցությունը: Չնայած դրան, ուժերի հավասարակշռությունը հիմնականում չէր խախտվում, որի շնորհիվ էլ աշխարհի գեոպոլիտիկական իրադրությունը շարունակում էր մնալ համեմատաբար կայուն: Միևնույն ժամանակ գիտական հետազոտությունների ոլորտում նկատվում է քաղաքական աշխարհագրության ակտիվության նվազում, որը պայմանավորված էր վերը թվարկված արտաքին գործոններից բացի նաև աշխարհագրական գիտությունների համակարգի ներսում ընթացող մեթոդաբանական-տեսական գործընթացների (ներքին ռեֆլեքսիայի) առանձնահատկություններով:
  4. Ընդգրկում է նաև ներկա ժամանակաշրջանը: Աչքի է ընկնում հետազոտությունների քանակի կտրուկ աճով և նոր մոտեցումներով: Բնորոշ է հատկապես գիտության ճյուղի տեսականացման, ինքնաճանաչման`ներքին ռեֆլեքսիայի բարձրացումը նոր մակարդակի և սոցիալական տեսության հետ կապերի սերտացումը: Ընդլայնվում է քաղաքական աշխարհագրությամբ զբաղվող մասնագետների շրջանակը, հայտնվում են նոր գիտական ամսագրեր: Պատահական չէր, որ այդ վերելքը համընկավ 1975 թվականի նավթային ճգնաժամի հետ, որը բերեց համաշխարհային շուկայում մասնավորապես նավթի գների աճին: Ավարտվեց Արևմտյան Եվրոպային երկրների էքստենսիվ զարգացմումը, և դրվեց հետինդորստրալ ժամանակաշրջանի սկիզբը: Այն ուղեկցվեց որակական փոփոխություններով հասարակական կյանքի բոլոր բնագավառներում` արտադրության մեջ, սոցիալական հարաբերություններում, մարդկանց կենսապայմաններում ու ապրելակերպում, բարոյական-ժեքային համակարգում և այլն [4]:

Կառուցվածք և ճյուղեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գիտությունն ունի բավականին բարդ կառուցվածք: Այն կազմված է բազմաթիվ ենթաճյուղերից, ուղղություններից, ուսմունքներից, տեսություններից և հայեցակարգերից: Ենթաճյուղերից մեծ ճանաչում են ստացել աշխարհի քաղաքական բաժանումը` քաղաքական քարտեզը, պետության տարածքային կազմակերպումը, ռեգիոնալ հակամարտությունների աշխարհագրությունը, ընտրությունների աշխարհագրությունը, աշխարհաքաղաքականությունը, քաղաքական գեոէկոլոգիան (երկրաբնապահպանությունը) [5]: Բացի նշված հիմնական ենթաճյուղերից ձևավորվում են նոր ենթաճյուղեր, որոնցից են քաղաքական շրջանացումը, քաղաքական լանդշաֆտագիտությունը, իշխանության և էլիտոգենեզի աշխարագրությունը, քաղաքական քարտեզագրությունը, արդյունաբերության զարգացման ու տեղաբաշխման քաղաքական գործոնները, կանխատեսման քաղաքական աշխարհագրությունը: Դրանք առայժմ ներկայանում են որպես գիտական ուղղություններ, ուսմունքներ կամ տեսություններ:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Claval P (1978) Espace et pouvoir, Paris, Presses Universitaires de France
  • Harvey D (1996) Justice, nature and the geography of difference Oxford: Blackwell ISBN 1-55786-680-5
  • Gottmann J (1952) La politique des États et leur géographie
  • Johnston RJ (1979) Political, electoral and spatial systems Oxford: Clarendon Press ISBN 0-19-874072-7
  • Painter J (1995) Politics, geography and 'political geography': a critical perspective London: Arnold ISBN 0-340-56735-X
  • Pepper D (1996) Modern environmentalism London: Routledge ISBN 0-415-05744-2
  • Ratzel F (1897) Politische Geographie, Munich, Oldenbourg
  • Sack RD (1986) Human territoriality: its theory and history Cambridge: Cambridge University Press ISBN 0-521-26614-9
  • Sanguin A-L & Prevelakis G (1996), 'Jean Gottmann (1915-1994), un pionnier de la géographie politique', Annales de Géographie, 105, 587. pp73–78
  • Taylor PJ & Flint C (2007) Political geography: world-economy, nation-state and locality Harlow: Pearson Education Lim. ISBN 0-13-196012-1
  • Agnew J (1997) Political geography: a reader London: Arnold ISBN 0-470-23655-8
  • Bakis H (1987) Géopolitique de l'information Presses Universitaires de France, Paris
  • Bakis H (1995) ‘Communication and Political Geography in a Changing World’ Revue Internationale de Science Politique 16 (3) pp219–311 - http://ips.sagepub.com/content/16/3.toc
  • Buleon P (1992) 'The state of political geography in France in the 1970s and 1980s' Progress in Human Geography 16 (1) pp24–40
  • Cox KR, Low M & Robinson J (2008) Handbook of Political Geography London: Sage
  • Short JR (1993) An introduction to political geography - 2nd edn. London: Routledge ISBN 0-415-08226-9
  • Spykman NJ (1944) The Geography of the Peace New York: Harcourt, Brace and Co.
  • Sutton I (1991) 'The Political Geography of Indian Country' American Indian Culture and Research Journal 15(2) pp1–169.
  • Ратцель Ф. Исследование политического пространства. (1895).
  • Ратцель Ф. Политическая география. — Т. 1. — М., 1997.
  • Ратцель Ф. Земля и жизнь. Сравнительная география. (1901—1902).
  • Тихонравов Ю. В. Геополитика. – М.: ЗАО «Бизнес-школа» «Интел-Синтез», 1998. — 368 с.
  • Бабурин С. Территория государства: правовые и геополитические проблемы. — М.: Изд–во Московского университета, 1997. — 480 с.
  • Туровский Р. Ф. Политическая география: учебное пособие. — М. – Смоленск, 1999.
  • Колосов В. А. Политическая география: проблемы и методы. — М., 1988.
  • Риттер К. Общее землеведение. Лекции, изданные Г. А. Даниелем. — М., 1864.
  • Томсон Дж. О. История древней географии. — М., 1953.
  • Саушкин Ю. Г. Экономическая география: история, теория, методы, практика. — М., 1973.
  • Экономическая и социальная география России / Под ред. А. Т. Хрущёва. — М., 2001.
  • Семевский Б. Н., Политическая география как составная часть экономической географии, в книге «Вопросы теории экономической географии». — Л., 1964.
  • Колосов В. А., Мироненко Н. С. Геополитика и политическая география. Учебник для студентов вузов. — М., 2001
  • Туровский Р. Ф. Политическая география. — М., 2006.
  • Бусыгина И. М. Политическая география. Политическая карта мира. — М., 2010.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ա.Լ. Վալեսյան, Լ.Հ. Վալեսյան, Քաղաքական աշխարհագրություն, Երևան, 2009:
  2. Մ.Գ. Մանասյան, Հասարակական աշխարհագրական հետազոտությունների մեթոդներ, Երևան, 2008:
  3. Р.Ф. Туровский, Политическая география, М., 1999.
  4. В.А. Колосов, Н.С. Мироненко, Геополитика и политическая география, М., 2002:
  5. Լ.Հ. Վալեսյան, Աշխարհագրական գիտությունների մեթոդաբանական և տեսական հիմունքներ, Երևան, 2004:

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]