Տարածաշրջանային աշխարհագրություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Աշխարհագրության պատմություն

Տարածաշրջանային աշխարհագրություն, աշխարհագրության գլխավոր ճյուղ: Այն հիմնվում է հատուկ հողերում կամ լանդշաֆտներում տարբեր մշակույթային և բնական գեոֆակտորների փոխհարաբերությունների վրա, այն դեպքում, երբ համակարգային աշխարհագրությունը կենտրոնանում է հատուկ գեոֆակտորի վրա համընդհանուր մակարդակում:

Հիմունքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուշադրություն է դարձվում որոշակի տարածաշրջանին հատուկ բնութագրերի վրա, ինչպիսիք են բնական տարրերը, մարդկային տարրերը և տարածաշրջայնացումը, որն ընդգրկում է տարածքը շրջանների բաժանելու տեխնիկան: Արմատավորված լինելով գերմանախոս երկրների ավանդության մեջ՝ երկու տարածաշրջանային աշխարհագրության սյուներն են հողերի կամ տարածական անհատների իդիոգրաֆիկ ուսումնասիրությունը (հատուկ վայրեր, երկրներ, մայրցամաքներ) և լանդշաֆտների կամ տարածական տեսակների տիպաբանական ուսումնասիրությունը (լանդշաֆտներ, ինչպիսիք են առափնյա շրջանները, լեռնաշղթաները, սահմանամերձ շրջանները և այլն):

Տեսակետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխարհի տարածաշրջանային աշխարհագրության դիագրամը

Տարածաշրջանային աշխարհագրությունը ի տարբերություն քանակական կամ քննադատական աշխարհագրության նաև հատուկ մոտեցում է աշխարհագրական ուսումնասիրությանը: Այս մոտեցումը գերիշխել է 19-րդ դարի երկրորդ և 20-րդ դարի առաջին կեսի ընթացքում, ժամանակահատված, երբ տարածաշրջանային աշխարհագրության պարադիգմը կենտրոնական դեր ուներ աշխարհագրական գիտությունների մեջ:Այն հետագայում քննադատվել է իր նկարագրողական բնույթի և տեսության բացակայության համար: Սաստիկ քննադատությունը հասավ իր գագաթնակետին հատկապես 1950-ականներին և քանակական հեղափոխության ժամանակ: Գլխավոր քննադատներն էին Գ.Հ.Թ. Քիմբլը[1] և Ֆրեդ Ք. Շչիֆերը[2]: Տարածաշրջանային աշխարհագրության պարադիգմը իր ազդեցությունն է ունեցել աշխարհագրական այլ գիտությունների վրա՝ ներառյալ տնտեսական աշխարհագրությունը և գեոմորֆոլոգիան: Տարածաշրջանային աշխարհագրությունը դեռ ուսուցանվում է համալսարաններում որպես աշխարհի հիմնական շրջանների ուսումնասիրություն, ինչպիսիք են Հյուսիսային և Լատինական Ամերիկան, Եվրոպան, Ասիան և այլ երկրնեը: Ի հավելումն դրա, աշխարհագրության ուսումնասիրության քաղաքաշրջանային գաղափարը, ընդգծելով քաղաքային և գյուղական փոխհարաբերությունները, արժանացավ հավաստիության սկսած 1980-ականների կեսերից: Որոշ աշխարհագրագետներ քայլ են կատարել նաև նորովի ներկայացնել որոշակի տարածաշրջայինացում սկսած 1980-ականներից: Այն ներառում է շրջանների համալիր սահմանումը և իրենց փոխազդեցությունը այլ մասշտաբների հետ[3]:

Տարածաշրջանային աշխարհագրությունը մի ժամանակ որպես հիմք էր օգտագործվում Դեյվիդ Լինթոնի և Հենրի Բաուլիգի գեոմորֆոլոգիական աշխատանքների համար[3]: Այնուամենայնիվ, ըստ Կարնա Լիդմար Բերգստրոմի տարածաշրջանային աշխարհագրությունը սկսած 1990-ականներց հիմնական կրթաթոշակներով այլևս չի ընդունվում որպես հիմք գեոմորֆոլոգիական ուսումնասիրությունների համար[4]:

Նշանավոր կերպարներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարածաշրջանային աշխարհագրության նշանավոր կերպարներից է Ալֆրեդ Հեթթերը Գերմանիայում, իր գաղափարաբանությամբ, Փաուլ Վիդալ դե լա Բլաչը Ֆրանսիայում իր հավանականության մոտեցմամբ(հավանականությունը առավել նուրբ գաղափար է, քան շրջակա միջավայրի դետերմինիզմը) և Միացյալ նահանգներում Ռիչարդ Հարթշորնը իր տարբերակման գաղափարաբանությամբ: Կառլ Օ. Սյուերի դպրոցը, որի վրա մեծ ազդեցություն են ունեցել Ալֆրեդ Հեթթները և Փաուլ Վիդալ դե լա Բլաչը, նույնպես համարվում է տարածաշրջանային աշխարհագրություն իր ընդհանուր իմաստով:

Ծանոթագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Kimble, G.H.T. (1951): The Inadequacy of the Regional Concept, London Essays in Geography, edd. L.D. Stamp and S.W. Wooldridge, pp. 492-512.
  2. Schaefer, F.K. (1953): Exceptionalism in Geography: A Methodological Examination, Annals of the Association of American Geographers, vol. 43, pp. 226-245.
  3. 3,0 3,1 MacLeod, G. and Jones, M. (2001): Renewing The Geography of Regions, Environment and Planning D, 16(9), pp. 669-695.
  4. Lidmar-Bergström Karna (2020)։ «The major landforms of the bedrock of Sweden–with a view onthe relationships between physical geography and geology»։ Geografiska Annaler (Swedish Society for Anthropology and Geography) 102: 1–11։ doi:10.1080/04353676.2019.1702809