Ցեսիս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բնակավայր
Ցեսիս
բելառուս․՝ Вендэн
Դրոշ Զինանշան
Cesu Karogs.png Cesis gerb.png

Cesis Burg.jpg
ԵրկիրԼատվիա Լատվիա
Հիմնադրված է1206 թ.
Մակերես19,28 կմ², 19,261401 կմ²
ԲԾՄ119 մետր
Բնակչություն15 034 մարդ (հունվարի 1, 2019)[1]
Փոստային ինդեքսներLV-41(01-03)
Պաշտոնական կայքcesis.lv
##Ցեսիս (Լատվիա)
Red pog.png

Ցեսիս (լատիշ․՝ Cēsis), Վենդեն (գերմ.՝ Wenden, լատիշ․՝ Venden), քաղաք Լատվիայում, Ցեսիսի շրջանի վարչական կենտրոն: Գտնվում է Գաույա գետի մոտ՝ Ռիգայից 90 կմ հյուսիս-արևելք: Բնակչությունը 17.2 հազար մարդ է (2016): 2014 թվականին եղել է Եվրոպայի մշակութային մայրաքաղաք կոչման հավակնորդներից մեկը[2]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գերմանական Վենդեն ամրոցը, որը կառուցվել է 1213 թվականին, Լիվոնյան օրդենի գլխավոր կենտրոններից է եղել և նրա մագիստրոսների նստավայրը: Գերմանական անվանումը ծագում է այստեղի երբեմնի բնակիչների՝ վենդերի անունից, որոնց էթնիկ ծագումն անհայտ է: Նրանք 11-րդ դարում Ռիեկստուկալնս բնակավայրում կառուցել են իրենց ամրոցը: Վենդական այս բնակավայրն ու հարևանությամբ կառուցված քարե ամրոցը դարձել են ապագա քաղաքի հիմքը:

Միջնադարում այն հանզայական միության մեջ է մտել: Այստեղ ամեն տարի հավաքվել է օրդենի գլխավոր կապիտուլը: Լիվոնյան օրդենի մագիստրոս Վալտեր ֆոն Պլետենբերգը և մի շարք այլ մագիստրոսներ թաղված են օրդենի՝ Սուրբ Հովհաննեսի եկեղեցում (13-րդ դար):

Լիվոնյան դարաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1198 թվականին Հռոմի Իննոկենտիոս III պապը խաչակրաց արշավանք է հայտարարել Մերձբալթիկայի հեթանոսների դեմ: 1202 թվականի ամռանը Ռիգայի ապագա եպիսկոպոս Ալբերտ Բուկսգևդենը 23 նավերով ուղևորվել է հնազանդեցնելու Դաուգավայի շրջանի լիվերին և հիմնադրել է Սուսերակիրների օրդենը:

1206 թվականին վենդերն ընդունել են կաթոլիկություն և հպատակություն հայտնել Լիվոնի եպիսկոպոսությանը: 1208 թվականին վենդական քաղաքում տեղավորվել է սուսերակիրների կայազորը: Այն գլխավորել է մագիստրոս Բերտոլդը: Նույն թվականին լատգալական կառավարողները և ասպետները համաձայնագիր են կնքել, որն ուղղված էր էստերի դեմ:

1210 թվականի ամռանը քաղաքը փորձել են գրավել էստերը, սակայն անհաջողություն են կրել: 1218 թվականին Վենդենը պաշարել են Սմոլենսկի իշխան Վսեվոլոդ Մստիսլավիչը զորքերը, սակայն վենդերը խաչակիրների օգնությամբ ստիպել են նրանց նահանջել: Այս հարձակման ժամանակ տարեգիր Հենրիխ Լատվիացին հիշատակել է Վենդենի մերձակայքի բնակավայրը:

1213 թվականին եպիսկոպոս Ալբերտն ու Սուրերակիրների օրդենը պայմանագիր են կնքել հողերի նոր բաժանման մասին, որի արդյունքում օրդենը ստացել է Վենդենն ու քաղաքից հարավ-արևելք ընկած մեծ տարածքը: Հենց այդ ժամանակ էլ վենդական բնակավայրի դիմաց կառուցվել է քարե ամրոց (Ցեսիսի ամրոց):

1225 թվականին Հռոմի պապի դեսպան Վիլհելմ Մոդենացին ժամանել է Վենդեն:

1226 թվականի հուլիսի 28-ին առաջին անգամ հիշատակվում է ռատուշան: Դա նշանակում է, որ Վենդենն արդեն քաղաքի կարգավիճակ է ունեցել:

1245 թվականին 500 լիտվացի աննկատ հասել է Վենդեն և պարտության մատնել Լիվոնյան օրդենին: Լիտվացիների ներկայացուցիչ Լուգվենը ասպետներից մեկին ստիպել է քաղաքի կոմտուրի կտրված գլուխը հասցնել Լիտվա: 1262 թվականին Վենդենի վրա է հարձակվել լիտվացի իշխան Մինդովգը, սակայն ռուսների կողմից չստանալով խոստացված օգնությունը՝ լիտվացիները նահանջել են:

Լիվոնիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ 1298 թվականին Ռիգայի եպիսկոպոսության դաշնակիցները պարտության են մատնել Լիվոնյան օրդենի զորքերին: Սպանվել են մեծ մագիստրոսը, 22-60 ասպետներ և մոտ 1.500 տեղացիներ: Լիտվացիները կորցրել են մոտ 800 զինվոր:

1367 թվականին քաղաքը մտել է հանզայական միության մեջ և մասնակցել Դանիայի դեմ մղված պատերազմին, որն ավարտվել է Դանիայի պարտությամբ: Դա ազատ ելք է ապահովել Բալթիկ ծովի ու Հյուսիսային ծովի միջև:

1383 թվականի փաստաթղթերից մեկում Վենդենը նկարագրված է որպես քաղաք, որը շրջապատված է քարե ամուր պարսպով և երեք մեծ աշտարակներով, չորս դարպասներով: Ամրոցի ու եկեղեցու մոտ ձևավորվել են նեղ փողոցներ՝ առևտրականների ու արհեստագործների շենքերով: Վենդենի առևտրականները մտել են Մեծ գիլդիայի մեջ: Քաղաքը ծաղկում է ապրել, օրդենի արհեստագործները հիմնել են Սևագլուխների եղբայրության տեղի խումբը: Քաղաքի կենտրոնը լիվերի հատվածից տեղափոխվել է Սուրբ Հովհաննեսի եկեղեցու մոտ, որտեղ առևտրական հրապարակ է ձևավորվել:

1401 թվականին Վենդենում առաջին անգամ կայացել է լիվոնյան քաղաքների կապիտուլը: Հետագայում այն բազմիցս կայացել է Վենդենում:

Աշխարհագրական հարմար դիրքի շնորհիվ՝ Վենդենը ակտիվ առևտուր է հաստատել Պսկովի ու Նովգորոդի հետ:

1472 թվականին Վենդենում բացվել է դրամահատարան, որտեղ, ինչպես Ռիգայում, հատել են Լիվոնյան օրդենի դրամներ: Վենդենը եղել է Լիվոնիայի միակ քաղաքը, որտեղ ոսկե ու արծաթե դրամներ են հատել մակագրությամբ (Moneta Wendes կամ Moneta Wenden):

1494 թվականին Մոսկվայի իշխան Իվան III-ը փակել է Նովգորոդի հանզայական միությունը, որի առևտրական գլխավոր գործընկերը Լիվոնիան էր, բռնագրավել է ունեցվածքը և ձերբակալել լիվոնյան առևտրականներին: Նույն թվականի հուլիսի 7-ին օրդենի մեծ մագիստրոս է դարձել վալտեր ֆոն Պլետենբերգը: Նա փորձել է Վենդենը Լիվոնյան օրդենի մայրաքաղաք հռչակել՝ զգալով Մոսկվայի իշխանի կողմից եկող վտանգը: 1501 թվականին, երբ Դերպտի մոտ ձերբակալվել է ռուս 150 առևտրական, սկսվել են ռազմական գործողություններ, որին ի պատասխան՝ ռուսները հարձակվել են Վենդենի վրա, սակայն հետ են մղվել: Սմոլինի լճի մոտ կայացած վճռական ճակատամարտում Լիվոնյան դաշնության միացյալ զորքը (գերմանացիներ, լատիշներ, էստոնացիներ) հաղթանակ է տարել, որը մոտ հիսուն տարով ապահովել է երկրի խաղաղությունը:

1522 թվականին Լիվոնիայում սկսվել է Ռեֆորմացիան. կաթոլիկությունը փոխարինվել է լյութերականությամբ: Երեք տարի անց Վենդենում հրավիրաված լանդտագը որոշել է թույլ տալ լյութերականության տարածումը ամբողջ Լիվոնիայով:

Լիվոնյան պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցեսիս

Լիվոնյան պատերազմը սկսվել է Իվան Ահեղի զորքերի հարձակումով 1558 թվականի հունվարի 17-ին: Հուլիսին ռուսները հաղթանակ են տարել Վենդենի մերձակայքում, սակայն քաղաքի վրա չեն համարձակվել հարձակվել:

1559 թվականի հունվարին ռուսներն ավերել են Վենդենի շրանի որոշ ամրոցներ: Էրմեսի մոտ կայացած ճակատամարտից հետո Իվան Ահեղը տիրել է Ֆելինի ամրոցին, ինչը հանգեցրել է Լիվոնյան դաշնության կազմալուծմանը:

1561 թվականին Լիվոնյան օրդենի մագիստրոսը, Ռիգայի եպիսկոպոսը և Ռիգան հպատակություն են հայտնել Լիտվական մեծ իշխանությանը: Իրավական առումով Լիվոնյան օրդենի գոյությունն ավարտվել է 1563 թվականի մարտի 5-ին, և դրա հետ մեկտեղ Վերդենն էլ կորցրել է մայրաքաղաքի իր կարգավիճակը:

1569 թվականին Լիտվան ու Լեհաստանը միավորվել են Ռեչ Պոսպոլիտայի մեջ: 1577 թվականի օգոստոսին՝ Վենդենի ճակատամարտի ժամանակ, լատիշները Վենդենի ամրոցից վանել են լեհական կայազորը, և այնտեղ հաստատվել է իշխան Մագնուսը, որը համարվում էր Լիվոնիայի արքա: Բնակիչները հույս ունեին, որ քաղաքը կպաշտպանվի ռուսների հարձակումներից: Չնայած Մագնուսը խոստացել էր Վենդենը հանձվել Իվան Ահեղին, սակայն ամրոցի պաշտպանները հրաժարվել են հանձնվել: 1577 թվականին Վենդենի ամրոցը Իվան Ահեղի գրոհի ժամանակ պայթեցվել է հենց պաշտպանների կողմից[3]:

Ռեչ Պոսպոլիտայի և Շվեդիայի տիրակալության շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1582 թվականին լեհ արքա Ստեֆան Բատորին Վենդենին այնպիսի իրավունքներ է տրամադրել, ինչպիսիք ունեցել է Ռիգան: Քաղաքը սկսել է արագ ծաղկում ապրել: 1588 թվականին Վենդենում լիվանյան լանդտագը գահընկեց է արել լեհ արքային: 1598 թվականի վենդենը դարձել է Վենդենի վոևոդության կենտրոնը:

Վենդենը կրկին ավերվել է լեհ-շվեդական պատերազմի հետևանքով: 1600-1602 թվականներին շատ ցուրտ ձմեռներ են եղել, անձրևոտ ամառներ, և զինվորների գործած վայրագություններին ավելացել են սովն ու համաճարակը:

1625 թվականին Վենդենն անցել է Շվեդիայի տիրապետությանը: Գուստավ II արքան քաղաքից վտարել է բոլոր ճիզվիտներին: Այդ ժամանակ արդեն ծայրամասի շատ բնակավայրեր լքվել էին: Բարեփոխումների, առևտրի, արհեստագործության ու հողագործության շնորհիվ՝ քաղաքն աստիճանաբար սկսել է վերելք ապրել: Շվեդիայի թագուհի Քրիստինան արգելել էր քաղաքում գարեջրի վաճառքը, իսկ արհեստագործներն իրավունք չունեին թողնել իրենց արհեստն ու գարեջուր պատրաստել:

Ալեքսեյ Միխայլովիչ ցարի՝ 1656 թվականի արշավանքից հետո լատիշներն աշխարհազոր են կազմավորել, որոնք հաջորդ տարի հաջողությամբ կանխել են ռուսների հարձակումը քաղաքի վրա: 1657 թվականին Վենդենը կարճ ժամանակով գրավել ու ավերածությունների են ենթարկել լեհերը, սակայն տեղի բնակիչների կազմակերպած դիմադրության հետևանքով նրանք մոտ 6.000 զինվոր են կորցրել: 1669 թվականին Ռեչ Պոսպոլիտայի ու Շվեդիայի միջև կնքվել է Օլիվի հաշտության պայմանագիրը, որը Լիֆլանդիայի համար խաղաղություն է ապահովել հետագա 40 տարիներին:

1665 թվականին կառուցվել է քաղաքային հիվանդանոցը: 1667 թվականին բացվել է լատիշական առաջին դպրոցը: 1680 թվականին հաստատվել է Ցեսիսի Փոքր գիլդիայի կանոնադրությունը: 1669 թվականին քաղաքում եղել է քարե և փայտե 119 շինություն:

Անկախ Լատվիայի շրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գերմանական զորքերի փաստացի օկուպացիայի պայմաններում 1918 թվականի նոյեմբերի 18-ին Լատվիայի ժողովրդական խորհուրդը հռչակել է Լատվիայի Հանրապետության անկախությունը: Վեդենում սկսել են ձևավորվել ինքնապաշտպանական խմբեր: Դեկտեմբերի 1-ին Լատվիա են ներխուժել Կարմիր բանակի զորքերը: Լատվիայի կառավարությունը սկզբնական շրջանում չէր վայելում լատիշների մեծ վստահությունը, ուստի ռուսական զորքերին դիմագրավելու համար գերմանական բանակի զինծառայողներից ձևավորել է Երկաթյա դիվիզիան:

Սակայն դիվիզիան հրաժարվել է Վենդենը պաշտպանելուց, և դեկտեմբերի 23-ին Կարմիր բանակը ներխուժել է քաղաք:

Հունվարի 9-ից մինչև մայիսի կեսեր Ցեսիսի հեղափոխական ռազմական դատարանը 71 ցեսիսցու մահապատժի է ենթարկել: Քաղցի ու ահաբեկչության պայմաններում Պյոտր Ստուչկայի կառավարությունն ավելի ու ավելի անկայուն էր դառնում: Մայիսի 13-ին ազգային պարտիզանները Արթուրս Վեցկալնինշսի գլխավորությամբ հարձակվել են Ցեսիսի բանտի վրա և ազատել ձերբակալվածներին:

Մայիսի 30-ին Ցեսիսն ազատագրվել է Արթուրս Ապարնիեկսի պարտիզանական ջոկատի գլխավորությամբ, իսկ մի քանի ժամ անց այնտեղ են մտել հյուսիսլատվիական ջոկատները:

Մայիսի 3-ին քաղաքը փորձել է գրավել գերմանական դիվիզիան: Հունիսի 19-23-ին տեղի է ունեցել Ցեսիսի ճակատամարտը էստոնական ու լատիշական միացյալ ուժերի և գերմանական լանդեսվերի միջև: Էստոնական ու լատիշական կողմի հաղթանակի շնորհիվ կանխվել է դեպի Ռիգա առաջխաղացումը, և հուլիսի 6-ին այն ազատագրվել է:

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2015 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ վիճակագրական վարչության տվյալներով քաղաքի բնակչությունը եղել է 15.666 մարդ[4]:

1989 թվականի մարդահամարի տվյալներով քաղաքի բնակչության կազմը հետևյալ պատկերն է ունեցել[5][6].

Ազգություն Մարդ
(1989)
% Մարդ
(2015)
%
ընդամենը 21123 100,00 % 15666 100,00 %
լատիշներ 16223 76,80 % 13549 86,49 %
ռուսներ 3734 17,68 % 1451 9,26 %
բելառուսներ 366 1,73 % 180 1,15 %
ուկրաինացիներ 291 1,38 % 123 0,79 %
լեհեր 220 1,04 % 156 1,00 %
լիտվացիներ 77 0,36 % 62 0,40 %
այլք 212 1,00 % 145 0,93 %

Տեսարժան վայրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վենդեմի ամրոցի ավերակները ամինից մեծն են և ամենի լավ պահպանվածը Լիֆլյանդիայի նահանգում: Հսկայական չորս աշտարակները, որոնց պատերի հաստությունը հասնում է մինչև 3.5 մ-ի, հարում են նույն հաստությամբ ամրոցային պատերին: Աշտարակներն իրար հետ կապված են ստորգետնյա ուղիներով: Վենդեմը հայտնի է իր լավ կլիմայով, հատկապես ջրով, որի շնորհիվ այստեղ գործում է ջրաբուժության հայտնի հաստատություն:

Լիվոնյան օրդենի մագիստրոսի ամրոց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի

Ամրոցը քաղաքի պատմական կենտրոնի կորիզն է: Այն կառուցված է բլրի վրա և այստեղ գոյություն ունեցած վենդերի ամրոցից բաժանվել է խանդակով: Ամրոցը կառուցվել է մոտ 1220 թվականին և բազմիցս վերանորոգվել է, իսկ 1237 թվականից եղել է Լիվոնյան օրդենի մեծ մագիստրրոսի նստավայրը: Սկզբնական ամրոցից պահպանվել են միանավ կապելլայի մնացորդները ամրոցի արևելյան մասում: Պահպանվել են նաև ուշ ռոմանական ոճի ճարտարապետական դետալներ:

14-րդ դարի վերջին և 15-րդ դարի սկզբին ամրոցը վերակառուցվել է: Այդ կառույցից պահպանվել է երկու մասնաշենք՝ ուղիղ անկյան տակ կտրված, և արևմտյան գլխավոր աշտարակի երկու հարկեր: Գլխավոր աշտարակի մոտ եղել է մուտք դեպի ներքին բակ, ինչպես նաև արտաքին կամարակապ սյունաշար:

Վենդեմի ավերված ամրոցը

15-րդ դարի վերջին և 16-րդ դարի սկզբին ամրոցին կից կառուցվել են հրետանային զենք պահելու համար նախատեսված Հյուսիսային և Հարավային աշտարակնեըր (կոչվում են Երկար Գերման)՝ մոտ 4 մ հաստությամբ պատերով, իսկ ամրոցի առաջ Լանդամահերի և Արևմտյան աշտարակները: Ավարտին է հասցվել արևմտյան գլխավոր աշտարակի շինարարությունը, որտեղ տեղակայվել է մեծ մագիստրոսի հարկաբաժինը (ավարտին է հասցվել 1522 թվականին):

Լիվոնյան պատերազմի ժամանակ ամրոցը մասամբ ավերվել է Իվան Ահեղի զորքերի կողմից, իսկ 18-րդ դարի սկզբին` լքվել:

1777 թվականին ավարտին է հասցվել Լանդամահերի աշտարակի շինարարությունը, իսկ նրա մոտ կառուցվել է այսպես կոչված Նոր ամրոցը՝ մանսարդային ծածկով երկհարկանի պալատը:

1912-1914 թվականներին տանիք է կառուցվել գլխավոր աշտարակի վրա, 1957 թվականին մասնակիորեն վերանորոգվել է Երկար Գերմանը: 1952-1962 թվականներին ամրացվել է հյուսիսային աշտարակը, անցկացվել են հնագիտական պեղումներ:

Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս եկեղեցին միջնադարյան ամենամեծ բազիլիկն է Լատվիայի տարածքում՝ Ռիգայի սահմաններից դուրս: Այն կառուցվել է 1281-1284 թվականներին և եղել է Լիվոնյան օրդենի գլխավոր տաճարը: 1582-1621 թվականներին այն եղել է Լիվոնիայի կաթոլիկ եպիսկոպոսի, իսկ 1621 թվականից՝ լյութերական եկեղեցու գլխավոր տաճարը: Այստեղ են թաղվել շատ մագիստրոսներ ու եպիսկոպոսներ:

Եկեղեցին եռանավ, վեց մույթով բազիլիկ է: Պատերը կրաքարային խոշոր, կոպիտ տաշած քարերից են, իսկ կամարներն ու ջլաղեղները՝ աղյուսից: Առաստաղի կամարները վերաբերում են 14-րդ դարի կեսերին: 15-րդ դարում ընդարձակվել է նավի ու խորանի միջև եղած հատվածը, կառուցվել է արևմտյան աշտարակը, իսկ հյուսիսային մասում՝ կապելլա:

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Центральное статистическое управление Латвии
  2. «Cēsis - the candidate city of European Capital of Culture 2014»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-07-22-ին։ Վերցված է 2020-09-19 
  3. Public Domain Chisholm Hugh, ed. (1911)։ «Wenden»։ Encyclopædia Britannica 28 (11th ed.)։ Cambridge University Press։ էջ 518 
  4. «Численность постоянного населения по полу: города республиканского значения, края, города и волости в начале и в середине года» (լատվիերեն)  // «Iedzīvotāji — Datubāze (Население. База данных)»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-11-17-ին  Centrālā statistikas pārvalde (Центральное статистическое бюро Латвии)
  5. Ethnic composition: 1989 census
  6. «Ethnic composition: 2015 estimation»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2015-12-08-ին 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

(ռուս.)(անգլ.)(գերմ.)

(անգլ.)(գերմ.)


Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Анспак А. Цесис: Путеводитель по городу и его окрестностям / Пер. Л. Кахан; Худ. Г. Кирке. — Рига: Латвийское гос. изд-во, 1960. — 204 с. — 3000 экз. (в пер.)
  • Памятники искусства Советского Союза: Белоруссия, Литва, Латвия, Эстония. — М.: Искусство, 1986.