Սաթե սենյակ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Սաթե սենյակ, 1931

Սաթե սենյակ (ռուս.՝ Янтарная комната), 18-րդ դարի արվեստի գլուխգործոց, որ անհետ կորել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո[1]: Սենյակի ձևավորման համար բացառապես սաթ է օգտագործվել: Ստեղծվել է գերմանացի վարպետների կողմից Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ I-ի համար, այնուհետև նվիրվել է Պետրոս I կայսերը, ինչից հետո Վարֆոլոմեյ Ռաստրելլիի ղեկավարությամբ ավելացվել են հայելային որմնասյուներ, քանի որ սաթե սենյակի սկզբնական տարբերակը շատ ավելի փոքր է եղել, քան ռուսաստանյան շինությունը: Ռուս կայսրերի` Ցարսկոե Սելո ամառային նստավայրի մարգարիտն է համարվել:

Ստեղծման պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սաթե սենյակը ստեղծել է վարպետ Անդրեաս Շլյուտերը Պրուսիայի արքա Ֆրիդրիխ I-ի համար: Երբ 1709 թվականին աշխատանքներն ավարտվել են, վատ ամրացված սաթե պաննոները քանդվել են: Արքան բարկանալով երկրից վտարում է վարպետին: Ֆրիդրիխ I-ի որդին` Ֆրիդրիխ Վիլհելմ I-ը, սենյակը նվիրում է Պետրոս I-ին: Վերջինս բարձր է գնահատում ընծան:

Aquote1.png Արքան ինձ նվիրել է բացառիկ ընծա, որ հավաքվել է Պոտսդամում. այդպիսի սենյակի մասին վաղուց էի երազել[2]:
Aquote2.png


Սաթե սենյակը մեծ զգուշությամբ փաթեթավորվել և 1717 թվականին ուղարկվել է Սանկտ Պետերբուրգ: Սաթե խճանկարներից մի քանիսը տեղադրվել են Ամառային այգում:

Սաթե սենյակից պահպանված մասեր (Էրմիտաժի հավաքածու)

1743 թվականին Ելիզավետա Պետրովնա կայսրուհին Ալեքսանդր Մարտելիին հանձնարարում է ճարտարապետ Ռաստրելիի գլխավորությամբ «շտկել» սենյակը: Ռաստրելլին ավելացնում է ոսկով պատված փայտյա փորագրություններ, հայելիներ և ագաթից խճանկարներ: 1770 թվականին Ռաստրելլիի ղեկավարած աշխատանքների արդյունքում Սաթե սենյակն ստանում է իր հայտնի տեսքը` չափերով և շքեղությամբ էականորեն գերազանցելով նախորդին:

Ջերմաստիճանի կտրուկ փոփոխությունները, վառարանային ջեռուցումը վնասել են սաթե զարդարանքները: 1833, 1865, 1893-1897, 1933-1935 թվականներին սենյակը վերանորոգման է ենթարկվել: Լուրջ վերանորոգում էր պատրաստվում անցկացնել նաև 1941 թվականին:

Սաթե սենյակի անհետացումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին պալատը օկուպացված տարածքում է հայտնվում, և սենյակը տարհանվում է գերմանական զորքերի կողմից:

Մեծ հայրենական պատերազմի սկզբին թանգարանային արժեք ներկայացնող շատ իրեր դուրս են բերվում Եկատերինյան պալատից և տեղափոխվում են Նովոսիբիրսկ: Որոշում են սաթե սենյակը չտեղափոխել փխրուն լինելու պատճառով (սա պաշտոնական տեսակետն է): Սենյակն ամրացվում է տեղում. պաննոները սոսնձում են սկզբում թղթով, ապա մառլյայով և բամբակով, որպեսզի պաշտպանված լինեն պայթյունների ալիքներից: Գրավելով և թալանելով Եկատերինյան պալատը` գերմանացիներն կողոպտում են Սաթե սենյակը:

1942-1944 թվականներին Սաթե սենյակի պաննոները տեղավորում են Քյոնիգսբերգի Արքայական պալատի սրահներից մեկում, որը չափերով ավելի փոքր էր, քան Ցարսկոե Սելոյի սրահը: 1944 թվականի օգոստոսին անգլիական օդուժի ռմբակոծության հետևանքով տեղանքում հրդեհ է բռնկվում, սակայն համարվում է, որ պաննոները դրանից գրեթե չեն տուժել. սաթե պաննոները տեղավորել են արկղերում (ականատեսների վկայությամբ) և պահել ամրոցի սրահներից մեկում: Արկղերը պահվել են այնտեղ մինչև խորհրդային զորքերի կողմից քաղաքի գրավումը: 1945 թվականի ապրիլի 9-ին ամրոցը գրավում են խորհրդային զորքերը, իսկ ապրիլի 11-ին անսպասելի հրդեհ է բռնկվում (ամսաթիվը ճշտվել է տարիներ անց):

Գերմանացի մի սպա, որ մասնակցել էր Սաթե սենյակի տեղափոխմանը Ցարսկոե Սելոյից, որպես հուշանվեր իր հայրենիք է տանում որոշ նմուշներ (դա ֆլորենտական խճանկարն է)` այն ժամանակավորապես պահպանության հանձնելով ինչ-որ նոտարի: Նոտարը փորձում է վաճառել խճանկարը, սակայն 1997 թվականին գերմանական իշխանություններն առգրավում են այն, դատում են նրան, իսկ խճանկարի սեփականության իրավունքը ժառանգության սկզբունքով փոխանցվում է նոտարի դստերը: Դուստրն իր հերթին հրաժարվում է խճանկարի սեփականության իրավունքից` այն հանձնելով Բրեմեն քաղաքին, որն էլ հանձնվում է Ցարսկոե Սելոյին: 2000 թվականի ապրիլի 29-ին ԳԴՀ-ի մշակույթի նախարար Միխաել Նաումանը ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինին է փոխանցում Սաթե սենյակի ցուցանմուշներից` ֆլորենտական խճանկարը և սաթե կոմոդը, որ պատրաստվել է 1711 թվականին բեռլինցի վարպետների կողմից[3]:

Գտնվելու վայրի վարկածներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հրեշտակի պատկեր Սաթե սենյակում

Խորհրդային զորքերի կողմից Քյոնիգսբերգի գրավումից հետո 1945 թվականի ապրիլին Սաթե սենյակը անհետ կորել է: Նրա հետագա ճակատագիրը մինչ օրս առեղծված է:

Պատերազմի ավարտից անմիջապես հետո կազմակերպված որոնողական աշխատանքները արդյունք չեն տվել: Սկզբում կարծում էին, որ այն այրվել է, սակայն 1946 թվականից սկսած` ավելի ու ավելի հաճախ էին արտահայտվում տեսակետներ, որոնց համաձայն` սենյակը պահպանվել է: Շատ վարկածներ են առաջ քաշվում, թե որտեղ կարող է պահպանվել սենյակը` Քյոնիգսբերգից մինչև Կոբուրգ, Արևելյան Գերմանիայի աղի հանքերից մինչև ամերիկյան բանկային պահոցները:

Սաթե սենյակի գտնվելու վայրի մասին գոյություն ունեն հետևյալ վարկածները.

  • Սենյակն այրվել է հրդեհից, որն առաջացել է անգլիական օդուժի ռմբակոծման հետևանքով:
  • Սենյակը թաքցրել են գերմանական զորքերը Քյոնիգսբերգի տարածքում, և այն մինչ օրս գտնվում է այնտեղ: Գերմանական «Շպիգել» ամսագրի տեսակետով, որը ֆինանսավորել էր 2001-2008 թվականներին կատարված պեղումները, գանձերը գտնվում են 1969 թվականին ոչնչացված Արքայական ամրոցի փլատակների տակ: Թերթի աշխատակիցները գտել են ականատեսների, որոնք իբր տեսել են, թե ինչպես Քյոնիգսբերգի գրավումից մի քանի օր առաջ սաթե պաննոներով բեռնված 30 արկղեր թաքցվել են հյուսիսային մասնաշենքի նկուղներում: Այս դեպքում սենյակը կարելի է ոչնչացված համարել, քանի որ մասնագետների պնդմամբ նկուղներից ոչ մեկում սաթը չէր կարող պահպանվել. նրա պահպանման համար անհրաժեշտ են խոնավության ու ջերմաստիճանի հատուկ պայմաններ, այլապես «արևային քարը» ուղղակի կքայքայվի:
  • Սենյակը տեղափոխվել է Քյոնիգսբերգից` հայտնվելով Գերմանիայի, Ավստրիայի, Լեհաստանի կամ Չեխիայի` մինչ օրս անհայտ թաքստոցում: Այս դեպքում նույն պատճառաբանումով այն ևս կարելի է ոչնչացված համարել:
  • Նացիստներին հաջողվել է Սաթե սենյակը գաղտնի տեղափոխել Հարավային Ամերիկա: Քանի որ Սաթե սենյակից ոչ մի առարկա չի հայտնաբերվել, այս տեսակետը ևս հավաստի չէ:
  • Պահուստը հայտնվել է դաշնակիցների (ԱՄՆ, Անգլիա, Ֆրանսիա) տարածքում, որտեղ հայտնաբերվելով ամերիկյան զորքերի կողմից` գաղտնի տեղափոխվել է ԱՄՆ և հայտնվել մասնավոր հավաքորդների ձեռքում:
  • Սենյակը չի այրվել, այլ 1945 թվականի ապրիլի 9-11-ը ընկած հատվածում դուրս է բերվել խորհրդային ղեկավարության կողմից, այնուհետև սխալմամբ հայտնվել է Բեռլինում:
  • Սենյակն այրվել է խորհրդային զորքերի կողմից, ովքեր փորձել են ոչնչացնել Քյոնիգսբերգի ամրոցը` որպես ազգայնամոլների խորհրդանիշ:
  • Սենյակը հորել են 1944 թվականին: Այս մասին պատմել է գերմանացի զինվոր Վիլհելմ Քրաֆթը, ով վկայել է, որ սենյակը թաղել են Ասա բնակավայրի մերձակա տարածքում, որ գտնվում է Յուտլանդիայի հյուսիսային մասում[4][5]:

2012 թվականին, արվեստի կորած համարվող գործերի ցնցող գտածո հայտնաբերելուց հետո, նորից պտտվեցին լուրեր Սաթե սենյակի հնարավոր պահպանման մասին[6]:

2015 թվականին նկարահանվել է վավերագրական ֆիլմ` «Սաթե սենյակ»` նվիրված դրա որոնման աշխատանքներին:

Վերստեղծում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1981 թվականից սկսվել են Սաթե սենյակի վերականգնման աշխատանքները (1981-1997 թվականներին աշխատանքներ են կազմակերպվել Ալեքսանդր Ժուրավլյովի ղեկավարությամբ): Սենյակի վերականգնման ուղղությամբ աշխատել են հատուկ այդ նպատակով ստեղծված խմբի մասնագետներ` արվեստագետներ, քիմիկոսներ, քրեագետներ, պատմաբաններ: Մի քանի տարի է տևել ծրագրի նախագծումը: 1990-ական թվականներին աշխատանքները դադարեցվել են ֆինանսների անբավարարության և հումքի մատակարարման խնդիրների պատճառով:

2003 թվականին` Սանկտ Պետերբուրգի 300-ամյակի առիթով, Սաթե սենյակն ամբողջությամբ վերականգնվել է կալինինգրադյան սաթով, այդ թվում` գերմանական կողմի ֆինանսավորմամբ ևս (E.ON Ruhrgas ընկերություն)[7]: Ներկայումս Եկատերինյան պալատում այն բաց է այցելությունների համար[8]:

Ռուս գրող, հրապարակախոս Յուլիան Սեմյոնովի հետ Սաթե սենյակը որոնելու միջազգային կազմակերպության անդամ Էդուարդ ֆոն Ֆալցֆեյնը նշել է. «Փնտրեցինք 20 տարի` գիտարշավների վրա ծախսելով անհավանական մեծ գումար, հավաքեցինք հսկայական արխիվ, որպեսզի իմանանք, որ սենյակը այրվել է»[9]: Այցելած լինելով հին սենյակը` նա պնդել է, որ վերականգնված սենյակն ավելի լավն է:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Վ. Դմիտրիև, Վ. Երաշով Սաթե սենյակի գաղտնիքը — Рига, 1961. — 334 с., ил.
  • Յու. Սեմյոնով Երես երեսի — М., 1988. — 352 с., ил.
  • Bruhn, Peter: Bibliographie Bernsteinzimmer (Международная библиография публикаций о Янтарной комнате от 1790 до 2003). — Berlin, 2-е переработанное и дополненное изд., 2004. — 468 с. ISBN 3-86155-109-8
  • Վ. Ակսյոնով Սաթե սենյակի գործը, Худ. В. Горин. — СПб.; М.: Нева: Олма-Пресс, 2000. — 399 с., [8] л. фот., портр. — ISBN 5-7654-0498-7.
  • Վ. Ակսյոնով Սաթե սենյակի գործը. աշխարհի ութերորդ հրաշալիք — 2-е изд., испр. и доп. — СПб.: Продюс. центр «Культура и коммуникации», 2004. — 237 с.: ил. — ISBN 5-98338-001-X.
  • Մ. Վորոնով, Ա. Կուչումով սաթե սենյակ: Դեկորատիվ-կիրառական արվեստի գլուխգործոցը Եկատերինյան պալատում — Л.: Художник РСФСР, 1989. — 288 с., ил. — ISBN 5-7370-0176-8.
  • The Kestrel Strategy (Пустельга стратегия), novel by C B Leonard http://www.thekestrelstrategy.com/ (ISBN 978-1-291-11346-4)
  • Ա. Գորլյակ Սաթե սենյակի մոգությունը — М., 2002. — 216 с. — ISBN 5-93721-107-3.
  • Ա. Օվսյանով Սաթե սենյակ: Գլուխգործոցի վերածնունդ— Калининград: Янтарный сказ, 2002. — ISBN 5-7406-0590-3.
  • Վ. Դմիտրիև, Վ. Երշով Սաթե սենյակի գաղտնիքը, պատմվածք — Рига, Латвийское государственное издательство, 1961. — 331 с.
  • Ա. Պրժեձոմսկի Սաթե ուրվական, վավերագրական պատմվածք — Калининград, 1997. 384 с., с илл. ISBN 5-7406-0061-8.
  • Ա. Պրժեձոմսկի Գաղտնի օբյեկտներ«W», գեղարվեստա-վավերագրական պատմվածք — Калининград, 1999. — 368 с., с илл. — ISBN 5-7406-0264-5.
  • Ա. Մոսյակին սաթե լեգենդից այն կողմ— Москва, РОССПЭН, 2008. -- 615 с., с илл. — ISBN 978-5-8243-0951-5 (о судьбе «золота Третьего рейха» и перемещенных в ходе Второй мировой войны культурных ценностях). Об этом также см.:
    • Ա. Մոսյակին Թալանված Եվրոպա — Санкт-Петербург, «Амфора», 2014. — 414 с. — ISBN 978-5-367-03200-0 (серия «Тайны истории», вып. 29).
  • Ա. Մոսյակին Սանկտ Պետերբուրգի մարգարտե զարդերը, «Паритет», 2014. — 432 с., илл. — ISBN 978-5-93437-405-2 (в книге впервые опубликованы архивные документы, раскрывающие тайну Янтарной комнаты).
  • Ա. Մոսյակին Սաթե սենյակ. թանկարժեք գլուխգործոցի ճակատագիրը Санкт-Петербург, «Амфора», 2015. — 479 с. — ISBN 978-5-367-03267-3 (серия «Тайны истории», вып. 49).

Այս գրքի հիման վրա Օստանկինո հեռուստաընկերությունը նկարահանել է ֆիլմ` «Սաթե սենյակ», որ ցուցադրվել է 2015 թվականի մայիսի 23-24-ը:

Սաթե սենյակին են նվիրված գեղարվեստական մի շարք ստեղծագործություններ:

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]