Ջոն Ուեսլի Փաուել

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ջոն Ուեսլի Փաուել
անգլ.՝ John Wesley Powell
Ծնվել էմարտի 24, 1834(1834-03-24)[1][2][3][…]
Mount Morris, Լիվինգստոն շրջան, Նյու Յորք, ԱՄՆ[4]
Մահացել էսեպտեմբերի 23, 1902(1902-09-23)[1][2][4] (68 տարեկան)
North Haven, Նոքս շրջան, Մեն, ԱՄՆ[4]
ԳերեզմանԱրլինգտոնի ազգային գերեզմանատուն
Քաղաքացիություն ԱՄՆ
Մասնագիտությունճանապարհորդ հետազոտող, լեզվաբան, ռազմական գործիչ, երկրաբան, բուսաբան, աշխարհագրագետ և գրող
Հաստատություն(ներ)ԱՄՆ երկրագիտական ծառայություն, Սմիթսոնյան ինստիտուտ, Իլինոյսի Ուեսլիյան համալսարան և Իլինոյս նահանգի համալսարան
Գործունեության ոլորտբնագիտություն
ԱնդամակցությունԿոստանդնուպոլսի հելլենիստական բանասիրության միություն, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Գիտության զարգացման աջակցության ամերիկյան ասոցացիա[5] և ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա
Ալմա մատերՕբերլինի քոլեջ, Illinois College? և Wheaton College?
Տիրապետում է լեզուներինանգլերեն[1][6]
Ամուսին(ներ)Emma Dean Powell?[7]
Երեխա(ներ)Mary Dean Powell?
Հեղինակի անվան հապավումը (բուսաբանություն)J.W.Powell
Ստորագրություն
Изображение автографа
 John Wesley Powell Վիքիպահեստում

Ջոն Ուեսլի Փաուել (անգլ.՝ John Wesley Powell. մարտի 24, 1834(1834-03-24)[1][2][3][…], Mount Morris, Լիվինգստոն շրջան, Նյու Յորք, ԱՄՆ[4] - սեպտեմբերի 23, 1902(1902-09-23)[1][2][4], North Haven, Նոքս շրջան, Մեն, ԱՄՆ[4][8]), ամերիկացի երկրաբան, զինվորական գործիչ, ճանապարհորդ, հետազոտող, լեզվաբան, աշխարհագրագետ։ Հռչակվել է հատկապես 1869 թվականին Գրին և Կոլորադո գետերով կազմակերպած եռամսյա գիտարշավով, որի արդյունքում պատրաստել է ճշգրիտ քարտեզներ, միաժամանակ ազգագրական նշանակալի նյութեր հավաքել այդ տարածաշրջանում ապրող հնդկացիների կյանքի, կենցաղի վերաբերյալ։ Թեև չի ունեցել ֆորմալ բարձրագույն կրթություն, ինքնակրթությամբ հասել է նշանակալի բարձունքների, դարձել իլինոյսի Ուեսլիյան համալսարանի պրոֆեսոր, ընտրվել ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի անդամ (1880)[9], նշանակվել գիտական, մշակութային կարևոր հիմնարկությունների, այդ թվոմ՝ ԱՄՆ-ի երկրաբանական տեսչության, Սմիթսոնյան ինստիտուտի ազգագրության բյուրոյի տնօրեն[10]։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեռևս դպրոցում և քոլեջում սովորելու տարիներին Փաուելը մասնակցել է մի շարք գիտարշավների՝ մասնավորապես Վիսկոնսինի տարածքում, Միսիսիպի գետի ավազանում։ Դաշնակցային զորքերի կազմում մասնակցել է ԱՄՆ-ի քաղաքացիական պատերազմին, աչքի ընկել խիզախոթյամբ, կորցրել աջ ձեռքը, զինվորական ծառայությունն ավարտել մայորի կոչումով։

Դեպի Ժայռոտ լեռներ մի քանի գիտարշավ իրականացնելուց հետո Փաուելը կազմակերպել է դրանցից ամենակարևորը. հինգ ուղեկիցների հետ թիավարել է Գրին գետով դեպի Կոլորադոյի հետ նրա միախառնումը ( 38°11′N 109 °53′W ) Յուտա նահանգում։ Այնտեղից շարունակել է Կոլորադո գետով մինչև Վիրջինի գետաբերանը ( 36°09′ N 114°24′ արևմուտք ), ընդհանուր առմամբ անցնելով ավելի քան 1500 կմ և նկարագրելով Գրանդ Կանյոնը։ Նա քարտեզագրել է տարածաշրջանը, կատարել գիտական հետազոտություններ և արել կիրճի առաջին լուսանկարները։ Փաուելը նկարագրել է Կոլորադոյի ավազանում իր երկու ճամփորդությունները և իր հետագա երկրաբանական աշխատանքները «Կոլորադո գետի և նրա ձորերի ուսումնասիրությունը» գրքում (1875), որը դարձել է դասական գործ։ Նա հետևողականորեն ձգտում էր կապել Կոլորադոյի ավազանի երկրաբանական կառուցվածքը հողի ձևերի հետ՝ այդպիսով դառնալով ամերիկյան գեոմորֆոլոգիայի հիմնադիր հայրը։ Գրանդ կանյոնը նրա համար դառրձել է իսկական «երկրաբանական դրախտ»։

Բացի զինվորական գործիչ, հետազոտող, քարտեզագիր և գրող լինելուց, Փաուելը ինքնակրթությամբ է զբաղվել և երկրաբանության թեզ է պաշտպանել, որից հետո դարձել է երկրաբանության պրոֆեսոր։

1881 - 1894 թվականներին եղել է Միացյալ Նահանգների երկրաբանական ծառայության ղեկավարը։ Բացի այդ, նա հետաքրքրված էր Հյուսիսային Ամերիկայում արող հնդկացիների մշակույթով և կյանքով, ուսումնասիրել է մի քանի հնդկացիական լեզուներ, 1879 թվականին նշանակվել է Ամերիկյան էթնոլոգիայի նորաստեղծ բյուրոյի տնօրեն[11]։

Փաուելը մահացել է ուղեղային արյունահոսությունից 1902 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Մեն նահանգի Նորդ Հեյվեն քաղաքում գտնվող իր ամառանոցում։ Որպես ԱՄՆ-ի քաղաքացիական պատերազմի հերոս՝ նա թաղված է Արլինգթոնի ազգային գերեզմանատանը։

Հիշատակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամերիկյան քաղաքների բազմաթիվ փողոցներ, մեկ լեռ, Գրին Ռիվեր քաղաքում գտնվող թանգարանը, Կոլորադո գետի վրա՝ Արիզոնա և Յուտա նահանգների սահմանին գտնվող ամբարտակը և ջրամբարը կրում են Ջոն Ուեսլի Փաուելի անունը։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Gran Enciclopèdia Catalana (կատ.)Grup Enciclopèdia, 1968.
  3. 3,0 3,1 MAK (польск.)
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 https://archive.org/details/twentiethcentury08john/page/n403/mode/1up
  5. Notable Names Database — 2002.
  6. CONOR.Sl
  7. https://www.usgs.gov/media/images/harriet-emma-dean-powell
  8. McNamee Gregory։ «John Wesley Powell»։ britannica.com։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 9 December 2019 
  9. «John W. Powell»։ www.nasonline.org։ Արխիվացված է օրիգինալից 2019-05-06-ին։ Վերցված է 2019-05-06 
  10. Hunter Cathy։ «John Wesley Powell: Soldier, explorer, scientist, and National Geographic founder»։ National Geographնրի կյանic։ Արխիվացված է օրիգինալից 8 December 2014-ին։ Վերցված է 5 December 2014 
  11. vgl. z.B. Kruse-Etzbach, Dirk: USA-Südwesten, Reisehandbuch, Dormagen, 5. Aufl. 2000, S. 501 f.

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Powell, J.W. (1875). The Exploration of the Colorado River and Its Canyons. New York: Dover Press (reprint) 0-486-20094-9.
  • Ross, John F. (2018). The Promise of the Grand Canyon: John Wesley Powell's perilous journey and his vision for the American West. Viking. 978-0-52542-987-6.
  • Aton, James M. (2010). John Wesley Powell: His life and legacy. 978-0-87480-992-3
  • Boas, F.; Powell, J.W. (1991) Introduction to Handbook of American Indian Languages plus Indian Linguistic Families of America North of Mexico. University of Nebraska Press, 0-8032-5017-7 (double book volume).
  • Darrah, William Culp, Ralph V. Chamberlin, and Charles Kelly. (2009). The Exploration of the Colorado River in 1869 and 1871–1872: Biographical Sketches and Original Documents of the First Powell Expedition of 1869 and the Second Powell Expedition of 1871–1872. University of Utah Press. 978-0-87480-963-3.
  • Dolnick, Edward (2002). Down the Great Unknown: John Wesley Powell's 1869 journey of discovery and tragedy through the Grand Canyon. Harper Perennial (paperback) 0-06-095586-4.
  • Dolnick, Edward (2001). Down the Great Unknown: John Wesley Powell's 1869 journey of discovery and tragedy through the Grand Canyon. (hardcover) HarperCollins Publishers 0-06-019619-X.
  • Ghiglieri, Michael P.; Bradley, George Y. (2003). First Through Grand Canyon: The secret journals & letters of the 1869 crew who explored the Green and Colorado Rivers. Puma Press (paperback) 0-9700973-2-8.
  • Judd, Neil Merton (1967). The Bureau of American Ethnology: A partial history. Norman, OK: University of Oklahoma Press.
  • Marston, Otis R. (2014). From Powell to Power: A recounting of the first one hundred river runners through the Grand Canyon, pp. 111–114. Flagstaff, Arizona: Vishnu Temple Press 978-0990527022.
  • Heacox, Kim; Kostyal, K.M.; Walker, Paul Robert (1 September 1999). Exploring the Great Rivers of North America. National Geographic Society (first ed.) 0-7922-7846-1, 978-0-7922-7846-7.
  • Reisner, Marc (1993). Cadillac Desert: The American West and its disappearing water. Penguin Books (paperback) 0-14-017824-4.
  • Stegner, Wallace (1954). Beyond the Hundredth Meridian: John Wesley Powell and the second opening of the West. University of Nebraska Press (and other reprint editions) 0-8032-4133-X.
  • Weiner Mark S. (2006)։ Americans without Law։ New York University Press։ ISBN 0-8147-9364-9 
  • Worster Donald (2001)։ A River Running West: The life of John Wesley Powell։ Oxford University Press։ ISBN 0-19-509991-5 
  • Reisner, Marc (1986). "Cadillac Desert: the American West and its Disappearing Water".
  • Powell, J.W. (1876). A Report on the Arid Regions of the United States, with a More Detailed Account of the Lands of Utah
  • John Wesley Powell: First Through the Grand Canyon, New York, Outing Pub. Co. 1915
  • Charles William Maynard: John Wesley Powell: Soldier, Scientist, and Explorer, New York: The Rosen Publishing Group 2003, ISBN 0-8239-6290-3

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]