Ուզբեկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Ուզբեկական ԽՍՀից)
Jump to navigation Jump to search
Այս հոդվածը վերաբերվում է «ՈւզԽՍՀ» եզրույթին. չշփոթել «ՈւԽՍՀ» (Ուկրաինական ԽՍՀ) եզրույթի հետ:

Ուզբեկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն, Ուզբեկ․ ԽՍՀ (Ուզբեկստան) Գտնվում է Միջին Ասիայի կենտր․ և հս․ մասում։ Հվ-ում սահմանակից է Աֆղանստանին։ Հսարմում ողողվում Է Արալյան ծովի ջրերով։ Տարածքը՝ 447,4 հզ․ կմ2, բն․ 17496 հզ․ մարդ (1 հունվ․, 1984)։ Ազգ․ կազմը (1979-ի մարդահամարով, հզ․ մարդ), ուզբեկներ՝ 10569, կարակալպակներ՝ 298, ռուսներ՝ 1666, թաթարներ՝ 649, ղազախներ՝ 620, տաջիկներ՝ 595, կորեացիներ՝ 163 և այլք։ Բնակչության միջին խտությունը 1 կմ 2 վրա 38,1 մարդ (1983)։ Մայրաքաղաքը՝ Տաշքենդ (1985 հզ․ բն․, 1984)։ Խոշոր քաղաքները (հզ․ մարդ)․ Սամարղանդ (515, 1984), Նամանգան (256), Անդիջան (247), Բուխարա (200), Ֆերգանա (188), Կոկանդ (161), Մարգիլան (118)։ Կառուցվել են Նոր քաղաքներ (հզբնակիչ)․ Չիրչիկ (146), Անգրեն (117), Ալմալիկ (109), Նավոի (94), Բեկաբադ (74) են։ Ուզբ․ ՍՍՀ կազմում է Կարակալպակ․ ԻՍՍՀ և 12 մարգ, 156 շրջան։ Ունի 109 քաղաք և 93 քտա։

Խորհրդային իշխանություն հաստատվել է 1917-ի նոյեմբեր -1918-ի մարտին։ Տարածքի հիմնական մասը մտել է Թուրքեստանի ԻԽՍՀ կազմի մեջ։ 1918—20-ի քաղաքացիական պատերազմի տարիներին կարմիր բանակի օգնությամբ աշխատավորները ջախջախել են սպիտակգվարդիականների և բասմաչների հիմնական ուժերը։ 1921 — 1922-ին սկսվել է հողաջրային բարեփոխումների անցկացումը։ 1924-ի հոկտ․ 27-ի ազգային-պետ․ սահմանագատմամբ ստեղծվում է Ուզբ․ ԽՍՀ միութենական հանրապետությունը՝ ԽՍՀՄ կազմում։ Կոմկուսակցության ղեկավարությամբ իրականացված ինդուստրացման, գյուղատնտեսության կոլեկտիվացման և կուլտուրական հեղափոխության շնորհիվ Ուզբ․ ԽՍՀ-ում հիմնականում կառուցվել է սոցիալիստ, հասարակարգ։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին Ուզբ․ ԽՍՀ աշխատավորները մասնակցել են ֆաշիստական ագրեսիային տրված հակահարվածին։ 1983-ի հունվարի 1-ին Ուզբեկստանի կոմկուսակցությունն ուներ 578700 անդամ և 26953 անդամության թեկնածու, Ուզբ․ ԼԿԵՄ շարքերում կար 3171993 անդամ, արհմիություններում՝ 5700000 անդամ։ Ուզբ․ ԽՍՀ ժողովուրդները, խորհրդային եղբայրական ժողովուրդների ընտանիքում, ետպատերազմյան հնգամյակներում հասան զգալի հաջողությունների կոմունիստական հասարակարգի կառուցման բնագավառում։ Ուզբ․ ԽՍՀ պարգևատրվել է Լենինի երեք (1939, 1956, 1980), Ժողովուրդների բարեկամության (1972) և Հոկտեմբերյան հեղափոխության (1974) շքանշաններով։ Սոցիալիստ, շինարարության տարիներին Ուզբեկստանը դարձել է ինդուստրիալագրարային հանրապետություն՝ զարգացող ծանր, ինչպես նաե զարգացած թեթե ու սննդի արդյունաբերությամբ։ ՍՍՀՄ բամբակագործության հզոր բազան Է։ Ուզբ․ ԽՍՀ տնտ․ սերտ կապեր ունի ԽՍՀՄ բոլոր հանրապետությունների հետ։ 1980-ին արդ․ արտադրանքի ծավալը 16 անգամ գերազանցել է 1940-ի և 77 անգամ՝ 1913-ի մակարդակը։ Արդ․ արտադրության առանձին տեսակների թողարկման մասին տե՛ս աղյուսակ 1-ի տվյալները։ Էներգետիկ, տնտեսության հիմքը Տաշքենդի, Աիրդարյայի, Նավոիի, Անգրենի ջերմաէլեկւորակայաններն են։Ամենամեծ հէկը Չարվակինն է։ Վառելիքային բալանսում գլխավորը բնական գազն է, որի արդյունահանման հիմնական շրջանը Բուխարայի մարզն է (Գազլի)։ Արդյունահանվում է նավթ (Ֆերգանայի հովիտ, Բուխարայի մարզ), գորշ ածուխ (Անգրեն)։ Ստեղծված է սև (Բեկաբադ) և գունավոր (Ալմալիկ, Նավոի) մետաղագործություն։ Արտադրվում են նաև սինթետիկ նյութեր, պլաստմասսա, թելեր են։ Զարգացած է գյուղատնտ․, էլեկտրատեխ․, տեքստիլ, ճանապարհաշին․ են մեքենաշինությունը (Տաշքենդ, Սամարղանդ, Անդիջան, Կոկանդ, Չիրչիկ)։ Թեթև արդյունաբերության առաջատար ճյուղերից են բամբակազտիչ (100-ից ավելի ձեռնարկություն), բամբակե գործվածքեղենի (Տաշքենդ, Բուխարա, Ֆերգանա), մետաքսի (Մարգիլան, Նամանգան) արտադրությունը։ Սննդարդյունաբերությունը ներկայացված է ձեթի, յուղերի, պանրի, կաթի, մսի, գինու, պտուղբանջարեղենի պահածոների պատրաստմամբ են պտուղների վերամշակմամբ։ Գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքը 1940-ի համեմատությամբ 1980-ին աճել է 4,7 անգամ։ Ուզբեկստանի դաշտերում աշխատում էր (1980-ին) 157,3 հզ․ տրակտոր, 36,6 հզ․ բամբակահավաք մեքենա, 8,5 հզ․ կոմբայն, 52,6 հզ․ բեռնատար ավտոմեքենա (1940-ից 5,7 անգամ ավելի)։ Գյուղատնտ․ հողերի ընղհանուր տարածքը 1983-ին 26,3 միլիոն հա էր (Ուզբ․ ԽՍՀ տարածքի 59%֊ը), այդ թվում ցանքսեր՝ 4,1 միլիոն հա, խոտհարքներ՝ 0,1 միլիոն հա, արոտավայրեր՝ 21,7։ Կարևոր նշանակություն ունի ոռոգումը (1980-ին 3518 հզ․ հա)։ Գլխ․ ջրանցքներն են Ֆերգանայի Մեծ-ը, Ամու-Բուխարայինը, էսկիանխորը, ջրամբարները՝ Կատտակուրգանինը, Հվ․ Սուրխանինը, Չիմկուրգանինը։

Արտադրանքի արժեքի 73% ֊ը (1980)։ Ցանքատարածությունների, համախառն բերքի, անասունների գլխաքանակի մթերքների արտադրության մասին տես 2, 3, 4 աղյուսակներում։ Գյուղատնտ․ հիմնական ճյուղերն են բամբակագործությունը, պտղաբուծությունը, խաղողագործությունը։ Անասնապահությունը հիմնականում արոտավայրային է։ Գլխ․ բնագավառը կարակուլագործությունն է։ Զարգացած է նաե շերամապահությունը։ հիմնական տրանսպորտը երկաթուղա¬ յինն է (3,42 հզ․ կմ, 1983)։ Ավտոճանապարհները՝ 83,6 հզ․ կմ (1980), այդ թվում կոշտ ծածկով՝ 60,9 հզ․ կմ։ Նավագնացությունը կատարվում է Ամուդարյայով ե Արալյան ծովով։ Զարգացած է օդային տրանսպորտը (մի շարք միջազգային երթուղիներ)։ խոշոր գազամուղներն են՝ Միջին Ասիա—Կենտրոն,Բուխարա-Ուրալ, Բուխարա-Տաշքենդ-Ֆրունզե-Ալմա Աթա գծերը։

Բնակչության կենսամակարդակն աճում է օրավուր։ Ազգ․ եկամուտը 1980-ին 1970-ի համեմատությամբ ավելացել է 1,8 անգամ։ Ապրանքաշրջանառությունը 1940-ի 523 միլիոն ռուբլուց 1980-ին կազմել է 10333 միլիոն ռուբլի։ 1897-ին 9—49 տարեկանների 3,6%-ն էր գրագետ, 1979-ին՝ 99,9%֊ը։ 1914—15 ուս․ տարում Ուզբեկստանում կար 165 դպրոց՝ 17,5 հզ․ աշակերտով։ Խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո հիմք դրվեց ազգային դպրոցին։ 1980-ին նախադպրոցական հիմնարկներում ընդգրկված էր 915 հզ․ երեխա։ 1982—83 ուս․ տարում 9,4 հզ․ հանրակրթական դպրոցում սովորում էր 4,2 միլիոն աշակերտ, 557 պրոֆտեխուսումնարաններում՝ 246 հզ․է 236 միջնակարգ մասնագիտական ուս․ հաստատություններում՝ 251,5 հզ․ սովորող, 43 բուհերում՝ 288,8 հզ․ ուսանող։ Գիտ․ կենտրոնը Ուզբ․ ԽՍՀ ԳԱ-ն է (գիտ․ աշխատողների թիվը 1980-ին՝ 35,3 հզ․)։ 1983-ին գործում Էր 28 թատրոն, 5,3 հզ․ կինոսարք, 4,3 հզ․ ակումբային հիմնարկ։ Ուզբ․ ԽՍՀ խոշորագույն գրադարանը Ա․ Նավոիի անվ․ պետ․ գրադարանն է (4,2 միլիոն կտոր գիրք և ամսագիր), առկա է 6,9 հզ․ ընդարձակ գրադարան՝ 59,9 միլիոն կտոր գիրք և ամսագրով։ Գործում է 36 թանգարան։

1982-ին լույս է տեսել 2310 անուն գիրք՝ 40,91 միլիոն տպաքանակով։ Հրատարակվել է 85 ամսագիր՝ 130,5 միլիոն օր․ տարեկան տպաքանակով, 287 թերթ՝ 962,2 միլիոն տարեկան տպաքանակով, որից ուզբեկերեն՝ 190 թերթ 658 միլիոն տպաքանակով։ Ուզբ․ ինֆորմացիոն գործակալությունը հիմնադրվել է 1918-ին, հանրապետական գրապալատը՝ 1926-ին։ Առաջին ռադիոհաղորդումները տրվել են 1927-ին (1922-ից՝փորձնական), հեռուստատեսայինները՝ 1958-ին։ Հանրապետությունում 1983-ին կար 1153 հիվանդանոցային հիմնարկ՝ 199,9 հզ․ մահճակալով (1940-ին 380 հիվանդանոց՝ 20,3 հզ․ մահճակալով), ուր աշխատում Էր 51,8 հզ․ բժիշկ և 139,3 հզ․ միջին բուժաշխատող (1940-ին 3,2 հզ․ բժիշկ և 12,2 հզ․ միջին բուժաշխատող)։ Հայտնի են Աքտաշ, Տաշքենդի հանքային շրեր, Չարտակ և այլ առողջարաններ։

Արդյունաբերական արտադրանքի առանձին տեսակների թողարկումը

1940 1970 1980 1982
էլեկտրաէներգիա, միլիարդ կվա․ժ 0,5 18,3 33,9 39,0
Հանքային պարարտանյութեր (100%-ի հաշվով), հզ․ ա 0,3 825 1291
Տրակտորներ, հզ․ հատ 21,1 24,2 24,5
Տրակտորային կցորդներ, հզ․ հատ 38,5 37,1
Բամբակահավաք մեքենաներ, հատ 5 5921 9050 9850
Բամբակացաններ, հզ․ հատ 0,5 8,0 8,6
Տրակտորային կուլտիվատորներ, հզ․ հատ 1,9 20,1 19,3
Կոմպրեսորներ, հատ 2448 6889
Գործող մեքենաներ, հատ 811 1704
էքսկավատորներ, հատ 1025 1505 1433
Ամբարձիչներ, հատ 871 1387
Հավաքովի երկաթբետոնե կոնստրուկցիաներ, հզ․ г£3 2871 4643 5320
Բամբակ-թել, հզ․ հո 534 1384 1745 1692
Մետաքս, հումք, հո 693 1172 1711
Տրիկոտաժե սպիտակեղեն և վերնահագուստ, միլիոն հատ 3,5 32,4 50,9 51,8
Կոշկեղեն կաշվե, միլիոն զույգ 3,8 18,4 30,4 31,5
6ուղ բուսական, հզ․ հո 141,7 293,6 412,3
Պահածոներ, միլիոն պայմանական ւոուփ 39,3 334,1 725,2 751,0
Գինի խաղողի, միլիոն դկչ 1,9 7,9 13,6

}