Միքայել Լոռիս-Մելիքով

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Միքայել Լորիս-Մելիքովից)
Միքայել Լոռիս-Մելիքով
LorisMelikov Aivazovsky.jpg
Լոռիս-Մելիքովի դիմանկար (Հովհաննես Այվազովսկու աշխատանքը
Ծնվել է դեկտեմբերի 20, 1825({{padleft:1825|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:20|2|0}}) կամ հոկտեմբերի 19, 1824({{padleft:1824|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:19|2|0}})
Ծննդավայր Թբիլիսի
Մահացել է դեկտեմբերի 10, 1888({{padleft:1888|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:10|2|0}}) կամ դեկտեմբերի 22, 1888({{padleft:1888|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:22|2|0}})
Մահվան վայր Նիս
Քաղաքացիություն Ռուսաստան
Flag of Armenia.svg Հայաստան
Մասնագիտություն քաղաքական գործիչ
Պարգևներ և
մրցանակներ
Սուրբ Ալեքսանդր Նևսկու ասպետական շքանշան
Անդամություն Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիա
Mikhail Tarielovich Loris-Melikov Վիքիպահեստում
Լոռիս-Մելիքովի դիմանկար

Կոմս[Ն 1] Միքայել Տարիելի Լոռիս-Մելիքով (վրացերեն՝ გრაფი მიხეილ ტარიელის ძე ლორის მელიქისშვილი)(ռուսերեն՝ граф Михаил Тариелович Лорис-Меликов) (հոկտեմբերի 19, 1825, Թիֆլիս[1] - դեկտեմբերի 12, 1888, Իտալիա, Նիս[Ն 2]Ռուսաստանի Կայսրության ռազմական և պետական գործիչ, գեներալ-համհարզ (30.08.1865 թ.), հեծելազորի գեներալ (30.08.1875 թ), Ռուսաստանի Պետական խորհրդի անդամ (1879 թ-ից), Կովկասի փոխարքայի պաշտոնակատար (1880 թ), Ռուսաստանի վարչապետ-դիկտատոր (1880-1881 թթ-ին), Ռուսաստանի ներքին գործերի նախարար (1881 թ), Ռուսաստանի Գիտությունների կայսերական ակադեմիայի ակադեմիկոս /1880 թ/։ Արժանացել է Ռուսաստանի բարձրագույն Սուրբ Անդրեյ Նախավկայի շքանշանի /01.11.1880 թ/։ Ծնվել է հայ ազնվական (մելիքական) ընտանիքում, Թիֆլիս քաղաքում։

Կրթությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրթությունը ստացել է նախ Թիֆլիսում ավարտելով Ներսիսյան դպրոցը, ապա Մոսկվայում և Սանկտ Պետերբուրգում, նախ՝ Արևելյան լեզուների Լազարյան ինստիտուտում, ապա՝ հեծելազորի յունկերների դպրոցում։

Զինվորական գործունեությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1845 թ-ին ծառայության է անցել ռուսաց կայսրության բանակում՝ հուսարական գնդում, Կովկասում, որտեղ ծառայել է մոտ 32 տարի և այդ բարդ տարիներին ցուցաբերել է իրեն որպես հիասքանչ հեծելազորային սպա և մեծակարող վարչարար։ Շնորհիվ դրա կարողացել է ռազմասեր տեղացիներին խաղաղեցնել։

Ռուս-թուրքական 1877-78 թթ պատերազմում նա հանդիսացել է առանձին բանակային կորպուսի հրամանատար ընդդեմ Օսմանյան կայսրության զորքերի՝ Հայկական լեռնաշխարհում։ Արդահան /Արտահան/ ամրոցի գրավումից հետո նրա վրա հարձակվեց թուրքերի զորավար Մուխթար Փաշան՝ Զևինի մոտ, բայց Ալաջայի մոտ հայ զորավարը ջարդեց թուրքական այդ զորահրամանատարին, գրոհով գրավեց Կարսը և, ապա՝ պաշարեց Էրզրումը: Այս ծառայութիւնների համար հայ զորավարը ստացավ կոմսի տիտղոս։ Ալաջայում ցույց տված քաջության համար նրան շնորհվեց նաև 2-րդ աստիճանի Սուրբ Գևորգի շքանշան (1877թ. հոկտեմբերի 27)։

Պետական ծառայությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հետագայում Լոռիս-Մելիքովը դարձավ Ստորին Վոլգայի գեներալ-նահանգապետը, ապա՝ հաջող գործունեության համար փոխադրվեց Կենտրոնական Ռուսիայի նահանգներ՝ պայքարելով ահաբեկչության դեմ և նշանակվեց Խարկովի նահանգապետ։

Դարձյալ հաջող գործունեության համար նա նշանակվեց Ռուսաց կայսրության «Գերագույն գործադիր հանձնախմբի» ղեկավար, որը ստեղծվել էր Սանկտ Պետերբուրգում 1880 թվականի փետրվարից հետո, երբ հեղափոխական-ահաբեկիչների կողմից մահափորձ էր կատարվել Ալեքսանդր II ռուսաց ցարի դեմ։ Այստեղ էլ Լոռիս-Մելիքովը ցուցաբերեց իր վարչարարական հանճարը։ Նա Ալեքսանդր 2-րդ ցարին ներկայացրեց վարչական և տնտեսական բարեփոխումների ընդարձակ մի ծրագիր։ Ռուսաց կայսրն ընդունեց իր հայ զորավարի առաջարկը։ Լոռիս-Մելիքովը նշանակվեց ներքին գործերի նախարար՝ բացառիկ իշխանությամբ՝ փաստորեն դառնալով Ռուսաստանի վարչապետ-դիկտատորը։

Նույն այն օրը (մարտի 13 1881 թ), երբ կայսրը ստորագրեց հրամանագիրը Լոռիս-Մելիքովի առաջարկած բարեփոխումների մասին, ընդհատակյա հեղափոխական-ահաբեկիչները սպանեցին ցար Ալեքսանդր 2-րդին։ Վերջինիս հաջորդը՝ Ալեքսանդր III կայսրը, միանգամից անցավ հեղափոխության դեմ պայքարի կոշտ ուժային մեթոդների։ Կոմս Լոռիս-Մելիքովն անմիջապես հրաժարական տվեց, և պաշտոնաթող գեներալի կարգավիճակով ապրեց մինչև իր մահը, որը տեղի ունեցավ Ֆրանսիայի Նիս քաղաքում 1888 թվականի դեկտեմբերի 12ին։

Հրատարակել է[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Կովկասի կառավարիչների մասին։
  • Երկտող Թերեքի մարզի կացության մասին։
  • Նոթեր Հաջի Մուրադի մասին։

Պարգևները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Սուրբ Ալեքսանդր Նևսկու շքանշան (1869),
  • Սուրբ Մեծ իշխան Ալեքսանդր Նևսկու ադամանդազարդ շքանշան /1871/,
  • Սուրբ Գեորգիի 3-րդ /1877/, 2-րդ /1877/ աստիճանի շքանշաններ,
  • Սուրբ Վլադիմիրի 4-րդ /1854/, 3-րդ /1855/, 2-րդ /1864/, 1-ին /1877/ աստիճանի շքանշաններ,
  • Սուրբ Աննայի 4-րդ /1848/, 3-րդ /1850/, 2-րդ /1852/, 1-ին /1860/ աստիճանի շքանշաններ,
  • Սուրբ Ստանիսլավի 1-ին /1859/ աստիճանի շքանշան,
  • թուրքական Մեջլիսի շքանշան /1850/,
  • պարսկական Առյուծի և Արծվի 2-րդ աստիճանի շքանշան /1864
  • "Խիզախության համար" ոսկե սուսեր /1854/,
  • Ոսկե զենք /1862/,
  • Կովկասի գրավման համար խաչ /1864

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Муромцев С. А. В первые дни министерства гр. М. Т. Лорис-Меликова: Записка о полит. состоянии России весной 1880 г. / [Сост. С. Муромцевым при участии А. И. Чупрова, В. Ю. Скалона и др.]. — Berlin: B. Behr’s Buchh. (E. Bock), 1881 (P. Stankiewicz Burchdr.). — [2], 45 с. [1]
  • Белоголовый Н. А. Воспоминания. // «Русская старина», 1889 г., № 9
  • Герои и деятели Русско-Турецкой войны 1877—1878 гг.: 20 худож.-исполн. портр. с подроб. биогр. и описанием выдающихся событий войны / Портр. рис. П. Ф. Брожем и грав. И. Матюшиным, Ю. Барановским и Ф. Герасимовым. — Санкт-Петербург: Турба, 1878.
  • Список генералам по старшинству на 1886 год. СПб., 1886
  • Кони А. Ф. Памяти графа М. Т. Лорис – Меликова//Голос минувшего. СПб., 1914. №1. С.181-202.
  • Костанян Ю. Л. Граф Михаил Тариелович Лорис-Меликов. — СПб., 2005. — 234 с ISBN 5-8465-0382-9
  • Шилов Д. Н. Государственные деятели Российской империи. — СПб., 2002, стр. 428—432.
  • Колпакиди А., Север А. Спецслужбы Российской империи. — М.: Яуза Эксмо, 2010. — С. 126 - 135. — 768 с. — (Энциклопедия спецслужб). — 3000 экз. — ISBN 978-5-699-43615-6
  • Пантелеев Л. Мои встречи с Лорис –Меликовым.//Голос минувшего, 1914. №8. С. 17-109.
  • Хейфец М. И. Архивные материалы М. Т. Лорис – Меликова (К истории второй революционной ситуации в России)// Исторический архив, 1959. №1. С. 193-203.
  • Даниелян Г. Г. Генерал граф Лорис – Меликов. Его жизнь, военная и государственная деятельность. Ереван, 1997.
  • Итенберг Б. С., Твардовская В. А. Граф М. Т. Лорис – Меликов и его современники. М., 2004
  • Холмогорова Е. С., Холмогоров М. К. Вице – император. М., 1998.

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Переписка Александра III с гр. Лорис – Меликовым (1880-1881 гг.)//Красный архив. М.-Л., 1925. Кн.1 (18). С. 101-131.
  • Лорис– Меликов М. Т. Исповедь гр. Лорис – Меликова (письмо Лорис – Меликова А. А. Скальковскому от 14 октября 1888 г). Сообщение А. А. Скальковского//Каторга и ссылка, 1925. Кн.2 (15). С. 118-125.
  • Лорис –Меликов М. Т. О Кавказских правителях с 1776 года до конца XVIII столетия, по делам Ставропольского архива// Русский архив, 1873. Кн.1. С. 742-77.
  • Лорис- Меликов М. Т. Записки о Хаджи – Мурате//Русская старина, 1881. №3 (т.30). С. 655-67.  
  • Лорис – Меликов М. Т. Конституция гр. Лорис –Меликова и его частные письма. Лондон-Спб., б/г, изд-во «Свободная мысль». 
  • Лорис – Меликов М. Т. Сущность и значение конституции. Лондон, 1901.

Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ռուսական կայսրության
  2. թաղված է Թիֆլիսի Սուրբ Գևորգ եկեղեցու բակում:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ծննդյան թիվը համաձայն Шилов Д. Н. Государственные деятели Российской империи. - СПб, 2002. - С. 428.; այլ տվյալներով՝ 1825 թվականի դեկտեմբերի 20 կամ 1825 թվականի հոկտեմբերի 21