Մայքլ Արթին

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մայքլ Արթին
Michael Artin.jpg
Ծնվել էհունիսի 28, 1934(1934-06-28)[1] (88 տարեկան)
Համբուրգ, Նացիստական Գերմանիա[1]
ՔաղաքացիությունFlag of the United States.svg ԱՄՆ
Ազգությունամերիկահայ
Մասնագիտությունմաթեմատիկոս և համալսարանի դասախոս
Հաստատություն(ներ)Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ
Գործունեության ոլորտՀանրահաշվական երկրաչափություն և հանրահաշիվ
ԱնդամակցությունԱմերիկյան մաթեմատիկական ընկերություն, ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Գիտության զարգացման աջակցության ամերիկյան ասոցացիա և Արդյունաբերական և կիրառական մաթեմատիկայի ընկերություն[2]
Ալմա մատերՀարվարդի համալսարան և Փրինսթոնի համալսարան
Տիրապետում է լեզուներինանգլերեն[3][4]
Գիտական ղեկավարՕսկար Զարիսկի[5]
Եղել է գիտական ղեկավարՅուրի Չինկել, Վալերի Ա. Լունց[6], Էրիկ Ֆրիդլանդեր[6], Նիլս Օվեսեն Նյուգարդ[6], Ջոզեֆ Մազուր[6], Անջելո Վիստոլի[6], Աուգուստո Նոբիլե[6], Բրայան Հարբուռն[6], Դոնալդ Իվար Կնուտսոն[6], Ռիք (Հենրի Փոլ) Միրանդա[6], Շայ Մ. Ջ. Հարան[6], Պաբլո Լեխառագա[6], Դենիել Սայ-Պին Չան[6], Քոլին Ջեյմս Ինգոլս[6], Դևիդ Մայքլ Պատրիկ[6], Նիկոլաուս Վոնեսեն[6], Ջին-Գեն Յան[6], Ռոնալդ Սքոթ Իրվինգ[6], Փիթեր Աբրահամ Գրինբերգ[6], Ջերալդ Լ. Նոյման[6], Կոշալ Աջիթաբհ[6], Գեյն Բըռնս Վինթերս[6], Փոլ Մերիոն Հրիլյակ[6], Ջայանտ Մոհանլալ Շահ[6], Բարբարա Ռոուզ Փեսկին[6], Միլյա-Ռիտա Պոե[6], Քերոլայն Գալթ Գրանտ[6], Ջիան Ջեյմս Ժան[6], Գիսլի Մասսոն[6] և Ֆրիդման Առնոլդ[6]
Պարգևներ
Երեխա(ներ)Վենդի Արթին
ՀայրԷմիլ Արթին[1]
ՄայրՆատաշա Արթին Բրանսուիք[1]
Commons-logo.svg Michael Artin Վիքիպահեստում

Մայքլ Արթին (անգլ.՝ Michael Artin, հունիսի 28, 1934(1934-06-28)[1], Համբուրգ, Նացիստական Գերմանիա[1]), ամերիկահայ մաթեմատիկոս և Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի անվանի պրոֆեսոր, որը հայտնի է հանրահաշվական երկրաչափության մեջ իր ներդրմամբ[8]։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արթինը ծնվել է Գերմանիայի Համբուրգ քաղաքում։ Նրա մայրը՝ Նատալյա Նաումովնա Յասնայան (հետագայում անունը փոխել է՝ դարձնելով Նատաշա և առավել հայտնի է դարձել այդ անունով՝ 1909-2003), ծնվել է փաստաբանի, հետագայում՝ հայտնի տնտեսագետ Նաում Յասնու (անգլ.՝ Naum Jasny, 1883-1967) ընտանիքում, Սանկտ Պետերբուրգում և 1921 թվականին, բոլշևիկների իշխանության գալուց հետո, արտագաղթել է Գերմանիա[9][10]։

Համբուրգում Նատաշան հաճախել է գիմնազիա, այնուհետև դասընթացներ Համբուրգի համալսարանում, որոնք անցկացրել է հանրահաշվի 20-րդ դարի մեծագույն մասնագետներից մեկը՝ հայազգի Էմիլ Արթինը։ Արթինն ու Յասնայան ամուսնացել են 1929 թվականին, Մայքլ Արթինը նրանց երկրորդ որդին է։ 1937 թվականին Էմիլ Արթինը հեռացվել է համալսարանից (Նատաշան կիսով չափ հրեա էր), և նրանց ընտանիքն արտագաղթել է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ[11]։

1955 թվականին Մայքլ Արթինը Փրինսթոնի համալսարանից ստացել է բակալավրի աստիճան։ Դրանից հետո նա տեղափոխվել է Հարվարդ և 1960 թվականին ստացել է փիլիսոփայության դոկտորի կոչում Օսկար Զարիսկու ղեկավարությամբ (թեզի թեման՝ On Enriques' Surfaces)[12]։ Նա չի հրապարակել թեզը, քանի որ կարծում էր, որ այն բավականաչափ լավը չէ տպագրության համար[9]։ Մինչև 1963 թվականը Արթինն աշխատել է Հարվարդի համալսարանում, այնուհետև որոշ ժամանակ անցկացրել է Ֆրանսիայում, Բարձրագույն գիտական ուսումնասիրությունների ինստիտուտում (IHES)՝ մանակցելով Միշել Դեմազյուրի Séminaire de Géométrie Algébrique du Bois Marie (SGA) գրքի 4-րդ հատորի ստեղծմանը։ 1966 թվականին ստացել է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի պրոֆեսորի պաշտոնը։ Սխեմաների կատեգորիայում ներկայացվող ֆունկտորները նկարագրելու խնդրի վերաբերյալ նրա աշխատանքը հանգեցրել է Արթինի մոտարկելի թեորեմի ապացուցմանը։ Նա նաև տվել է հանրահաշվական տարածության սահմանումը, որն ընդհանրացնում է սխեմայի սահմանումը և թույլ է տալիս հանրահաշվական երկրաչափության մեթոդները տարածել մոդուլների շատ տարածությունների վրա։ 1974 թվականին նա տվել է հանրահաշվական ստեկի նոր սահմանում։ 1980-ական թվականներից նրա հետազոտական հետաքրքրությունները տեղափոխվել են ոչ կոմուտատիվ երկրաչափության ոլորտ[11]։

Պարգևներ և մրցանակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1999՝ Չեռնի հրավիրյալ պրոֆեսոր
  • 2002՝ Լերոյ Պ. Սթիլի մրցանակ ողջ կարիերայի ընթացքում ակնառու նվաճումների համար
  • 2005՝ Հարվարդի համալսարանի բարձրագույն դպրոցի հարյուրամյակի մեդալ
  • 2013՝ Վոլֆի մրցանակ
  • 2013՝ ԱՄՆ-ի ազգային գիտական մեդալ

Վաստակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մայքլ Արթինը ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիայի, Արվեստի և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիայի (1969)[13], Ամերիկյան գիտության զարգացմանն օժանդակող միության[8] անդամ է, Մոսկվայի մաթեմատիկական ընկերության պատվավոր անդամ[8]։ Նա նաև Ամերիկյան մաթեմատիկական ընկերության իսկական անդամ է[14], 1991-1992 թվականներին եղել է նրա նախագահը։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Michael ArtinMacTutor History of Mathematics archive.
  2. https://www.siam.org/prizes-recognition/fellows-program/all-siam-fellows
  3. Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  4. Czech National Authority Database
  5. Mathematics Genealogy Project — 1997.
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 6,15 6,16 6,17 6,18 6,19 6,20 6,21 6,22 6,23 6,24 6,25 6,26 6,27 6,28 Mathematics Genealogy Project — 1997.
  7. https://www.siam.org/prizes-recognition/fellows-program/all-siam-fellows?page=1
  8. 8,0 8,1 8,2 «Faculty profile» (անգլերեն)։ MIT mathematics department։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-04-08-ին։ Վերցված է 2013-08-03 
  9. 9,0 9,1 «Artin Michael»։ MacTutor History of Mathematics archive (անգլերեն)։ University of St Andrews։ Վերցված է 2013-08-03 
  10. Karin Tate։ «Natascha Artin-Brunswick, née Jasny — Biography» (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-04-ին։ Վերցված է 2013-08-03 
  11. 11,0 11,1 «2002 Steele Prizes» (անգլերեն)։ American Mathematical Society։ Վերցված է 2013-08-03 
  12. «Michael Artin» (անգլերեն)։ Mathematics Genealogy Project։ Վերցված է 2013-08-03 
  13. «BookofMembers» (անգլերեն)։ American Academy of Arts & Sciences։ Վերցված է 2013-08-03 
  14. «List of Fellows of the American Mathematical Society» (անգլերեն)։ Վերցված է 2013-08-03