Հենրի Բեսեմեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հենրի Բեսեմեր
անգլ.՝ Henry Bessemer‎
Henry Bessemer 1890s2.jpg
Ծնվել էհունվարի 19, 1813(1813-01-19)[1][2][3][…]
Charlton, Hertfordshire, Հարթֆորշիր, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն
Մահացել էմարտի 15, 1898(1898-03-15)[1][2][3][…] (85 տարեկան)
Լոնդոն, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն[4]
ԳերեզմանWest Norwood Cemetery
ՔաղաքացիությունFlag of the United Kingdom.svg Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն
Մասնագիտությունճարտարագետ, գյուտարար, մետաղագործ և գործարար
Գործունեության ոլորտմետաղագործություն
ԱնդամակցությունԼոնդոնի թագավորական ընկերություն և Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա
Տիրապետում է լեզուներինֆրանսերեն և անգլերեն[1]
ՊարգևներԼոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ Ազգային գյուտարարների փառքի սրահ Ալբերտի մեդալ Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամ և Ասպետ-բակալավր
Ստորագրություն
Henry Bessemer signature.PNG
Henry Bessemer Վիքիպահեստում

Հենրի Բեսեմեր (անգլ.՝ Henry Bessemer, հունվարի 19, 1813(1813-01-19)[1][2][3][…], Charlton, Hertfordshire, Հարթֆորշիր, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն - մարտի 15, 1898(1898-03-15)[1][2][3][…], Լոնդոն, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն[4]), անգլիացի գյուտարար, որ մշակել է իր անունը կրող պողպատի ձուլման պրոցեսը, որը գրեթե հարյուր տարի՝ 1856-1950 թվականներին, եղել է պողպատի[5] ստացման հիմնական եղանակը: Հենրի Բեսեմերի գյուտը նշանակալից դեր է խաղացել Շեֆիլդ քաղաքի՝ որպես արդյունաբերական խոշոր կենտրոնի և «պողպատե քաղաքի» կայացման գործընթացում[6]:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հենրի Բեսեմերը հայտնի տպագրող և գյուտարար Էնթոնի Բեսեմերի որդին է: Նա ծնվել և մինչև 17 տարեկանն ապրել է Չարլթոնում (Հարթֆորդշիր կոմսություն, Լոնդոնից 50 կմ դեպի հյուսիս): Ունեցել է երկու քույր և եղբայր:

Հոր ազդեցությամբ վաղ տարիքից հետաքրքրված է եղել մեխանիկայով և մետաղագործությամբ: Պետական դպրոցն ավարտելուց հետո սկսել է աշխատել հոր արհեստանոցում: Հենրի Բեսեմերը համալսարանական կրթություն չի ստացել և իր ողջ գիտելիքներն ու կարողությունները ձեռք է բերել բազմակողմանի պրակտիկ գործունեության ճանապարհով:

1834 թվականին ամուսնացել է Աննա Ալենի հետ, որի հետ ողջ կյանքն ապրել է սիրո և համերաշխության մեջ:

Բեսեմերը մահացել է 1898 թվականի մարտի 15-ին Լոնդոնում: Նա թաղված է Լոնդոնում՝ Արևմտյան Նորվուդի գերեզմանատանը:

Սըր Հենրի Բեսեմերի տապանաքարը Արևմտյան Նորվուդի գերեզմանատանը

Գյուտեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հենրի Բեսեմերը եղել է բեղմնավոր գյուտարար և 1838 թվականից մինչև 1883 թվականը ունեցել է առնվազն 129 արտոնագիր՝ տեխնոլոգիական տարբեր ոլորտներում: Ի տարբերություն շատ այլ գյուտարարների՝ Բեսեմերը կարողացել է կյանքի կոչել իր գյուտերը և դրանով համբավ ձեռք բերել ու ֆինանսական եկամուտ ստանալ:

Հենրի Բեսեմերի գյուտերի շարքից են.

  • 1831 – Ասեղնավոր դրոշմահատոց դրոշմանիշների մարման համար, որն առաջարկվել էր ֆինանսների նախարարության ներքին եկամուտների դեպարտամենտին: Հետագայում Բեսեմերը կատարելագործել է գյուտը՝ մտածելով, որ դրոշմանիշների մարման համար հարկավոր է ընդամենը նրանց վրա տպել ընթացիկ ամսաթիվը: Այդ մեթոդի ներմուծումը ներքին եկամուտների դեպարտամենտի համար մեծ քանակությամբ գումար է խնայել, բայց քանի որ մարման կատարելագործված մեթոդը եղել է շատ պարզ, Բեսեմերը դրա համար վարձատրություն չի ստացել:
  • 1838 – Բառաձուլական մեքենա, որը մեկ րոպեում ձուլում էր 60 լիտեր: Սա Հ. Բեսեմերի արտոնագրած առաջին գյուտն է եղել:
  • 1839Մատիտների արտադրման նոր եղանակ, որով առաջարկվում էր գրաֆիտե ձողերը ոչ թե սղոցել, այլ սեղմելով խտացնել գրաֆիտի փոշուց:
  • 1841Երկաթուղային արգելակ:
  • 1843 – Բրոնզի փոշու պատրաստման եղանակ, որն օգտագործվել է ոսկեգույն ներկ ստանալու համար: Ինչպես պատմում է ինքը՝ Հենրի Բեսեմերն ինքնակենսագրության[7] մեջ՝ նա հետազոտել է Նյուրնբերգում արտադրված բրոնզի փոշին: (Այս քաղաքը միակ վայրն է եղել, որտեղ այդ ժամանակ նման փոշի է արտադրվել): Այնուհետև նա պատրաստել է այդպիսի փոշի և որոշ չափով կատարելագործել այն, ինչպես նաև մտահղացել է նրա արտադրման տեխնոլոգիան՝ պարզ արտադրական գծի վրա: Այսպիսով, նրան հաջողվել է շրջանցել արտոնագրային պաշտպանությունը և արտոնագրել «իր» արտադրանքը: Բրոնզե ներկի արտադրության պրոցեսը կոմերցիոն գաղտնիք է եղել, և միայն գյուտարարի ընտանիքի անդամներն են մուտքի իրավունք ունեցել այն գործարան, որտեղ այն պատրաստվում էր: Ձեռքով պատրաստված նյուրնբերգյան փոշին Լոնդոնում վաճառվում էր մեկ ֆունտը՝ 5 ֆունտ 12 շիլլինգով: Հենրի Բեսեմերը իր արտադրած փոշին վաճառել է 40 անգամ ցածր գնով և փաստացի գրավել շուկան[7]: Ներկի վաճառքից ստացված եկամուտը նրան հնարավորություն է ընձեռել զբաղվել այլ գյուտերով:
  • 1848 – Թերթապակու արտադրման եղանակ, որի ընթացքում հալված ապակին երկու գլանահաստոցների միջև գլանելու ճանապարհով ստացվում էր չընդհատվող ապակյա ժապավեն, որը կտրվում էր ելքի մոտ: Հ. Բեսեմերի այս գյուտը կոմերցիոն հաջողություն չի ունեցել, թեև ներկա ժամանակում թերթապակին պատրաստվում է հենց այս եղանակով:
  • 1849 – Մամլիչ մեքենա շաքարեղեգի համար:
  • 1850Վակումային պոմպ:
  • 1851Թավիշի, կտորի և կաշվի վրա նկարների դրոշմման եղանակ:
  • 1853 – Ջրակայուն(անջրանցիկ) կտորի արտադրում:
  • 1854 – Նոր տեսակի ծանր հրետանային արկ: Այս աշխատանքը Բեսեմերին մղել է ձուլած պողպատից հրանոթներ պատրաստելու գաղափարին:
  • 1856Փոխարկիչ՝ նախատեսված օդի փչամաքրման ճանապարհով, առանց վառելիքի ծախսի հեղուկ փուջը պողպատի վերափոխելու համար: Այս գյուտը հիմք է դարձել պողպատի ստացման նոր պրոցեսի համար, որը ստացել է բեսեմերյան[8] անվանումը:
  • 1857 – Մետաղի տարածում (լցաբաշխում) պտտվող գլանիկների միջև: Այս գյուտը հանդիսանում է անընդհատ ձուլման ժամանակակից սարքերի նախորդը: Հատկանշական է, որ Բեսեմերի յուրօրինակ գաղափարը իրագործվել է իր օրոք, սակայն չի ընդլայնվել, քանի որ դրա կարիքը դեռևս չի եղել:
  • 1860 – Շրջուն փոխարկիչ՝ հատակով և ցապֆաներով օդի մատակարարմամբ, որի կառուցվածքը հիմնականում պահպանվել է մինչև ներկա ժամանակը:
  • 1868 – Մարդատար շոգենավ, որում նավախցիկը կախվում էր կարդանային կախոցներով: Ըստ գյուտարարի մտահղացման՝ այդպիսի կախոցը պետք է ապահովեր նավախցիկի անշարժությունը ծովի ալեկոծության ժամանակ և կանխեր ծովային հիվանդությունն ուղևորների շրջանում: Այդպիսի կառուցվածքով մարդատար շոգենավ երբեք չի կառուցվել[9]:

Բեսեմերյան պրոցես[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հենրի Բեսեմերի գլխավոր գյուտը թուջը պողպատի վերափոխելու գործընթացն է, որը գյուտարարի անունով կոչվել է բեսեմերյան:

Բեսեմերի փոխարկիչ

Մինչև բեսեմերյան պրոցեսի ներդրումը 19-րդ դարի կեսին պողպատը ստանում էին փոքր քանակություններով՝ պուդլինգումի աշխատատար պրոցեսի միջոցով, այդ պատճառով պողպատը համարվում էր դիֆիցիտային նյութ, և բազմաթիվ մետաղական դետալներ պատրաստվում էին ավելի էժանագին թուջից: Թուջն էլ որպես կառուցվածքային նյութ չափազանց անհարմար էր իր դյուրաբեկության պատճառով: Հաճախ կամուրջների թուջե հեծաններն ու հենարանները ծանրաբեռնվածությանը չէին դիմանում և անսպասելիորեն փլվում էին: Պողպատե կառուցվածքները շատ ավելի հուսալի էին, բայց և թանկ արժեին:

Հենրի Բեսեմերը հետաքրքրվել է պողպատի արտադրությամբ իր գյուտերից մեկի վրա աշխատելիս[10]:

1854 թվականին նա նոր հրետանային արկ հորինեց՝ ակոսավոր հրանոթներից կրակելու համար: Արկն ուներ երկարավուն ձև և հատուկ փողանցքեր, որոնց շնորհիվ փողից դուրս գալուն զուգընթաց այն սկսում էր պտտվել, ինչն ապահովում էր նրա հետագա հաստատուն թռիչքը: Գաղափարը մշակելիս պարզվեց, որ այդպիսի արկերով կրակելու համար անհրաժեշտ է ավելացնել վառոդի լիցքը: Այն ժամանակվա թուջե հրանոթները չէին կարող դիմակայել նման ուժի լիցքի պայթյունին: Այդպես, Հենրի Բեսեմերն հանգեց այն գաղափարին, որ հրանոթները պետք է պատրաստվեն պողպատից, իսկ պողպատի արտադրությունը դառնա մեծաքանակ[11]:

Դրա համար Հենրի Բեսեմերը մշակել է ինքնատիպ համակարգ, որն ապահովում էր հալված թուջից խառնուրդների այրումը՝ նրա միջով օդ փչամղելով: Հալված թուջը լցվում էր փոխարկիչի՝ տանձաձև հալքանոթի մեջ, որը ներսից աղյուսապատված էր հրակայուն աղյուսով: Այնուհետև հեղուկ թուջի միջով օդ էր փչամղվում, որն օքսիդացնում էր վնասակար խառնուդները, ինչպես նաև այրում ածխածնի ավելցուկը: Օքսիդացման ռեակցիան ջերմազատիչ էր, նրա ընթացքում անջատված ջերմությունը տաքացնում էր մետաղը և պահում նրան հեղուկ վիճակում: Փոխակերպման պրոցեսը տևում էր մի քանի տասնյակ րոպե: Արդյունքում թուջից պողպատ էր ստացվում[12]:

Հենրի Բեսեմերի առաջարկած պրոցեսը պողպատի արտադրությունը դարձրել է պարզ, արագ և էժան: Պողպատի որակի բարելավման և շուկայում նրա առաջարկի ընդլայնման արդյունքում տեղի է ունեցել Երկրորդ արդյունաբերական հեղափոխությունը. ներդրումն սկսել են օգտագործել մեքենաշինության մեջ և շինարարությունում:

1856 թվականի օգոստոսի 24-ին Բեսեմերը առաջին անգամ պողպատի փոխակերպման իր հայտնագործած պրոցեսը նկարագրել է Չենթելհեմում Բրիտանական գիտական ասոցիացիայի ժողովի իր զեկույցում, որը նա անվանել է «Մետաղի արտադրություն առանց վառելիքի»: Զեկույցն ամբողջությամբ տպագրվել է The Times-ում:

Դրանից մի քանի տարի առաջ նմանատիպ գաղափարի վրա աշխատել էր Ջեյմս Նեսմիթը: Լսելով Բեսեմերի զեկույցը Բրիտանական գիտական ասոցիացիայի ժողովում՝ Նեսմիթը, որ ամբողջությամբ չէր լուծել իր մեթոդի հետ կապված որոշ պրոբլեմներ, հրաժարվել էր շարունակել աշխատանքները: Հենրի Բեսեմերը, գիտակցելով Նեսմիթի աշխատանքների կարևորությունը, նրան առաջարկել է ապագա արտոնագրից ստացված հասույթի մեկ երրորդը, սակայն Նեսմիթն այդ առաջարկից հարաժարվել է[13]:

Հենրի Բեսեմերի Ոսկե մեդալը, որը շնորհվել է 1904 թվականին

Մրցանակներ և հիշատակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1879 թվականի հունիսի 26-ին թագուհի Վիկտորիայի կողմից Բեսեմերին շնորհվել է ասպետի կոչում՝ գիտության մեջ իր ունեցած ավանդի համար, և նույն թվականին նա դարձել է Թագավորական ընկերության անդամ[14]:
  • Շոտլանդիայի ինժեներների և նավաշինարարների Ինստիտուտի պատվավոր անդամակցություն Բեսեմերին շնորհվել է 1891 թվականին[15]:
  • 1895 թվականին նա ընտրվել է Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի օտարերկրյա պատվավոր անդամ[16]:
  • 1871—1873 թվականներին Հենրի Բեսեմերը եղել է Բրիտանիայի պողպատի և մետաղի Ինստիտուտի նախագահ: Ինստիտուտը Բեսեմերի ոսկե մեդալ էր սահմանել որպես ամենամյա մրցանակ՝ պողպատաձուլական արդյունաբերության ոլորտում ակնառու ծառայությունների համար: Ներկայումս այդ ինստիտուտը Նյութերի, միներալների և հանքագործության Ինստիտուտն է, որը շարունակում է ամեն տարի Բեսեմերի մեդալով պարգևատրումը:
  • 2003 թվականին Բեսեմերը ճանաչվել է մ.թ.ա. 800 թվականից մինչև 1950 թվականն ընկած ժամանակահատվածի 10 լավագույն գյուտարարներից մեկը:
  • Հենրի Բեսեմերի անունով ԱՄՆ-ում քաղաքներ են անվանակոչված Ալաբամա, Հյուսիսային Կարոլինա և Միչիգան նահանգներում:
  • 2009 թվականին Շեֆիլդ քաղաքի կենտրոնում գտնվող «Ֆոնտան» պանդոկը վերանվանվեց «Բեսեմեր»՝ ի պատիվ Հենրի Բեսեմերի, որը հսկայական ազդեցություն է ունեցել քաղաքի զարգացման գործում:
  • Ի պատիվ Հենրի Բեսեմերի վերանվանվել է նաև Wetherspoons պանդոկը Ուորքինգթոնում (Քամբրիա):

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Энциклопедия Брокгауз (գերմ.)
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Gran Enciclopèdia Catalana (կատ.)Grup Enciclopèdia Catalana, 1968.
  4. 4,0 4,1 4,2 Бессемер Генри // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  5. Misa, 1998
  6. «Sheffield»։ Encyclopaedia Britnannica։ Վերցված է 2019-02-25 
  7. 7,0 7,1 Bessemer, 1905
  8. «Бессемерование»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
  9. The Bessemer Saloon Steam-Ship Archived 27 December 2007 at the Wayback Machine., Chapter XX, Sir Henry Bessemer, F.R.S. An Autobiography, online at University of Rochester Archived 3 October 2005 at the Wayback Machine.
  10. Дахшлегер В. Генри Бессемер // Техника молодёжи : журнал. — 1934. — № 2. — С. 52—55.
  11. Boylston, 1936, էջ 218
  12. Boylston, 1936, էջեր 218–219
  13. Lord, 1945
  14. №24739, с. 2406 (անգլ.) // London Gazette : газета. — L.. — Iss. 24739, no. 24739. — ISSN 0374-3721.
  15. IESIS Институт инженеров и судостроителей в Шотландии . Iesis.org. Получено 1 июля 2015 г.
  16. «Book of Members, 1780–2010: Chapter B»։ American Academy of Arts and Sciences։ Վերցված է 2011-06-24 

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]