Հենրի Ադամս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հենրի Ադամս
անգլ.՝ Henry Brooks Adams
Henry Adams.jpg
Ծնվել էփետրվարի 16, 1838(1838-02-16)[1][2][3][…]
ԾննդավայրԲոստոն, ԱՄՆ[2]
Վախճանվել էմարտի 27, 1918(1918-03-27)[1][2][3][…] (80 տարեկան)
Վախճանի վայրՎաշինգտոն, Կոլումբիայի շրջան, ԱՄՆ[2]
ԳերեզմանՌոք Քրիք գերեզմանատուն
Գրական անունFrances Snow Compton
Մասնագիտությունլրագրող, վիպասան, նոր ժամանակաշրջանի պատմաբան, պատմաբան, գրող և մաթեմատիկոս
Լեզուանգլերեն[1][2]
ՔաղաքացիությունFlag of the United States (1912-1959).svg ԱՄՆ[2]
ԿրթությունՀարվարդի համալսարան[2] և Հումբոլդտի համալսարան
Ուշագրավ աշխատանքներThe Education of Henry Adams?
ԱնդամակցությունԱրվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Phi Beta Kappa, Ամերիկայի հնավաճառության միություն և Ամերիկյան պատմական ասոցիացիա
ԱշխատավայրՀարվարդի համալսարան[2]
ՊարգևներՊուլիցերյան մրցանակ՝ կենսագրության կամ ինքնակենսագրության համար և Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամ
ԱմուսինMarian Hooper Adams?[4]
ԱզգականներՋոն Քուինսի Ադամս
Հենրի Ադամս Վիքիքաղվածքում
Henry Adams Վիքիպահեստում

Հենրի Բրուկս Ադամս (անգլ.՝ Henry Brooks Adams; փետրվարի 16, 1838(1838-02-16)[1][2][3][…], Բոստոն, ԱՄՆ[2] - մարտի 27, 1918(1918-03-27)[1][2][3][…], Վաշինգտոն, Կոլումբիայի շրջան, ԱՄՆ[2]), ամերիկացի գրող և պատմաբան։ Առավել հայտնի է նրա «Հենրի Ադամսի դաստիարակությունը» ինքնակենսագրական գիրքը։

Պատանեկություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծնվել է Բոստոնում, Չարլզ Ֆրենսիս Ադամսի (1807-1886) և Աբիգեյլ Բրուկսի (1808-1889) ընտանիքում։ Ադամսների ընտանիքը Ամերիկային երկու նախագահ է տվել։ Գրողի նախապապ Ջոն Ադամսը եղել է ԱՄՆ-ի երկրորդ նախագահը, պապը՝ Ջոն Քվինսի Ադամսը, որը մահացել է, երբ տղան դարձել է տասը տարեկան, եղել է ԱՄՆ-ի վեցերորդ նախագահը, իսկ ավելի վաղ Ռուսաստանում առաջին ամերիկյան դեսպանորդը:

1858 թվականին Հարվարդի համալսարանն ավարտելուց հետո մեկնել է Եվրոպա՝ Բեռլինի համալսարանում քաղաքացիական իրավունքնեի մասին դասախոսություններ լսելու, և երկու տարի շրջագայել Գերմանիայում, Բելգիայում, Նիդերլանդներում, Իտալիայում և Ֆրանսիայում:

Քաղաքացիական պատերազմի տարիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1860 թվականի աշնանը վերադառնալով ԱՄՆ՝ Հենրի Ադամսը դարձել է իր կոնգրեսմեն հոր քարտուղարը, որն այն ժամանակ ձգտում էր փոխզիջում գտնել, որը թույլ կտար պահպանել Հյուսիս-ամերիկյան նահանգների միությունը։

Քաղաքացիական պատերազմի նախօրեին՝ 1861 թվականի մարտի 19-ին, նախագահ Լինքոլնը Չարլզ Ֆրենսիս Ադամսին դեսպան է նշանակել Անգլիայում։ Հայրը որդուն, որպես մասնավոր քարտուղար իր հետ տարել է Լոնդոն։ Հենրի Ադամսը նույնպես դարձել է լոնդոնյան «Նյու Յորք Թայմս»-ի անանուն թղթակից։

Անգլիական կառավարությունը, պաշտոնապես չեզոքություն հայտարարելով, իրականում հարավային նահանգները ճանաչել է պատերազմող կողմ և աջակցություն ցուցաբերել նրանց, ինչը Չարլզ Ֆրենսիս Ադամսի առաքելությունը չափազանց բարդ և պատասխանատու է դարձրել:

Անգլիայում գտնվելու ընթացքում Հենրի Ադամսը ծանոթացել է ժամանակի շատ նշանավոր մարդկանց հետ, հանդիպել երկրաբան Չարլզ Լայելին, զրուցել տնտեսագետ Ջոն Ստյուարտ Միլլի, գրողներ՝ Չարլզ Դիքենսի, Ռոբերտ Բրաունինգի, Ալջերնոն Սուինբերի հետ:

Պատմաբան և մտավորական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1868 թվականին Հենրի Ադամսը վերադարձել է Միացյալ Նահանգներ և, տեղափոխվելով Վաշինգտոն, սկսել է աշխատել որպես լրագրող: Ադամսը իրեն նկարագրել է որպես ավանդապաշտ մարդ, որը ձգտել է 17-րդ և 18-րդ դարերի ժողովրդավարական իդեալին: Նախագահ Հրանտի և նրա իրավահաջորդների վարչակազմի կոռուպցիան ցնցել է Ադամսին, ինչի մասին նա գրել է հետագայում:

1870 թվականին Ադամսը Հարվարդում նշանակվել է միջնադարյան պատմության պրոֆեսորի պաշտոնում, որը նա զբաղեցրել է մինչև 1877 թվականի իր վաղաժամկետ թոշակի անցնելը: Ենթադրվում է, որ Ադամսը առաջինն է (1874-1876), որը պատմական աշխատանք է կատարել Միացյալ Նահանգներում: Նրա ուսանողների թվում է եղել Հենրի Կաբոտ Լոջը, որը հետագայում սերտորեն համագործակցել է Ադամսի հետ:

1872 թվականի հունիսի 27-ին Ադամսն ամուսնացել է Քլիվեր Հոփերի հետ Բոստոնում, և նրանք իրենց մեղրամիսն անցկացրել են Եվրոպայում: Եվրոպայից վերադառնալուն պես նա վերադարձել է Հարվարդի իր աշխատանքին, իսկ Բոստոնում գտնվող նրանց տունը իրենց ընկերների և ծանոթների համար դարձել է հավաքատեղի: 1877 թվականին իր կնոջ հետ տեղափոխվել է Վաշինգտոն, որտեղ նրանց տունը դարձել է հասարակական կյանքի կենտրոն: Ադամսն աշխատել է Վաշինգտոնում որպես լրագրող, և շարունակել աշխատել որպես պատմաբան:

Ադամսին են պատկանում Ալբերտ Գալաթինի, նախագահ Ջեֆերսոնի հետ աշխատած ֆինանսների նախարարի (1879), Վիրջինիայից քաղաքական գործիչ Ջոն Ռենդոլֆի (1882), բանաստեղծ Ջոն Քեբոտ Լոջի (1911) կենսագրությունները, պատմության և քաղաքականության վերաբերյալ հոդվածները: Սակայն որպես պատմաբան Ադամսը ճանաչում է ձեռք բերել իր «Միացյալ Նահանգների պատմությունը Ջեֆերսոնի և Մեդիսոնի օրոք» (1889-1891) աշխատությունից հետո, որի թողարկումից հետո նա ընտրվել է ամերիկյան պատմական ասոցիացիայի նախագահ (1894)։

1880-ականներին Ադամսը գրել է երկու վեպ: Անանուն հրատարակված «Ժողովրդավարություն» (1880) վեպում (Ադամսի հեղինակությունը հայտնի է դարձել միայն նրա մահից հետո), ցույց է տրված Վաշինգտոնի իշխանությունների կոռուպցիան և նկարագրվում են Սպիտակ տան կյանքի իրական փաստերը: Վեպը սիրված է եղել ժամանակակիցների շրջանում: Երկրորդ վեպը, որը հրատարակվել է Ֆրենսիս Սնոու Քոմփթոն կեղծանունով, «Էսթեր»-ն է (1884):

1885 թվականի դեկտեմբերի 6-ին նրա կինը՝ Քլիվերը, ինքնասպանություն է գործել: Նրա մահից հետո Ադամսը ամառային հանգիստն անցկացրել է Փարիզում, իսկ ձմեռը՝ Վաշինգտոնում:

1904 թվականին Ադամսը մասնավոր կերպով հրատարակել է «Մոն Սեն-Միշել և Շարտեր» գիրքը՝ արտահայտելով իր տպավորությունները Արևմտյան Ֆրանսիա կատարած իր ճանապարհորդության մասին, իր հիացմունքը Շարտրա տաճարի խճապակիների, գոթական ճարտարապետության մասին և գնահատելով միջնադարը՝ որպես աշխարհի խորհրդանշական արտահայտության միասնություն: Գիրքը հրապարակվել է 1913 թվականին Ամերիկացի հայտնի ճարտարապետ Ռալֆ Ադամս Կրեմի առաջարկով՝ Ամերիկյան Ճարտարապետների ինստիտուտի աջակցությամբ:

Հենրի Ադամսի ինքնակենսագրական գիրքը հրատարակվել է Ադամսի կողմից 1907 թվականին՝ ընկերների և ծանոթների համար փոքրիկ մասնավոր համարում: 1909 թվականի նոյեմբերին Թեյլորին ուղղված նամակում Ադամսը հետևյալ նկատառումն է ունեցել. «Գրքի բոլոր օրինակները պետք է վերադարձնեին ինձ ուղղումների համար, բայց քանի որ ժամանակն անցնում է, ես ավելի ու ավելի եմ կասկածում, թե արդյոք պետք է այդ ուղղումները կատարել։ Չէ որ այս գրքի միակ նպատակը ինքն իրեն դաստիարակելն էր…»: Ադամսի մահվանից հետո «Մասաչուսեթս» պատմական ընկերությունը հրատարակել է «Հենրի Ադամսի կրթությունը» և հասանելի է դարձել լայն հասարակությանը:

Հենրի Ադամսը մահացել է 80 տարեկան հասակում Վաշինգտոնում և թաղված է կնոջ կողքին՝ Վաշինգտոնի Ռոք Քրեյք գերեզմանատանը:

Թերմոդինամիկայի երկրորդ օրենք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1910 թվականին Ադամսը տպել է փոքր տպաքանակով «Նամակ ամերիկյան պատմության ուսուցիչներին» աշխատությունը, որը բաժանել է համալսարանական գրադարաններին ու պատմության դասախոսներին, որում նա առաջարկել է պատմության տեսություն՝ հիմնված ջերմոդինամիկայի երկրորդ օրենքի և էնդոպիայի սկզբունքի վրա: Ադամսը մարդկության պատմության մոդելավորման համար օգտագործել է Քլաուզիուսի, Հելմհոլցի և Ուիլյամ Թոմսոնի դինամիկ համակարգերի ֆիզիկան։

Ադամսը շատ փորձեր է արել պատասխանել իր տեսության քննադատությանը իր գիտական գործընկերներից, սակայն աշխատանքը կիսատ է մնացել մինչև իր մահը և հրատարակվել է հետմահու (1919):

Արագացման օրենք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ադամսը՝ «Արագացման մասին օրենքը» հոդվածում գրում է. «Կոպիտ ասած, ածխի համաշխարհային արտադրությունը կրկնապատկվում էր յուրաքանչյուր տասը տարին մեկ անգամ՝ 1840-1900 թվականներին: Խոսքը ոչ թե քանակի, այլ թողարկված էլեկտրաէներգիայի մասին է, քանի որ 1900 թվականին մեկ տոննա ածուխից կարող էր ստացվել երեք-չորս անգամ ավելի շատ էներգիա, քան 1840 թվականին»:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]