Կյուրիկյանների տոհմածառ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Տաշիր-Ձորագետում իշխող Կյուրիկյանների տոհմական զինանշանը

Կյուրիկյանների հայկական թագավորական հարստությունը իշխել է Տաշիր-Ձորագետի թագավորությունում, 10-12-րդ դարերում, սերվել են Բագրատունիների թագավորական հարստությունից։ Հարստության հիմնադիրն է Հայոց արքա Աշոտ Գ Ողորմածի որդի Գուրգենը (վերջինիս անունը տեղական բարբառով հնչել կամ կոչվել է նաև «Կյուրիկե», որից էլ՝ տոհմանունը)։

Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1․ Գուրգեն Ա Բագրատունի[1][2] (Կյուրիկե Ա[1][2], Դերենիկ[2]), Աշոտ Գ Ողորմածի որդին[1][2], Սմբատ Բ և Գագիկ Ա թագավորների եղբայրը[2]։ Ստացել է Տաշիրը, Ձորագետը, Կայենը, Կայծոնը, Սոմխեթը և այլ շրջաններ[2]։ Գուրգենը Լոռիի անկախ և ինքնուրույն իշխանության առաջին իշխանն էր[3]։ Հիմնադիրն է Կյուրիկյան Բագրատունիների թագավորության (10-րդ դար), որի սկիզբը Մխիթար Այրիվանեցին դնում է 981 թվականին և Գուրգենին համարում Վրաց թագավոր, սակայն այդ թվականը համարվում է սխալ[4][2]: Ըստ Սմբատ Բ թագավորի հրովարտակի, Տաշիրի թագավորության սկիզբը համարվում է 979 թվականը[5]։

Անկախ թագավորել է Լոռիում և շրջակա գավառներում, 979-989 թվականներին[1]:

Սանահինի վանական համալիրի գլխավոր՝ Ամենափրկիչ եկեղեցու արևելյան պատի վերին ծայրին, քարի վրա քանդակված են Գուրգեն Ա-ի և նրա եղբայրը՝ Սմբատ Բ-ի քղանցքավոր հանդերձներով և սրածայր գլխարկներով պատկերները։ Նրանք ձեռքերի վրա կրում են Ամենափրկիչ եկեղեցու փոքրիկ կաղապարը, իսկ քարի ճակատին արձանագրված է․

«Կիւրիկե թագաւոր և Սմբատ թագաւոր»[6][7]։

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Աշոտ Գ Ողորմած
Անիի արքա (953-977)
( ?-991)
 
Խոսրովանույշ
Անիի թագուհի (953-977)
( ?)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Դավիթ Կախեթցի
Կախեթի քորեպիսկոպոս (976-1010)
( ?-1010)
 
 
 
Գուրգեն Ա Կյուրիկե
Լոռիի արքա (979-989)
( ?-989)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Զորակրցել
Լոռիի թագուհի (989-1048)
( ?)
 
Դավիթ Անհողին
Լոռիի արքա (989-1048)
( ?-1048)
 
Սմբատ Կյուրիկյան
Լոռիի արքա (989-?)
( ?)
 
Անհայտ անունով դուստր, Գագիկ Բ-ի կինը
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Կյուրիկե Բ
Լոռիի արքա (1048-1100)
( ?-1100)
 
Հրանույշ թագուհի
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Գագիկ Կյուրիկյան
Լոռիի արքա (1048-1058), Կախեթի արքա (1039-1058)
( ?-1058)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Դավիթ Բ Կյուրիկյան
Լոռիի արքա (1089-1113), Մածնաբերդի իշխան (1089-1146)
( ?-1145)
 
Ռուզուքան թագուհի
 
Աբաս Կյուրիկյան
Լոռիի արքա (1090-1113), Տավուշի իշխան (1113-1145)
( ?-1058)
 
Մամքան թագուհի
 
Անհայտ անունով աղջիկ
 
Արփասլան
 
 
Աղսարթան Ա Կյուրիկյան
Կախեթի արքա (1058-1084)
( ?-1084)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Թամար թագուհի
 
Կյուրիկե Գ Կյուրիկյան
Մածնաբերդի իշխան (1146-1185)
( ?-1185)
 
Ռուսուդան
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Սարգիս Զաքարյան
 
 
Կյուրիկե Դ Կյուրիկյան
Կախեթի արքա (1084-1102)
( ?-1102)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Մարիամ
 
Մամքան (Հասան Ջալալի կինը)
 
Ռուսուդան (Իվանե Օրբելյանի կինը)
 
Վանե (Դավիթի կինը)
 
Վասակ Ա Կյուրիկյան
Նոր-Բերդի իշխան
( ?)
 
Աբաս Բ Կյուրիկյան
Մածնաբերդի իշխան (1185-1192)
( 1173-1192)
 
Նանա Զաքարյան
 
 
Աղսարթան Բ Կյուրիկյան
Կախեթի արքա (1102-1105)
( ?)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Մամախաթուն
 
Մինախաթուն
 
Ռուզուքան
 
 
 
 
 
Դավիթ Բագրատունի
Նոր-Բերդի իշխան (1102-1105)
( ?)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Վասակ Բ Բագրատունի
 
Անհայտ անունով դուստր
 
Աղսարթան Կյուրիկյան
Մածնաբերդի իշխան
( )
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Կյուրիկե Դ Կյուրիկյան
Մածնաբերդի իշխան (?-1232)
( ?-1246 հետո)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Աղսարթան Բ Կյուրիկյան
Մածնաբերդի իշխան
()
 
Փահլավան
Մածնաբերդի իշխան
( )
 
Թաղիադին
Մածնաբերդի իշխան
( )
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Սարգիս Կյուրիկյան
Մածնաբերդի իշխան
( )
 

Արքայական դամբարան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սանահինի վանական համալիրի գլխավոր՝ Ամենափրկիչ եկեղեցու արևելյան պատի տակ, արտաքուստ, գտնվում է եռանկյունաձև քարից պատրաստված գեղեցիկ գերեզմանաքար։ Գերեզմանաքարի մի անկյունում գրված է․ «Այս է հանգիստ Գուրգէնայ, որդւոյ Աշոտայ Ողորմածին»[3]։

Գուրգեն թագավորի դամբարանի կողքին է եղել նաև նրա որդի՝ Աղվանից թագավոր Դավիթ Անհողինի գերեզմանը, բայց ներկայումս տապանաքարը բացակայում է։ Երկու արքաների դամբարանների վրա եղել են երկու կամարաձև ծածկված խորաններ, որը 1836 թվականին Հովհաննես եպիսկոպոս Տեր-Բարսեղյանը քանդել է տվել և քարերը օգտագործել եկեղեցու ավերված մասերի վերանորոգման վրա[3]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Երևան, 1944, Հատոր 2, Ցուցակ 1, Էջ 638-639․
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 «Հայոց անձնանունների բառարան», Հրաչյա Աճառյան, Երևան, 1942, Հատոր 1, Ցուցակ 1, Էջ 515․
  3. 3,0 3,1 3,2 «Ազգագրական հանդես», Թիֆլիս, 1898, հատոր Գ, էջ 294․
  4. «Մխիթարայ Այրիվանեցւոյ Պատմութիւն ժամանակագրական», Սանկտ-Պետերբուրգ, 1867, էջ 71 (13-րդ դար)․
  5. «Լօռիի Կիւրիկեան թագաւորներու պատմութիւնը», Ղևոնդ Մովսիսյան, Վիեննա, 1923, էջ 24․
  6. «Ազգագրական հանդես», Թիֆլիս, 1898, հատոր Գ, էջ 293․
  7. «Ազգագրական հանդես», Թիֆլիս, 1898, հատոր Է, էջ 384․

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]