Աշուրբանիպալի գրադարան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Աշուրբանիպալի գրադարան
Der Palast von Sennacherib.jpg
Տեսակ գրադարան
Կոորդինատներ: 36°21′ հս․ լ. 43°9′ ավ. ե. / 36.350° հս․. լ. 43.150° ավ. ե. / 36.350; 43.150
Library of Ashurbanipal Վիքիպահեստում
Նինվե քաղաքի պալատի հատակագիծը, որտեղ հայտնաբերվել է գրադարանը

Աշուրբանիպալի գրադարան, հին աշխարհից պահպանված խոշորագույն գրադարանը, հայտնի բոլոր գրադարաններից հնագույնը: Ձևավորվել է 25 տարվա ընթացքում Ասորեստանի Նինվե մայրաքաղաքում Աշուրբանիպալ արքայի հրամանով (մ.թ.ա. VII դար): Ծառայել է նաև որպես պետական արխիվ: Արքայի մահից հետո ֆոնդերը ցրվել են տարբեր պալատներով: Գրադարանը հայտնաբերվել է պատմական Նինվեի տարածքում` ներկայիս Իրաքի Մոսուլ քաղաքից ոչ հեռու[1][2]: Հնագետների կողմից հայտնաբերված գրադարանը կազմված է 25.000 կավե սեպագիր աղյուսներից: Գրադարանի հայտնաբերումը XIX դարում մեծ նշանակություն է ունեցել Միջագետքի մշակույթն ուսումնասիրելու և սեպագրերը բացահայտելու հարցում:

Հին պարսկական և հայկական աղբյուրները վկայում են, որ Ալեքսանդր Մակեդոնացին, ոգեշնչվելով Աշուրբանիպալի գրադարանով, որոշել է հիմնադրել սեփական գրադարանը: Նա մահացել է` առանց իրականացնելու իր մտադրությունը, սակայն նրա բարեկամ և հետևորդ Պտղոմեոս Լագոսը, փորձելով իրականություն դարձնել Ալեքսանդրի մտահղացումը, հետագայում հիմնում է Ալեքսանդրիայի գրադարանը[3]:

Ֆոնդեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշուրբանիպալ արքան նախատեսել էր ստեղծել գրադարան, որը կամփոփեր մարդկության կուտակած ողջ գիտելիքը: Նրան հատկապես հետաքրքրում էին այն տեղեկությունները, որոնք կապված էին պետությունը ղեկավարելու, աստվածների հետ մշտական կապը պահպանելու, աստղագուշակության հետ: Դրա հետ կապված` ֆոնդերի մեծ մասը կազմում են հմայության, անեծքի, գերբնական ու կրոնական ծիսակատարությունների, դիցաբանական զրույցների տեքստեր: Տվյալների հիմնական մասը վերցված է շումերական և բաբելոնյան տեքստերից:

Գրադարանն աչքի է ընկնում բժշկական բովանդակությամբ տեքստերի մեծ քանակով (ընդ որում` շեշտված էր հրաշագործություններով բուժվելու սկզբունքը), սակայն Բաբելոնի մաթեմատիկական հարուստ փորձը զարմանալիորեն անտեսվել է[4]: Այստեղ շատ վկայություններ կան գրական-էպիկական պատմությունների, մասնավորապես Գիլգամեշի և բաբելոնա-աքքադական Էնումա Էլիշ էպոսի: Շատ են աղոթքներ, երգեր, ինչպես նաև իրավական փաստաթղթեր, աստղագիտական, պատմական ու քաղաքական բնույթի տեղեկություններ պարունակող սալիկները: Այս եղանակով են մեզ հասել Համմուրապիի օրենքները:

Ստեղծման պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրադարանը հիմնադրվել է ասորական տիրակալ Աշուրբանիպալի հրամանով, ով աչքի է ընկել գիտելիքի նկատմամբ ունեցած իր հետաքրքրություններով[5]: Արքային նախորդած տիրակալները ունեցել են արքայական ոչ մեծ գրադարաններ, սակայն նրանցի ոչ մեկը չի ունեցել տեղեկություն հավաքելու այնպիսի ձգտում, ինչպես Աշուրբանիպալը: Նա բազմաթիվ հավաքորդներ է ուղարկել երկրի տարբեր անկյուններ, որպեսզի նրանք պատրաստեն արդեն եղած տեքստերի կրկնօրինակները: Բացի դրանից` արքան բոլոր խոշոր տաճարներից պատվիրել է տեքստերի կրկնօրինակները, որոնք հետո ուղարկվել են Նինվե: Արշավանքների ընթացքում Աշուրբանիպալին հաջողվել է ձեռք բերել սեպագիր արձանագրություններ, ինչը նա ևս բերել է Նինվե` հարստացնելով իր գրադարանը:

Գրադարանի կազմակերպություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշուրբանիպալի գրադարանավարները տեղեկագրության հավաքման, կրկնօրինակման, մեկնաբանման, դասակարգման հսկայական աշխատանք են կատարել, ինչի մասին վկայում են բազմաթիվ մեկնաբանությունները: Աշուրբանիպալն ինքը մեծ կարևորություն էր տալիս գրադարանի կանոնակարգմանը: Ամեն սալիկի վրա գրված է եղել նրա անունը, հիշատակարանում նշվել է բնօրինակի անվանումը: Գրադարանում եղել են գրքերի հետ վարվելու վարքականոնի հարյուրավոր պահանջներ, ինչը թույլ է տվել ուղղել տեքստերը կամ ստեղծել կրկնօրինակները այն տեքստերի, որոնք գրված են եղել մոմանյութերով: Ի տարբերություն սեպագրերի, որոնք հրդեհի դեպքում ամրանում էին` մոմանյութերով աղյուսները երկար կյանք չունեին. դրանք չեն պահպանվել, ինչպես որ չեն պահպանվել մագաղաթե և պապիրուսե թղթագլանները: Դատելով հին գրացուցակներից` մեր օրեր չի հասել Աշուրբանիպալի գրադարանային ֆոնդերի 10 %-ն անգամ[6]:

Նշանակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սեպագիր տեքստերի հսկայական քանակությունը, որ հասել է մեր օրեր, բացառապես Աշուրբանիպալի` գրավոր խոսքի հանդեպ ունեցած մեծ սիրո արդյունք է: Շատ դեպքերում միայն պահպանվել են Միջագետքի գրավոր հուշարձանների կրկնօրինակները: Ներկայացված շատ տեքստեր ունեն հազարամյակների պատմություն, չնայած սալիկներն այնքան էլ հին չեն. նորմալ պայմաններում դրանք հազիվ 200 տարի էին դիմանում:

Աշուրբանիպալը պարծենում էր այն հանգամանքով, որ նա ասորական միակ միապետն է եղել, որ իմացել է կարդալ և գրել: Գտնված սալիկներից մեկի վրա կարդում ենք.

Aquote1.png Ես սովորել եմ այն, ինչն ինձ տվել է իմաստուն Ադապան (շումերա-աքքադական դիցաբանությունում առաջին մարդը, ով եղել է կիսաստված), տիրապետել եմ սալիկների գրության խրթին արվեստին, հասկացել եմ երկրի և երկնքի մարգարեությունները, մասնակցում եմ իմաստունների բանավեճերին, նրանց հետ կանխագուշակում եմ ապագան զոհաբերված կենդանիների միջոցով: Ես կարողանում եմ լուծել բարդ խնդիրներ, բազմապատկման ու բաժանման ոչ հասարակ խնդիրներ, մշտապես կարդում եմ վարպետորեն գրված սալիկներ այնպիսի բարդ լեզուներով, ինչպիսիք են շումերերենը, աքքադերենը: Aquote2.png


Աշուրբանիպալի գրառումներն աչքի են ընկնում գեղարվեստական բարձր արժանիքներով (հավանաբար կազմվել են լավագույն գրագիրների կողմից):

Հետագա պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշուրբանիպալից հետո նրա մայրաքաղաքը հայտնվում է բաբելոնցիների հարձակման տակ: Գրադարանը չի թալանվել, ինչպես սովորաբար լինում է նման դեպքերում, այլ հայտնվել է այն շինությունների ավերակների տակ, որոնց մեջ պահպանվում էին:

1849 թ. գրադարանի մեծ մասը, որը պահպանվում էր Եփրատի հյուսիսարևմտյան մասում գտնվող պալատում, հայտնաբերել է հնագետ Օստին Հենրի Լայարդը: Երեք տարի անց Լայարդի օգնականը` բրիտանացի դիվանագետ և ճանապարհորդ Օրմուզ Ռասամը, պալատի հակառակ կողմում հայտնաբերում է գրադարանի երկրորդ մասը: Երկու մասերն էլ պահպանության են փոխանցվում Բրիտանական թանգարանին: Գրադարանի հայտնաբերումը թույլ տվեց գիտնականներին պատկերացում կազմել ասորական մշակույթի մասին: Մինչ այդ Ասորեստանի մասին հայտնի էր միայն Հերոդոտոսի և հույն այլ պատմիչների գործերից, որոնք իրենց հերթին վկայակոչել են պարսկական աղբյուրներ: Գիտական շրջանակներում ցնցող տպավորություն թողեց այն հանգամանքը, որ «Գիլգամեշ» էպոսում համաշխարհային ջրհեղեղի պատմությունը գրեթե համընկնում էր Աստվածաշնչում ներկայացվող տարբերակին:

Սալիկները հայտնաբերելու պահին մեծ ուշադրություն չի հատկացվել դրանց գտնվելու վայրերին: Բրիտանական թանգարանում գտածոյի երկու մասերն էլ նույն սրահում են տեղավորել այնպես, որ արդեն չի կարելի ճշտել, թե որ սալիկը պալատի որ մասում է հայտնաբերվել: Գիտնականները աշխատում են դրանք դասակարգել, ցուցակագրել և վերծանել տեքստերը: Բրիտանական թանգարանը իրաքցի գիտնականների հետ աշխատում են Իրաքում գրադարան-թանգարան հիմնելու ուղղությամբ, որտեղ պետք է ներկայացվեն գիրք-սալիկների կրկնօրինակները:

Պալատական գրադարանի կավե սալիկներ
Գիլգամեշի հատված ներկայացնող կավե սալիկ, Բրիտանական թանգարան  
Աստղագիտական թեմայով սալիկ, Բրիտանական թանգարան  
Հոմանիշների սալիկ, Բրիտանական թանգարան  

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Polastron, Lucien X.: "Books On Fire: The Tumultuous Story Of The World's Great Libraries" 2007, pages 2-3, Thames & Hudson Ltd, London
  2. Menant, Joachim: "La bibliothèque du palais de Ninive" 1880, Paris: E. Leroux
  3. Phillips, Heather A., "The Great Library of Alexandria?". Library Philosophy and Practice, August 2010
  4. Возможно, при распределении фондов по дворцам тексты по математике были вывезены в неизвестное пока науке хранилище, где при разграблении Ниневии ими завладели вавилоняне.
  5. Roaf, M. (1990). Cultural atlas of Mesopotamia and the ancient Near East. New York: Facts on File
  6. BBC iPlayer - In Our Time: The Library at Nineveh

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Grayson A.K. (1980)։ «The Chronology of the Reign of Ashurbanipal»։ Zeitschrift für Assyriologie 70: 227–245 
  • Luckenbill, Daniel David (1926). Ancient Records of Assyria and Babylonia: From Sargon to the End. 2. Chicago: University of Chicago Press. 
  • Oates J. (1965)։ «Assyrian Chronology, 631-612 B.C»։ Iraq 27: 135–159 
  • Olmstead, A.T. (1923). History of Assyria. New York: Scribner. 
  • Russell, John Malcolm (1991). Sennacherib's Palace without Rival at Nineveh. Chicago: University of Chicago Press. 
  • Klaas R. Veenhof: Geschichte des Alten Orients bis zur Zeit Alexanders des Großen, Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 2001, ISBN 3-525-51685-1
  • Elena Cassin, Jean Bottero, Jean Vercoutter (Hrsg.): Die Altorientalischen Reiche III. Das Ende des 2. Jahrtausends, Fischer, Frankfurt am Main (Fischer Weltgeschichte, Bd. 4) ISBN 3-89350-989-5
  • Maximilian Streck: «Assurbanipal und die letzten assyrischen Könige bis zum Untergange Niniveh’s», Hinrichs, Leipzig 1916 [1]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]