Անդրեա Պրադեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Անդրեա Պրադեր
Ծնվել էդեկտեմբերի 23, 1919(1919-12-23)[1][2]
Սամեդան, Շվեյցարիա
Մահացել էհունիսի 3, 2001(2001-06-03)[1][2] (81 տարեկան)
Ցյուրիխ, Շվեյցարիա
Քաղաքացիություն Շվեյցարիա
Մասնագիտությունբժիշկ, գիտնական, համալսարանի դասախոս և մանկաբույժ
Հաստատություն(ներ)Ցյուրիխի համալսարան
Գործունեության ոլորտբժշկություն[3], մանկաբուժություն[3] և մանկական էնդոկրինոլոգիա[3]
ԱնդամակցությունԼեոպոլդինա
Ալմա մատերՑյուրիխի համալսարան[4]
Տիրապետում է լեզուներինանգլերեն[5] և գերմաներեն[3]
Եղել է գիտական ղեկավարՎերներ Շտյուցլ[4]
Պարգևներ

Անդրեա Պրադեր (դեկտեմբերի 23, 1919(1919-12-23)[1][2], Սամեդան, Շվեյցարիա - հունիսի 3, 2001(2001-06-03)[1][2], Ցյուրիխ, Շվեյցարիա), շվեյցարացի գիտնական, բժիշկ և մանկական էնդոկրինոլոգ, ով բացահայտել է Պրադեր-Վիլի համախտանիշը։ Պրադերին է պատկանում նաև մարդու վերարտադրողական համակարգի ֆիզիոլոգիական զարգացման աստիճանի գնահատման երկու սանդղակների ստեղծումը՝ Պրադերի և օրխիդոմետրի։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անդրեա Պրադերը ծնվել է Սամեդանում Գրաուբյունդենում (Շվեյցարիա), բայց կյանքի մեծ մասն ապրել է Ցյուրիխում։ Սովորել է Ցյուրիխի համալսարանի բժշկական քոլեջում։ 1944-1946 թվականներին օրդինատուրայում աշխատել է Գ. Թյոնդուրիի ղեկավարությամբ Ցյուրիխի անատոմիայի ամբիոնում, այնուհետև 1947 թվականին Լոզանի ամբուլատոր բժշկության ամբիոնում՝ Ա. Վաննոտտիի (А. Vannotti) մոտ։ 1947 թվականին աշխատել է Ցյուրիխի մանկական հիվանդանոցի բժիշկ-ասիստենտ։ 1950 թվականից սկսում է նրա կարիերան որպես մանկական էնդոկրինոլոգ։ Իր առաջադիմական հետազոտությունները նրան տարան ԱՄՆ 1950-ականների սկզբին՝ Պրադերը իր մասնագիտացումն անցել է Նյու Յորքի Բելվյու հիվանդանոցում՝ Լյութեր Էմմեթ Հոլթի որդու՝ Լ. Է. Հոլթ կրտսերի ղեկավարությամբ։ Էնդոկրինոլոգիայի նկատմամբ նրա չթուլացող հետաքրքրությունը կապվում է Լոուսոն Ուիլկինսի հետ ունեցած շփումների հետ[6]։ Պրադերը դոկտորի կոչում է ստացել 1957 թվականին։ 1962 թվականին դարձել է Ցյուրիխի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետի պրոֆեսոր։ 1965 թվականին ամբիոնի երկարամյա ղեկավար Գիդո Ֆանկոնին թոշակի է անցել, և Պրադերը նրան փոխարինել է որպես պրոֆեսոր և Ցյուրիխի համալսարանի մանկաբուժության ամբիոնի վարիչ։ Նաև ստանձնել է մանկական հիվանդանոցի (Kinderspital) տնօրենի պաշտոնը՝ պաշտոնավարելով մինչև 1986 թվականը[7]։

Հետազոտություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անդրեա Պրադերի հիմնական հետազոտությունները եղել են մանկական էնդոկրինոլոգիայի գծով, սակայն նրա վաղ աշխատությունների մեջ կան մանկաբուժության բնագավառի այլ թեմաներ։ Ահա նրա սեփական և համատեղ ստեղծագործություններից մի քանիսը, ժամանակագրական կարգով՝

Պրադերը մասնակցել է նաև հետևյալ գիտահետազոտական աշխատանքների բացահայտմանը կամ նկարագրությանը՝

  • Վերերիկամային կեղևի լիպոիդ բնածին հիպերպլազիա՝ Զիբենմանի (Siebenmann) հետ միասին (1957),
  • Ժառանգական ֆրուկտոզայի անհանդուրժողականություն, Ռ. Ֆրյոշի (R. Froesh), Ա. Լաբհարտի (A. Labhart) համահեղինակությամբ (1957),
  • Վիտամին D-ի անբավարարությունը Ռ. Իլլիգի համահեղինակությամբ (1961),
  • Ադրենոլեյկոդիստրոֆիա (ALD)։ 1963 թվականին Անդրեա Պրադերը մասնակցել է գիտնականների խմբի գիտահետազոտական աշխատանքներին[10]՝ Գվիդո Ֆանկոնիի գլխավորությամբ, ով ուսումնասիրել և նկարագրել է վերերիկամային խրոնիկական անբավարարության հետ կապված վիճակը՝ ուղեղի և ծայրամասային նյարդային համակարգի դեմելինացնող հիվանդությունների հետ միասին։ Նրանք մշակել են ախտորոշիչ չափանիշներ և այդ ժառանգական համախտանիշի պաթոլոգիայի և կլինիկական դրսևորման նկարագրությունը, որն առաջին անգամ նկարագրվել է Զիմերլինգի և Կրոյցֆելդի կողմից 1923 թվականին իրենց հանդիպած կլինիկական դեպքի հրապարակման մեջ[11] և խումբն այն անվանել է ի սկզբանե Թոմաս Ադիսոնի[12] և Պոլ Ֆերդինանդ Շիլդերի պատվին (Ադիսոն-Շիլդերի հիվանդություն)[13][14]։ Այժմ հիվանդությունը կրում է այն բժիշկների անունը, ովքեր առաջին անգամ նկարագրել են այն (Զիմերլինգ և Կրոյցֆելդ)։ Հանրությունը հիվանդության դեպքին ծանոթացել է «L'olio di Lorenzo» ֆիլմում։ Դա հիմնականում մանկական պրոգրեսիվ նյութափոխանակության համախտանիշ է, որն առավել հաճախ դրսևորվում է 5-ից 15 տարեկան տղաների մոտ և համատեղում է Ադիսոնի հիվանդության և միելինոկլաստիկ ցրված սկլերոզի (Շիլդերի հիվանդություն) բնորոշ հատկանիշները։ Կանայք այս հիվանդությամբ չեն տառապում, սակայն, քանի որ ժառանգականությունը կապված է X քրոմոսոմի հետ, նրանք համարվում են գենետիկ կրողներ[15]։

Միջազգային ճանաչում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1972-1974 թվականներին Պրադերը եղել է Շվեյցարիայի մանկաբուժական ընկերության (Schweizerische Gesellschaftfür Pädiatrie) պատվավոր անդամ և նախագահ, նաև «Լեոպոլդինա» Գերմանական գիտությունների ակադեմիայի (1968) պատվավոր անդամ[16], Լոնդոնի բժիշկների թագավորական քոլեջի անդամ, ստացել է Հելսինկիի համալսարանի մեդալ, Տուրկուի համալսարանի մեդալ, Օտտո Նաեգելի (OttoNaegeli OttoNaegeli ), Օտտո Նաեգելիի մրցանակ, Բերթոլդի մեդալ Գերմանական էնդոկրինոլոգիայի ընկերության կողմից և Ճապոնիական Տոկուսիմա համալսարանի (անգլ.՝ University of Tokushima) պատվավոր դոկտորի կոչում։ 1962 և 1971 թվականներին եղել է Մանկական էնդոկրինոլոգիայի եվրոպական միության նախագահ[17]։

Անդրեա Պրադերի մրցանակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անդրեա Պրադերի մրցանակը ամենամյա Առաջնորդության մրցանակ է, որը հիմնադրվել է 1987 թվականին և շնորհվում է Մանկական էնդոկրինոլոգիայի եվրոպական միության անդամներին՝ ի նշան մանկական էնդոկրինոլոգիայի ոլորտում նրանց ձեռքբերումների։ Մրցանակի ստեղծման համար միջոցները տրամադրվել են Ստոկհոլմի Pharmacia & Upjohn ընկերությունների կողմից։ Մրցանակը ներկայումս ֆինանսավորվում է ամերիկյան Pfizer ընկերության կողմից[18]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Base biographique (ֆր.)
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Չեխիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
  4. 4,0 4,1 Mathematics Genealogy Project — 1997.
  5. Identifiants et Référentiels (ֆր.)ABES, 2011.
  6. Beighton, Peter; Beighton, Gretha The Man Behind the Syndrome. — Berlin: Springer Verlag, 1986. — ISBN 978-0-387-16218-8
  7. Wiedemann, H. R. Andrea Prader: on the occasion of his 65th birthday(անգլ.) // European Journal of Pediatrics : journal. — 1984. — Т. 148. — № 2. — С. 80—1. — doi:10.1007/BF00445789
  8. Rossi, Ettore; A. Prader Die Angiokardiographie bei angeborenen Herzfehlern(գերմ.) // Swiss Medical Weekly : magazin. — 1948. — Т. 78. — С. 1054—1064.
  9. A. Prader, H. P. Gurtner:Das Syndrom des Pseudohermaphroditismus masculinus bei kongenitaler Nebennierenrindenhyperplasie ohne Androgenüberproduktion (adrenaler Pseudohermaphroditismus musculinus).
  10. Guido Fanconi(pediatrician), Andrea Prader(pediatric endocrinologist), Werner Isler (pediatrician), Fritz Lüthy (neurologist), and Rudolf Siebenmann (pathologist).
  11. Siemerling, E; H. G. Creutzfeldt Bronzekrankheit und sklerosierende Encephalomyelitis (diffuse Sklerose) (und) // Archiv für Psychiatrie. — 1923. — Т. 68. — С. 217—244.
  12. Addison, T. Anaemia. Disease of the supra-renal capsules (und) // London Hospital Gazette. — 1849. — Т. 43. — С. 517—518.
  13. Schilder, P. F. Zur Kenntnis der sogenannten diffusen Sklerose (über Encephalitis periaxialis diffusa)(գերմ.) // Zeitschrift für Neurologie, Berlin : magazin. — 1912. — Т. 10. — № 1.
  14. Scholz, W. Klinische, pathologisch-anatomische und erbbiologische Untersuchungen bei familiärer, diffuser Hirnsklerose im Kindesalter (Ein Beitrag zur Lehre von den Heredodegenerationen)(գերմ.) // Zeitschrift für Neurologie, Berlin : magazin. — 1925. — Т. 99. — С. 651—717.
  15. Fanconi, G; A. Prader; W. Isler; F. Lüthy; R. Siebenmann Morbus Addison mit Hirnsklerosse im Kindesalter. Ein hereditäres Syndrom mit X-chromosomaler Vererbung?(գերմ.) // Helvetica paediatrica acta : magazin. — 1963. — Т. 18. — С. 480—501.
  16. List of all members of Leopoldina, since the foundation of the Academy in 1652; Andrea Prader's name was found on page 105 of the pdf file. site visited on 12 May 2011 Արխիվացված 2011-05-19 Wayback Machine
  17. «Европейского общества педиатрической эндокринологии». Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ դեկտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 12-ին.
  18. «Архивированная копия». Արխիվացված է օրիգինալից 2006 թ․ փետրվարի 16-ին. Վերցված է 2017 թ․ հունիսի 8-ին.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]