Ջրհոս (համաստեղություն)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ջրհոս
Համաստեղություն
Լատիներեն անվանում Aquarii
Հապավում Aqr
Սիմվոլիզմ
Ուղղակի ծագում 23
Հակում -15
Մակերես 980 քառ. աստ.
Հիմնական աստղեր 10, 22
Բայեր/Ֆլեմստիդ
աստղեր
97
Ճանաչված
մոլորակներով աստղեր
11
Պայծառ աստղեր 2
Մոտակա աստղեր 7
Ամենապայծառ աստղ β Aqr (Սադալսուդ)՝ 2,87m
α Aqr (Սադալմելիք)՝ 2,96m (2,91մ)
Ամենամոտիկ աստղ EZ Aquarii (11,27 լտ)
Մեսյեի առարկաներ 3
Ասուպային հոսքեր 2՝ էտա-Ակվարիդներ, դելտա-Ակվարիդներ
Տեսանելի է +65° և −90°. լայնությունների միջև:
Ամենատեսանելին է օգոստոս-հոկտեմբեր ամսում ժամը 21:00-ին (երեկոյան 9-ին):

Ջրհոս, (լատ.՝ Aquarius) կենդանակերպի համաստեղություններից։ Նշանակումը՝ Aquarius.svg (յունիկոդով՝ ♒), ջուր է խորհրդանշում։ Սահմանակից է արևելքից ՝ Այծեղջյուրին, և արևմուտքից ՝ Ձկներին: Արեգակը Ջրհոսի համաստեղությունում գտնվում է փետրվարի 15-ից մինչև մարտի 8-ը։ Գարնանային գիշերահավասարի կետը Ձկներ համաստեղությունից աստիճանաբար անցում է կատարում Ջրհոսի համաստեղութուն:

Տեսքը երկնքում[խմբագրել]

Ջրհոսի պայծառ աստղերը α-ն (2,93m) և β-ն (2,87m) են։ Մնացած աստղերը (թվով 20) 3,3m-ից մինչև 4,5m մեծության են, այնպես որ միայն պարզ և մթին գիշերներին է հաջողվում անզեն աչքով տեսնել սափորը ձեռքին վազող մարդու գծապատկերը։ Ի հակադրություն պայծատ աստղերի բացակայության, Ջրհոսը բավականին մեծ տարածք է զբաղեցնում՝ մոտ 980 քառակուսի աստիճան[1]։

Ջրհոսն անզեն աչքով դիտելիս AlltheSky.com

Համաստեղությունը ճիշտ գտնելու համար պետք է օգտվել Պեգասի Մեծ Քառակուսուց։ Վերջինիս α And և β Peg աստղերով ներքև տարված անկյունագծի շարունակությունն անցնում է ճիշտ Ջրհոսի գլխի վրայով։ Իսկ եթե Մեծ Քառակուսու աջ կողմը (β և α Peg) շարունակենք նորից դեպի ներքև (հարավ), ապա այն կանցնի սափորի և ջրի շիթի վրայով։ Այնպես որ Մեծ Քառակուսուց «օգնության եկած» այս երկու ուղիղները հրաշալի ուղեցույց են, որոնցով կազմված անկյան մեջ համարյա ամբողջովին (բացի ետ դրած ոտքից) գտնվում է պատանի Ջրհոսը։ Ավելացնենք նաև, որ սափորից թափվող ջրի շիթը ողողում է Ֆոմալհաուտին (Հարավային Ձկան α-ն)՝ «խոնավ տիրույթի»[2] միակ պայծառ աստղին։ Համաստեղությունը լավ երևում է օգոստոս-հոկտեմբեր ամիսներին։

Ուշագրավ օբյեկտները[խմբագրել]

Հետաքրքիր օբյեկտներից են β-ից վերև գտնվող M2 (6,5m) գնդաձև աստղակույտը, «Խխունջ» կոչվող մոլորակաձև միգամածությունը։ Ջրհոս համաստեղությունում են գտնվում ասուպային հոսքերի երկու ռադիանտներ՝ η-Ակվարիդներն ու δ-Ակվարիդները։ Առաջինի ակտիվության շրջանն է ապրիլի 24-ից մինչև մայիսի 20-ը, երկրորդինը՝ հուլիսի 15-ից մինչև օգոստոսի 18-ը։

Առասպելաբանությունը[խմբագրել]

Մեզանում պատկերված է պարանով օդում վեցաթև աստղ պահած ծերունու տեսքով: Աստղի ներքո գտնվում է պատվանդանին դրված սափորը (թերևս, ջրով լի): Վեցաթև աստղն իրականում ներկայացնում է երկնքի ու երկրի, արական ու իգական սկիզբների, հոգևորի ու նյութականի փոխմիասնությունը: Դեպի վար գագաթով եռանկյունին ներկայացնում է երկինքը, արականն ու հոգևորը, իսկ դեպի վար գագաթով եռանկյունին՝ երկիրը, իգականն ու նյութականը: Սափորը ներկայացնում է անմահության կամ իմաստության սրբազան հեղուկը (էլիքսիրը, որն անգլիական էպոսում անհաջող փնտրում էր Արթուր թագավորը): Ծերունին դրա պահապանն է, որ փոխարինում է Ջրհոսում իշխող դիցին: Նա հիշեցնում է շումերական դիցաբանությունից հայտնի՝ ստորերկրյա քաղցրահամ ջրերի ավազանի տիրակալ, իմաստուն ու ստեղծարար (նաև՝ մարդաստեղծ) Էյա-Հայա դիցին: Նա մեկ պատկերվում էր, որպես իրենից դեպի վար՝ զույգ (Եփրատն ու Տիգրիսը), մեկ էլ՝ չորս գետեր (ավելանում են Քուռն ու Արաքսը) բխեցնող: Այսինքն, այս դիցը, ինչպես նաև Ջրհոսում իշխող դիցը, յուրովի խորհրդանշում են Հայոց աշխարհը: Այսպիսով, Ջրհոսում իշխող դիցը Հայոց աշխարհի ու հայության հովանավոր դիցն է: Դա կարող է լինել Ժուկ-Ձոպաբերը, քանի որ Ջրհոսը նրա խորհրդանշական Երևակ մոլորակի հիմնատունն է:

Հին հունական առասպելը պատմում է, որ Դարդանիա քաղաքի արքա Տրովսի որդի Գանիմեդեսը եղել է շատ գեղեցիկ պատանի։ Մի անգամ ոչխարի հոտն արածեցնելիս Օլիմպոսի բարձունքից նրան տեսել է Զևսն ու կարգադրել արծվին՝ իր մոտ բերել պատանուն։ Արծիվը հափշտակել է Գանիմեդեսին ու տարել Օլիմպոս։ Զևսը նրան անմահություն է պարգևել ու դարձրել իր մատռվակը՝ աստվածների գավաթները նեկտար ու ամբրոսիա լցնողը։ Երևի դրա համար էլ աստղային հին քարտեզագրքերում համաստեղությունը պատկերվել է սափորը ձեռքին մարդու տեսքով։ Սափորից առատորեն ջուր է հոսում։

Գրականություն[խմբագրել]

  • Սերգեյ Ներսիսյան, Աստղալից երկինք: Երևան, «Դար», 2000 թ․: Էջեր 110-111: ISBN 99930-845-1-4
  • Սլակ Կակոսյան : Արարատյան դիցաբանություն : Երևան «Արալեքս» 1990 թ.:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Համաստեղություններն ըստ իրենց զբաղեցրած տարածությունների
  2. Այսպես է կոչվում Հարավային Ձուկ, Կետ, Ձկներ, Էրիդանոս, Ջրհոս համաստեղություններն ընդգրկող տիրույթը, քանի որ թվարկված բոլոր համաստեղություններն անմիջականորեն կապ ունեն ջրի հետ: