Քարոյ Կիշֆալուդի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Քարոյ Կիշֆալուդի
հունգ.՝ Kisfaludy Károly
Kisfaludy Károly (cropped).jpg
Ծնվել էփետրվարի 5, 1788(1788-02-05)[1][2][3]
ԾննդավայրTét, Դյոր-Մոշոն-Շոպրոն, Հունգարիա
Վախճանվել էնոյեմբերի 21, 1830(1830-11-21)[1][2][4][…] (42 տարեկան)
Վախճանի վայրԲուդապեշտ
ԳերեզմանՖիումեի փողոցի գերեզմանոց
Գրական անունZorday[5], Benjámin Szalay[5], Böködi[5] և Zordi[5]
Մասնագիտություննկարիչ, բանաստեղծ, դրամատուրգ և գրող
Լեզուհունգարերեն[1][6]
ՔաղաքացիությունFlag of the Habsburg Monarchy.svg Ավստրիական կայսրություն
ԱնդամակցությունՀունգարիայի գիտությունների ակադեմիա
Kisfaludy Károly signature.jpg
Károly Kisfaludy Վիքիպահեստում
Գրողի կիսանդրին /քանդակագործ՝ Իշտվան Ֆերենցի/
Լադիսլաս /Լասլո/ արքան Չերհոլմի մարտում /նկարիչ՝ Քարոյ Կիշֆալուդի/
Գրողի հուշարձանը Դյոր քաղաքում

Քարոյ Կիշֆալուդի (հունգարերեն՝ Károly Kisfaludy, փետրվարի 5, 1788(1788-02-05)[1][2][3], Tét, Դյոր-Մոշոն-Շոպրոն, Հունգարիա - նոյեմբերի 21, 1830(1830-11-21)[1][2][4][…], Բուդապեշտ), 19-րդ դարի հունգարացի թատերագիր, նկարիչ: Բանաստեղծ Շանդոր Կիշֆալուդիի կրտսեր եղբայրն է[7]: Նա համարվում է հունգարական ազգային թատերագրության հիմնադիրը[8] և հունգար ռոմանտիկ բանաստեղծների առաջին սերնդի առաջնորդը:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծնվել է ազնվականական նշանավոր ընտանիքում, որտեղ ութերորդ երեխան էր: Նրան ծննդաբերելիս մայրը մահացել է, և, թերևս հենց այդ պատճառով հայրը մինչև իր մահը սառը վերաբերմունք է դրսևորել Քարոյի նկատմամբ:

Տասնվեց տարեկանից վերջինս ծառայության է անցել բանակում: Մասնակցել է նապոլեոնյան բանակի մղած բազմաթիվ մարտերի Իտալիայում, Սերբիայում, Բավարիայում: Վիեննայում կանգառի ժամանակ բնանկարներ է արել՝ դրանով իսկ իր նպաստը բերելով հունգարական գեղանկարչության կայացման գործին: Իր առաջին բանաստեղծությունները նույնպես բանակում ծառայելիս է գրել: 1810 թվականին զորացրվելով՝ Կիշֆալուդին ճամփորդել է Ավստրիայում ու Իտալիայում, արվեստ ուսումնասիրել: 1817 թվականին վերադարձել է Հունգարիա, նկարչությանը զուգահեռ՝ իր ուժերը փորձել թատերագրության ասպարեզում: Այդ բնագավառում առաջին մեծ հաջողությունն ունեցել թ 1819 թվականին, երբ բեմ է բարձրացվել նրա «Թաթարները Հունգարիայում» (A tatárok Magyarországon) ողբերգությունը; Դրան հաջորդած «Իլկա, կամ՝ Նանդորֆեյերի առումը» (Ilka, vagy Nándorfehérvár bevétele) 7 mi ambwx5 \a8q ajl թատերգություններ[9] նույնպես հանդիսատեսի ջերմ ընդունելությանն են արժանացել: Կիշֆալուդիի թատերգությունները թարգմանվել են գերմաներեն, բեմադրվել նաև Վիեննայում՝ բազմապատկելով հեղինակի համբավը: Իսկ որպես բանաստեղծ՝ նա առաջին հերթին հիշվում է իր էպիգրամներով և «Մոհաչ» (Mohács) էպիկական պոեմ-դյուցազներգությամբ, որտեղ պատկերել է հունգարների համար տխուր ավարտ ունեցած Մոհաչի 1526 թվականի ճակատամարտը և դրան առնչվող իրադարձությունները:

Ավագ եղբոր՝ Շանդորի հետ Քարոյը կազմակերպել է «Ավրորա» ամսագրի հրատարակման գործը[9]: 1826 թվականից հետո անդրադարձել է բանահյուսությանը, ժողովրդական մոտիվներով երգեր է գրել, որոնք տպագրվել են «Ավրորա»-ում: Այդ երգերը մեծ ժողովրդականություն են վայելել, լայն տարածում գտել՝ հող նախապատրաստելով Շանդոր Պետեֆիի ստեղծագործության հաջողության համար:

Քարոյ Կիշֆալուդին մահացել է 42 տարեկան հասակում՝ 1830 թվականին, թոքախտից: Ի հիշատակ նրա՝ 1836 թվականին Միհայ Վյորյոշմարտին և Յոժեֆ Բայդան հիմնել են Կիշֆալուդի գրական ընկերությունը, որը շուրջ մեկ դար զգալի աջակցություն է ցույց տվել հունգար գրողների արժանավոր ստեղծագործությունների հրատարակման գործին:

Կիշֆալուդի եղբայրների կյանքի պատմությունն է ընկած հունգարացի նշանավոր վիպասան Մոր Յոկայիի Eppur si muove (1872) վեպի հիմքում:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ferenc Toldy : Kisfaludy Károly élete (Buda 1832.)
  • János Erdélyi : Kisfaludy Károly. Pályák és Pálmák. (1886.)
  • József Bánóczi : Kisfaludy Károly és munkái. I–II. (1882–1883.)
  • Ferenc Szinnyei : Kisfaludy Károly (1927. ItFüz 19.)
  • Andor Speneder : Kisfaludy Károly (1930. A bécsi Coll. Hung. füzetei 9.)
  • János Horváth : Kisfaludy Károly és íróbarátai. (1955. ItTanulm 1. 1935-1936.)
  • István Fenyő : Az Aurora. Egy irodalmi zsebkönyv életrajza. (1955. ItFüz 4.)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (фр.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 https://doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.B00099000 — 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7, 978-0-19-989991-3
  3. 3,0 3,1 Энциклопедия Брокгауз (нем.)
  4. 4,0 4,1 4,2 Encyclopædia Britannica
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 https://aleph.nkp.cz/F/?func=find-c&local_base=aut&ccl_term=ica=jx20070521006
  6. Wurzbach D. C. v. Kisfaludy, Karl (нем.) // Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich: enthaltend die Lebensskizzen der denkwürdigen Personen, welche seit 1750 in den österreichischen Kronländern geboren wurden oder darin gelebt und gewirkt habenWien: 1856. — Vol. 11. — S. 325.
  7. PD-icon.svg «Sándor Kisfaludy»։ Catholic Encyclopedia։ Նյու Յորք: Robert Appleton Company։ 1913 
  8. «The Nuttall Encyclopaedia»։ Project Gutenberg։ 2004-05-01։ Վերցված է 2009-01-01 
  9. 9,0 9,1 Stanley Hochman. McGraw-Hill encyclopedia of world drama. McGraw-Hill, 1984.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]