Քարոյ Կիշֆալուդի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Քարոյ Կիշֆալուդի
հունգ.՝ Kisfaludy Károly
Kisfaludy Károly (cropped).jpg
Ծնվել էփետրվարի 5, 1788(1788-02-05)[1][2][3][…]
ԾննդավայրTét, Դյոր-Մոշոն-Շոպրոն, Հունգարիա
Վախճանվել էնոյեմբերի 21, 1830(1830-11-21)[1][2][4][…] (42 տարեկան)
Վախճանի վայրԲուդապեշտ
ԳերեզմանՖիումեի փողոցի գերեզմանոց
Գրական անունZorday[5], Benjámin Szalay[5], Böködi[5] և Zordi[5]
Մասնագիտություննկարիչ, բանաստեղծ, դրամատուրգ և գրող
ՔաղաքացիությունFlag of the Habsburg Monarchy.svg Հունգարիա
ԱնդամակցությունՀունգարիայի գիտությունների ակադեմիա
Kisfaludy Károly signature.jpg
Károly Kisfaludy Վիքիպահեստում
Գրողի կիսանդրին /քանդակագործ՝ Իշտվան Ֆերենցի/
Լադիսլաս /Լասլո/ արքան Չերհոլմի մարտում /նկարիչ՝ Քարոյ Կիշֆալուդի/
Գրողի հուշարձանը Դյոր քաղաքում

Քարոյ Կիշֆալուդի (հունգարերեն՝ Károly Kisfaludy, փետրվարի 5, 1788(1788-02-05)[1][2][3][…], Tét, Դյոր-Մոշոն-Շոպրոն, Հունգարիա - նոյեմբերի 21, 1830(1830-11-21)[1][2][4][…], Բուդապեշտ), 19-րդ դարի հունգարացի թատերագիր, նկարիչ։ Բանաստեղծ Շանդոր Կիշֆալուդիի կրտսեր եղբայրն է[6]։ Նա համարվում է հունգարական ազգային թատերագրության հիմնադիրը[7] և հունգար ռոմանտիկ բանաստեղծների առաջին սերնդի առաջնորդը։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծնվել է ազնվականական նշանավոր ընտանիքում, որտեղ ութերորդ երեխան էր։ Նրան ծննդաբերելիս մայրը մահացել է, և, թերևս հենց այդ պատճառով հայրը մինչև իր մահը սառը վերաբերմունք է դրսևորել Քարոյի նկատմամբ։

Տասնվեց տարեկանից վերջինս ծառայության է անցել բանակում։ Մասնակցել է նապոլեոնյան բանակի մղած բազմաթիվ մարտերի Իտալիայում, Սերբիայում, Բավարիայում։ Վիեննայում կանգառի ժամանակ բնանկարներ է արել՝ դրանով իսկ իր նպաստը բերելով հունգարական գեղանկարչության կայացման գործին։ Իր առաջին բանաստեղծությունները նույնպես բանակում ծառայելիս է գրել։ 1810 թվականին զորացրվելով՝ Կիշֆալուդին ճամփորդել է Ավստրիայում ու Իտալիայում, արվեստ ուսումնասիրել։ 1817 թվականին վերադարձել է Հունգարիա, նկարչությանը զուգահեռ՝ իր ուժերը փորձել թատերագրության ասպարեզում։ Այդ բնագավառում առաջին մեծ հաջողությունն ունեցել թ 1819 թվականին, երբ բեմ է բարձրացվել նրա «Թաթարները Հունգարիայում» (A tatárok Magyarországon) ողբերգությունը; Դրան հաջորդած «Իլկա, կամ՝ Նանդորֆեյերի առումը» (Ilka, vagy Nándorfehérvár bevétele) 7 mi ambwx5 \a8q ajl թատերգություններ[8] նույնպես հանդիսատեսի ջերմ ընդունելությանն են արժանացել։ Կիշֆալուդիի թատերգությունները թարգմանվել են գերմաներեն, բեմադրվել նաև Վիեննայում՝ բազմապատկելով հեղինակի համբավը։ Իսկ որպես բանաստեղծ՝ նա առաջին հերթին հիշվում է իր էպիգրամներով և «Մոհաչ» (Mohács) էպիկական պոեմ-դյուցազներգությամբ, որտեղ պատկերել է հունգարների համար տխուր ավարտ ունեցած Մոհաչի 1526 թվականի ճակատամարտը և դրան առնչվող իրադարձությունները։

Ավագ եղբոր՝ Շանդորի հետ Քարոյը կազմակերպել է «Ավրորա» ամսագրի հրատարակման գործը[8]։ 1826 թվականից հետո անդրադարձել է բանահյուսությանը, ժողովրդական մոտիվներով երգեր է գրել, որոնք տպագրվել են «Ավրորա»-ում։ Այդ երգերը մեծ ժողովրդականություն են վայելել, լայն տարածում գտել՝ հող նախապատրաստելով Շանդոր Պետեֆիի ստեղծագործության հաջողության համար։

Քարոյ Կիշֆալուդին մահացել է 42 տարեկան հասակում՝ 1830 թվականին, թոքախտից։ Ի հիշատակ նրա՝ 1836 թվականին Միհայ Վյորյոշմարտին և Յոժեֆ Բայդան հիմնել են Կիշֆալուդի գրական ընկերությունը, որը շուրջ մեկ դար զգալի աջակցություն է ցույց տվել հունգար գրողների արժանավոր ստեղծագործությունների հրատարակման գործին։

Կիշֆալուդի եղբայրների կյանքի պատմությունն է ընկած հունգարացի նշանավոր վիպասան Մոր Յոկայիի Eppur si muove (1872) վեպի հիմքում։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ferenc Toldy : Kisfaludy Károly élete (Buda 1832.)
  • János Erdélyi : Kisfaludy Károly. Pályák és Pálmák. (1886.)
  • József Bánóczi : Kisfaludy Károly és munkái. I–II. (1882–1883.)
  • Ferenc Szinnyei : Kisfaludy Károly (1927. ItFüz 19.)
  • Andor Speneder : Kisfaludy Károly (1930. A bécsi Coll. Hung. füzetei 9.)
  • János Horváth : Kisfaludy Károly és íróbarátai. (1955. ItTanulm 1. 1935-1936.)
  • István Fenyő : Az Aurora. Egy irodalmi zsebkönyv életrajza. (1955. ItFüz 4.)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Benezit Dictionary of Artists — 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7
  3. 3,0 3,1 Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.)
  4. 4,0 4,1 4,2 Encyclopædia Britannica
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Czech National Authority Database
  6. PD-icon.svg «Sándor Kisfaludy»։ Catholic Encyclopedia։ Նյու Յորք: Robert Appleton Company։ 1913 
  7. «The Nuttall Encyclopaedia»։ Project Gutenberg։ 2004-05-01։ Վերցված է 2009-01-01 
  8. 8,0 8,1 Stanley Hochman. McGraw-Hill encyclopedia of world drama. McGraw-Hill, 1984.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]