Յանիս Չակստե

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Յանիս Չակստե
Janis Cakste.jpg
 
Կուսակցություն՝ Կադետներ
Կրթություն՝ Մոսկվայի կայսերական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետ (1886) և Academia Petrina?
Մասնագիտություն՝ քաղաքական գործիչ և փաստաբան
Ծննդյան օր սեպտեմբերի 14, 1859(1859-09-14)[1][2][3]
Ծննդավայր Viesturi Parish, Կուրլանդիական գուբերնիա, Ռուսական կայսրություն[4]
Վախճանի օր մարտի 14, 1927(1927-03-14)[5][1][2][…] (67 տարեկան)
Վախճանի վայր Ռիգա, Լատվիա[5]
Գերեզման Անտառային գերեզմանատուն
Թաղված Անտառային գերեզմանատուն
Քաղաքացիություն Flag of Russia.svg Ռուսական կայսրություն և Flag of Latvia.svg Լատվիա
Զավակներ Mintauts Čakste? և Konstantīns Čakste?
 
Ինքնագիր Jāņa Čakstes paraksts.jpg
 
Պարգևներ

Երեք աստղի շքանշան, 1-ին կարգ, Լեոպոլդի շքանշանի Մեծ խաչ, Ֆինլանդիայի Սպիտակ վարդ շքանշանի Մեծ խաչ, Վեածնունդի շքանշանի Մեծ խաչի ասպետ և Ազատության խաչ

Յանիս Չակստե (լատիշ․՝ Jānis Čakste, սեպտեմբերի 14, 1859(1859-09-14)[1][2][3], Viesturi Parish, Կուրլանդիական գուբերնիա, Ռուսական կայսրություն[4] - մարտի 14, 1927(1927-03-14)[5][1][2][…], Ռիգա, Լատվիա[5]), լատվիացի հասարակական ու քաղաքական գործիչ, Լատվիայի Հանրապետության առաջին նախագահ։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յանիս Չակստե, 1906

Յանիս Չակստեն ծնվել է Կուռլանդի նահանգի Դոբլեն բնակավայրում։ Հայրը եղել է Կիրշյանիս Չակստեն (1827-1864), մայրը՝ Կարոլինա-Մաթիլդան (1835—?):

1882 թվականին ավարտել է Միտավի գերմանական գիմնազիան և ընդունվել Մոսկվայի համալսարանի իրավաբանության ֆակուլտետ, որտեղ հիմնադրել է Լատիշ ուսանողների մոսկովյան ընկերությունը։ 1886 թվականին համալսարանն ավարտելուց հետո Կուռլանդի նահանգում դատախազության քարտուղար է աշխատել։

1888 թվականից դատական հավատարմակալի տեղակալ է աշխատել, իսկ 1897 թվականից` երդվյալ ատենակալ[6]։ Հրատարակել (մինչև 1914) ու խմբագրել է (մինչև 1906) «Հայրենիք» (լատիշ․՝ Tēvija) շաբաթաթերթը։ 1895 թվականին Միտավում (այժմ՝ Ելգավա) կազմակերպել ու ֆինանսավորել է Երգի համընդհանուր փառատոնը՝ ծախսելով մոտավորապես 4.000 ռուբլի ոսկով։ Գլխավորել է Միտավի լատիշական համայնքը[7]։

1905 թվականի հեղափոխության ժամանակ հանդես է եկել Լատվիայի ինքնավարության ծրագրով։ 1906 թվականին ընտրվել է Պետական դումայի պատգամավոր։ Դումայում հարել է կադետների կուսակցությանը։ Դումայի ցրումից հետո ստորագրել է Վիբորգի կոչը, որի համար 1908 թվականին երեք ամսով բանտարկվել է Միտավի բանտում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո նշանակվել է Միտավի կոմիտեի Կարմիր խաչի ներկայացուցիչ։

1915 թվականի գարնանը տեղափոխվել է Տարտու։ Ակտիվ աշխատել է Լատվիայի փախստականների օգնության լատիշական կենտրոնական կոմիտեում։ 1916 թվականի դեկտեմբերին գործուղման է մեկնել ԱՄՆ, սակայն Ստոկհոլմում իմացել է Ռուսաստանի հեղափոխության մասին և վերադարձել։ Լատվիայի անկախության անհրաժեշտության մասին գրքույկ է հրատարակել։ 1917 թվականին Կուռլանդի նահանգի ժամանակավոր կառավարության կոմիսարն է եղել։ 1917 թվականի հոկտեմբերի 13-ին մասնակցել է Լատվիայի ժամանակավոր ազգային խորհրդին, աշխատել արտաքին գործերի բաժնում։

Չակստեն Լատվիա է վերադարձել 1918 թվականի նոյեմբերի 11-ին և նոյեմբերի 17-ին իմացել է, որ ընտրվել է Լատվիայի ազգային խորհդրի նախագահ։

1919 թվականի հունվարին որպես լատվիական պատվիրակության ղեկավար մեկնել է Լոնդոն ու մասնակցել Փարիզի խաղաղության վեհաժողովին։ 1920 թվականի մայիսի 1-ին բացել է սահմանադիր հավաքը, մասնակցել նրա նախագահի ընտրություններին և ստացել 83 ձայն, մինչդեռ Յան Ռայնիսը ստացել էր ընդամենը 48 ձայն։

1922 թվականի նոյեմբերի 14-ին Սեյմը Չակստեին՝ որպես միակ թեկնածուի, ընտրել է Լատվիայի նախագահ (կողմ՝ 92, ձեռնպահ՝ 6): 1925 թվականի նոյեմբերի 6-ին նա վերընտրվել է։

Նախագահության ընթացքում ընդունվել է 402 օրենք։ Նրանց թվում հարկ է նշել կրթության մասին օրենքը, որով տեղական ինքնակառավարման մարմիններին պարտադրվում էր ազգային փոքրամասնությունների համար բացել այնքան դպրոց, որքան որ անհրաժեշտ է։ Նրա կառավարման ժամանակ ներման է արժանացել 549 մարդ։

1919 թվականի նոյեմբերի 14-ից դարձել է Լատվիայի համալսարանի դոցենտ, 1924 թվականի սեպտեմբերի 28-ին ստացել է իրավաբանության դոկտորի կոչում։ 1921 թվականից դասախոսություններ է կարդացել։

Մահացել է 1927 թվականի մարտի 27-ին, թաղված է Ռիգայի Անտառային գերեզմանատանը։

Ընտանիք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լատվիայի նամականիշ՝ նվիրված Յանիս Չակստեին 1998, 10 սանտիմ
(Սկոտի հավաքածու 476), Միխելի հավաքածու 489)
  • Կինա — Յուստինե Չակստե, ծնունդով՝ Վեսերե (Justīne Vesere, 1870—1954)
    • Որդի — Վիսվալդիս Չակստե (1891—1915)
    • Որդի — Մինտաուտս Պաուլիս Միկելիս Չակստե (Mintauts Paulis Miķelis Čakste, 1898—1967)
    • Որդի — Ռինգոլդս Չակստե (Ringolds Čakste, 1898—1967)
    • Որդի — Կոնստանդին Չակստե (Konstantīns Čakste, 1901—1945)
    • Դուստր — Ալդոնա Պաուլա Կարոլինա, ամունական ազգանունը՝ Տեպֆերե (Aldona Paula Karolīna Tepfere, 1903—1954)
    • Դուստր — Մայգա, ամուսնական ազգանունը՝ Շիրոնս (Maiga Šīrons, 1904—1984)
    • Դուստր — Դայլա Չակստե (Daila Čakste, ? — ?)
    • Դուստր — Յանինա Չակստե (Janīna Čakste, ? — ?)
    • Որդի — Գեդիմինս Չակստե (Ģedimins Čakste, ? — ?)

Հիշատակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 2003 թվականին Ելգավայում տեղադրվել է հուշարձան, իսկ Ռիգայում Չակստեի անունով անվանակոչվել է փողոց։
  • Չակստեի անունով է կոչվում Լիեպայայի հրապարակներից մեկը[8]։

Պարգևներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չակստեն ստացել է հետևյալ պարգևները.

  • Երեք աստղի շքանշան
  • Սպիտակ վարդի շքանշան
  • Լատվիայի վերածննդի 1-ին աստիճանի շքանշան
  • Լեոպոլդ I-ի մեծ խաչի ասպետ

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Encyclopædia Britannica
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Բրոքհաուզի հանրագիտարան (գերմ.)
  3. 3,0 3,1 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  4. 4,0 4,1 4,2 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library, Austrian National Library Record #119378841 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Чаксте Янис // Большая советская энциклопедия (ռուս.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  6. Список присяжных поверенных округа Санкт-Петербургской судебной палаты и их помощников к 31 января 1914 г. Санкт-Петербург, 1914. — С.32.
  7. «Археологические общества прибалтийского края»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
  8. «Площадь Яниса Чаксте»։ Бюро туристической информации Лиепайского региона (ռուսերեն)։ Վերցված է 2019-12-29 

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Государственная дума Российской империи, 1906—1917 : Энциклопедия. Москва : Российская политическая энциклопедия, 2008. С. 670. — ISBN 978-5-8243-1031-3.
  • Императорский Московский университет: 1755-1917 : энциклопедический словарь / А. Ю. Андреев, Д. А. Цыганков. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2010. — С. 810—811. — 894 с. — 2 000 экз. — ISBN 978-5-8243-1429-8

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]