Թեհրանի երեխաները

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ժամանում Ատլիտ, 1943 թվականի փետրվարի 18

Թեհրանի երեխաները, ավելի քան 1200 հրեա փախստականների, այդ թվում 850-ից ավելի լեհ երեխաների խումբ, որոնք Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո՝ 1939 թվականի սեպտեմբերին, Լեհաստանը Գերմանիայի ու ԽՍՀՄ-ի միջև բաժանվելու արդյունքում հայտնվել են խորհրդային տարածքում, և 1943 թվականին կարողացել հասնել Պաղեստին։

Խումբն իր անվանումն ստացել է այն պատճառով, որ Պաղեստին էր ժամանել Թեհրանով[1]։

Արտագաղթի պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փախստականները ԽՍՀՄ-ում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1939 թվականի սեպտեմբերին՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց և Լեհաստանի տարածքը ԽՍՀՄ-ի ու նացիստական Գերմանիայի միջև բաժանվելուց հետո, հարյուրհազարավոր հրեա փախստականներ հայտնվել էին Խորհրդային Միության տարածքում: Նրանց առաջարկվել էր ընդունել խորհրդային քաղաքացիություն, բայց նրանցից շատերը հրաժարվել էին: Փախստականների մեծ մասը հատուկ գաղթականի կարգավիճակով արտաքսվել էր երկրի ներքին շրջաններ[2]: Նրանց մի մասն էլ ձերբակալվել ու ուղարկվել էր ճամբար՝ տաժանակիր աշխատանքի[3]: Փախստական բազմաթիվ երեխաներ այդ ժամանակ որբացել էին կամ էլ բաժանվել իրենց ծնողներից[1]:

ԽՍՀՄ-ի վրա Գերմանիայի հարձակումից հետո հրեա փախստականներին համաներում է շնորհվել[4]: Սակայն նրանց կյանքի պայմանները մնացել են ծայրահեղ ծանր: Ականատեսներից մեկը պնդում էր, որ երեխաներն ամեն օր մահանում էին սովից ու հիվանդություններից[5]:

1942 թվականին Լեհաստանի վտարանդի կառավարությունն ու ԽՍՀՄ ղեկավարությունը համաձայնության են եկել հրեա փախստականներին Անդերսի բանակի հետ ԽՍՀՄ տարածքից դաշնակիցների կողմից գրաված Իրան արտաքսելու շուրջ: Վտարանդիների մեջ կային մոտ 1000 հրեա երեխա, հիմնականում որբ, և 800 մեծահասակ հրեա[1][6]:

Բնակություն Իրանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1942 թվականի ապրիլից մինչև օգոստոս հրեա երեխաների ու նրանց ուղեկցող մեծահասակների խումբը Սամարղանդից հասել է Կրասնովոդսկ, այնուհետև Կասպից ծովով Թեհրան: Նրանց մի մասը Թեհրան է հասել Բուխարայով և Աշխաբադով[1]:

Առաջին վայրը, որտեղ փախստականները տեղավորվել են, Փեհլևի նավահանգիստն էր: Այնտեղ կազմակերպվել է ժամանակավոր ճամբար, որտեղ բոլոր փախստականները՝ և՛ հրեա, և՛ լեհ, միասին էին: Առաջացել են կոնֆլիկտներ: Առաջին ամսում Իրանի այդ ճամբարում մահացել է հրեա 18 երեխա, տասնյակ երեխաներ էլ տառապում էին ծանր հիվանդություններով, որոնցով հիվանդացել էին ԽՍՀՄ-ում թափառելու ժամանակ[7]:

Ամռանը Թեհրանում լեհական ներկայացուցչությունը որոշում է ընդունել հրեա երեխաների համար բացել որբանոց[8]: Դրա ստեղծմանը մասնակցել են հրեական տեղական համայնքի անդամներն ու Հրեական գործակալության ներկայացուցիչները: Երեխաներից շատերը հոգեբանական ծանր վիճակում էին, խիստ վախեցած[6]: Փեհլևիի ճամբարից Թեհրանի մանկատուն շատ երեխաների վերցնելը չափազանց դժվարությամբ է կատարվել: Շատերը հրաժարվում էին ընդունել, որ նրանք հրեա են: Երեխաների հեռանալուն խոչընդոտում էին նաև լեհ քահանաները, որոնք մտադիր էին նրանց մկրտել[9]:

1942 թվականի օգոստոսի վերջին[10] 730 հրեա երեխաներ տեղափոխվել են վրանային ճամբար, որը գտնվում էր Դաստան Տարեխի տարածքներում՝ Իրանի զինված ուժերի նախկին զորանոցներում: Մանկատանն օգնում էին նաև Ամերիկյան հրեական կազմակերպությունները, ներառյալ Ջոյնթը[1]:

Ճանապարհորդություն դեպի Պաղեստին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1943 թվականի հունվարին Հրեական գործակալությունը բրիտանական իշխանություններից երեխաներին Պաղեստին ուղարկելու թույլտվություն է ստացել: Հատուկ վարձված նավով երեխաներին Բենդեր-Շապուր նավահանգստից տեղափոխել են հնդկական Կարաչի քաղաք, այնտեղից՝ Սուեզ, այնուհետև գնացքով՝ Էլ Արիշ: Մոտ 4 տարվա թափառումներից հետո նրանք ժամանել են Հայֆային մոտ գտնվող Ատլիտ քաղաքում: Ծովով ճանապարհորդելու ժամանակ երեխաները հիվանդացել էին վարակիչ և ծովային հիվանդություններով: Թեհրանից Ատլիտ ուղևորության ժամանակ մահացել է 7 երեխա[6]:

1943 թվականի փետրվարի 18-ին 369 մեծահասակներ ու 861 երեխաներ, որոնցից 719-ը որբ էր, իսկ 142-ը մեկ կամ 2 ծնողների հետ ընդունվել են հրեական իշուվ: Եվս մեկ խումբ, որը կազմված էր մոտ 110 երեխայից, Իրաքի տարածքով Պաղեստին է հասել 1943 թվականի օգոստոսի 28-ին[1][6]:

Պաղեստինում և Իսրայելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեհրանի երեխաները «Կվուցատ Յավնե» ճամբարում, 1943 թվական

Պաղեստին ժամանելուց հետո երեխաներն իրենց ուժերն ու առողջությունը վերականգնել են տարանցիկ 11 ճամբարներում, որտեղ նրանց սովորեցրել են եբրայերեն[6]: Նրանցից շատերը ծայրահեղ ծանր վիճակում էին, որոշ երեխաներ էլ մահացել են Պաղեստին ժամանելուց հետո[11]:

Երեխաների հետագա ճակատագրով զբաղվել են Հրեական գործակալության ներկայացուցիչները՝ Հենրիետա Սոլդի ղեկավարությամբ: Իշուվում լայն քննարկում է ծավալվել որբերին տեղաբաշխելու հարցի շուրջ: Հաշվի են առնվել ընտանեկան կապերն ու երեխաների անձնական ցանկությունները: Արդյունքում 1943 թվականի հունիսի 10-ին որբերին տեղաբաշխել են հետևյալ կերպ[6].

  • 288 – «Միզրախի» բնակավայրերում և հաստատություններում:
  • 38 – «Ագուդատ Իսրայել» հաստատությունում:
  • 27 – հարազատների մոտ:
  • 36 – կրոնական այնպիսի հաստատություններում, ինչպիսիք են՝ «Ահավա», «Բեյթ Յեոշուա»[12]:
  • 15 – մանկատներում:
  • 17 – դեռևս չէին տեղավորվել, քանի որ գտնվում էին հիվանդանոցներում և բուժական այլ հաստատություններում:
  • 298 – աշխարհիկ հաստատություններում:

«Թեհրանի երեխաներից» 35 հոգի զոհվել է 1947-1949 թվականների Իսրայելի անկախության պատերազմի ընթացքում[1]: Նրանցից մեկը՝ Էմմանուել Լանդաուն, հետմահու արժանացել է Իսրայելի ռազմական ամենաբարձր պարգևի[13]:

Հետագայում «Թեհրանի երեխաների» մասին Իսրայելում, ԱՄՆ-ում և Լեհաստանում հրատարակվել են մի շարք գրքեր և նկարահանվել հեռուստատեսային ֆիլմեր: Նրանցից ոմանք հրատարակել են իրենց հուշերը: Հիմնվել է «Թեհրանի երեխաներն ու նրանց դաստիարակաները» կազմակերպությունը, որը գլխավորում էր Թեհրանի մանկատան տնօրեն Դավիդ Լաորը (Լաումբերգ)[14]:

Պայքար կարգավիճակի համար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1957 թվականից Իսրայելում Հոլոքոստը վերապրած մարդիկ սկսել են պետությունից ստանալ հատուկ կենսաթոշակային վճարներ, որ ֆինանսավորվում էր Գերմանիայի ռեպարացիոն վճարների հաշվին: Սակայն մինչև 1997 թվականը «Թեհրանի երեխաները» Հոլոքոստից տուժածներ չեն համարվել[5]:

2002 թվականին «Թեհրանի երեխաները» հայց են ներկայացրել ընդդեմ Իսրայելի կառավարության՝ նացիստական հետապնդման հետ կապված հատուկ փոխհատուցում ստանալու համար: Հայցը ներկայացվել է 273 հոգու անունից[15]: Միայն 2012 թվականին դատարանը որոշել է խմբի 217 անդամներին վճարել 17 միլիոն շեկել[16][17], բայց վեճը շարունակվել է մինչև 2014 թվականի մայիսը, երբ որոշում է կայացվել յուրաքանչյուրին վճարել 25 հազար շեկել «հանուն արդարության և նրա համար, որ «Թեհրանի երեխաները» խտրականություն չզգան»[18]:

Հայտնի անձինք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Բեն Ցիոն Թոմեր – գրող
  • Մորդեխայ Պելցուր – Լեհաստանում Իսրայելի առաջին դեսպան[13]
  • Ավիգդոր Բեն-Գալ – զինվորական
  • Ալեքս Գիլադի – Keshet Media Group նախագահը, որը Ռեշետ ընկերության հետ միասին իրականցնում է իսրայելական հեռուստատեսության Երկրորդ ալիքի հեռարձակումը[19]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 «Tehran Children»։ Holocaust Encyclopedia (անգլերեն)։ United States Holocaust Memorial Museum։ Վերցված է 2015-9-2 
  2. Костырченко Г. В. Тайная политика Сталина: власть и антисемитизм. — 2. — М.: Международные отношения, 2003. — С. 190. — 784 с. — ISBN 9785713310714
  3. Омер, 1996, էջ 64-68
  4. Омер, 1996, էջ 84, 108
  5. 5,0 5,1 Даниэль Фрик.։ «Ошибки и притеснения «детей Тегерана»»։ israelreport.ru։ Վերցված է 2015-9-18 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Чёрная И. (18 сентября 2008)։ ««Тегеранские дети» - неизвестная история спасения еврейских детей»։ Сохнут։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-20-ին։ Վերցված է 2011-04-02 
  7. Омер, 1996, էջ 125-126
  8. Омер, 1996, էջ 127
  9. Омер, 1996, էջ 127-128
  10. Омер, 1996, էջ 128-129
  11. Омер, 1996, էջ 198-204
  12. Կրոնական դրանք կոչել է Հենրիետա Սոլդը, սակայն դրանք չեն ճանաչվել կրոնական որոշ շրջանակներում
  13. 13,0 13,1 Омер, 1996, էջ 204
  14. «Лаумберг (Лаор) Давид (р.1915)»։ Воспоминания о ГУЛАГе։ Сахаровский центр։ Վերցված է 2015-9-18 
  15. Вейлер-План Д.։ «Жертвы Холокоста, бежавшие через Иран, требуют в израильских судах компенсации»։ Гаарец։ Վերցված է 2015-9-3  , оригинал публикации
  16. Joanna Paraszczuk.։ «'Tehran Children’ survivors win suit against state» (անգլերեն)։ The Jerusalem Post։ Վերցված է 2015-9-3 
  17. Гутина Н.։ «Детей Тегерана признали жертвами Холокоста»։ Jewish.ru։ ФЕОР։ Վերցված է 2015-9-18 
  18. «Справедливость спустя 60 лет»։ Новости недели։ Վերցված է 2015-10-17 
  19. נירית אנדרמן (Նիրիտ Անդերման)։ «אלכס, אנחנו אחים (Ալեքս, մենք եղբայրներ ենք)» (եբրայերեն)։ Հաարեց։ Վերցված է 2015-12-13 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Омер Д. Операция Тегеран / пер. с иврита Г. Глускиной. — Иерусалим: Apropo, 1996. — 208 с.
  • Henryk Grynberg. Children of Zion. — Northwestern University Press, 1997. — 178 p. — (Jewish lives). — ISBN 9780810113541
  • Gerald Ziedenberg. Tehran Children // Blockade: The Story of Jewish Immigration to Palestine. — Author House, 2011. — P. 70-82. — 204 p. — ISBN 9781467044950
  • Бен-Цион Томер. Красное и белое с запахом апельсинов, или «Дети Тегерана». — Иерусалим: Сохнут, 1972. (եբրայերեն)

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]