Արմենոիդ ռասա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Արմենոիդ ռասա կովկասյան ռասայի ենթառասա է[1]։ Այն համարվում է ամենահին և կայուն մնացած ռասաներից մեկը։ Խորհրդային ռուսալեզու գրականության մեջ հանդիպում է նաև առաջավորասիական տիպ անվանումով։ Արմենոիդ ռասային բնորոշ հատկանիշներով Իոսիֆ Դենիկերի «Մարդկային ռասաները» աշխատությունում նկարագրվում է ասիրոիդ ռասան։

"Արմենոիդ ռասային պատկանող հայ"` Առնո Բաբաջանյան

Տարածվածությունն ու հատկանիշները[խմբագրել]

Արմենոիդ ռասային պատկանող լիբանանցի արաբ (1911 թ.)

Արմենոիդ ռասան շատ նման է Բալկանյան թերակղզում տարածված դինարիկ ռասային; միակ տարբերությունն արմենոիդ ռասայի ավելի մուգ գույնի մաշկն է, որ կապված է նրա միջերկրածովյան ռասայի (ովքեր ունեն ձիթապտղի յուղի գույնի մաշկ) և ալպյան ռասայի (ովքեր ունեն շագանակագույն մաշկ) միախառնման հետ։ Արմենորիդ ռասան կովկասյան ռասայի ենթառասան է։ Արմենոիդ ռասան հանդիպում է համարյա թե ողջ Եվրասիայում։ Սակայն ամենամեծ կուտակումները Հայկական լեռնաշխարհում է և մասամբ Փոքր Ասիայում։ Արմենոիդ ռասայի ներկայացուցիչները հայտնի են որպես "իրական" սպիտակամորթներ։ Արմենոիդ ռասայի ներկայացուցիչները բնութագրվում են`

  • համեմատաբար բարձր հասակով
  • սովորաբար մուգ շագանակագույն կամ սև, հազվադեպ էլ բաց գույնի մազերով
  • ձիթապտղի գույնի մաշկով
  • մեծ, կլոր, սովորաբար սև, երբեմն էլ կապույտ կամ կանաչ աչքերով
  • գանգի բրախիկեֆալիկ ձևով
  • վառ արտահայտված հոնքերով
  • բարակ, երկար, լավ արտահայտված կամրջակով քթով
  • երրորդ մազածածկույթի առկայությամբ։

Այս ռասայական տիպը հանդիպում է հայերի, ասորիների, քիչ քանակությամբ հնդիկների և հարավեվրոպական ժողովուրդների մոտ։ Արմենոիդ ռասայի ներակայցուցիչ են համարվում նաև Միջագետքի և Մերձավոր Արևելքի քրիստոնյաները, օրինակ ամորիները, Լիբանանի և Սիրիայի քրիստոնյա փոքրամասնությունները։[2][3][4]

Ռենատո Բիասուտին այսպես էր բնութագրում արմենոիդ ռասային.

Aquote1.png Թանձր-սպիտակ գույնի մաշկով, շագանակագույն մազերով ու աչքերով, առատ մազածածկույթով, միջին հասակով (մոտ 166 սմ), մկանոտ մարմնով, բավական երկար դեմքով, բարակ, երկար քթով լավ արտահայտված կամրջակով, բարակ շրթունքներով։
[5]
Aquote2.png


Արմենոիդ հայեր[խմբագրել]

Հայերը երկար ժամանակ են ապրել Հայկական լեռնաշխարհում, չնայած ներկայումս միայն մի փոքր մասն է նրանցը։ Հին ժամանակներում նրանք ունեին հզոր թագավորություն, որ ձգվում էր Հայկական ծոցից մինչ Կովկասյան լեռները։ Հայերի թագավորության արմատները գալիս են վաղ բրոնզի դարաշրջանից` խեթերի ժամանակներից։

Արմենոիդ ռասային պատկանող հայերի հասակը կախված է աշխարհագրական շրջանից; Վանի, Բաղեշի, Կարինի և Երևանի հայերն ավելի բարձրահասակ են, քան արևմուտքում ապրող հայերը` Կեսարիայում, Մարաշում և Սեբաստիայում, իսկ Խարբերդից Տիգրանակերտ ընկած հատվածի հայերը միջին հասակի են։ Ամենաբարձրահասկը վանեցիներն են, միջինը` 169 սմ, իսկ Կեսարիայի և Մարաշի հայերը` միջինը 164 սմ։ Հայերն իրենց հասակի համար ծանր են, միջինը 72.5 կգ։

Հայերի համար կեֆալիկ ցուցանիշը 85.4 է; 84` Վանից և Երևանից մինչ 86` Սեբաստիայում և 87` Կարինում։ Գլխի միջին երկարությունը 185 մմ է։ Այն հասնում է 188 մմ արևելքում և183 մմ արևմուտքում։

Հայերի քթի երկարությունը 60 մմ է և բավական լայն` 38 մմ։ Լայնությունը տատանվում է 37.4 մմ-ից Վանում մինչև 38.4 մմ Կեսարիայում։

Ինչպես երևում է գոյություն ունեն լուրջ տարբերություններ արևելյան և արևմտյան հատվածների հայերի միջև։

Այս ցուցանիշներով հայերը նման են հյուսիսային ալբանացիներին; գլխավոր տարբերությունը հայերի դեմքի և քթի ավելի մեծ երկարությունն ու լայնությունը համապատասխանաբար։

Հայերի մաշկի գույնը լինում է վարդագույն-սպիտակ, մուգ սպիտակ և բաց շագանակագույն։ Մուգ սպիտակը հանդիպում է հայերի 85%-ի մոտ։ Բաց-վարդագույն մաշկը, որը հանդիպում է հայերի 8%-ի մոտ, հատկապես տարածված է Վանից գաղթած հայերի մոտ, իսկ բաց շագանակագույնը տարածված է Կեսարիայի հայերի մոտ։ Մազերը սովորաբար մուգ շագանակագույն են, այն հանդիպում է հայերի 58%-ի մոտ, իսկ սևն ու միջին շագանակագույնը ընդհանուր առմամբ 38%- մոտ։ Մնացած 6%-ի մոտ հանդիպում են կարմրաշագանակագույն մազեր։ Սև ու մուգ շագանակագույն մազերով տղամարդկանց մորուքները նույն գույնի են; շագանակագույն մազերով տղամարդիկ ունեն կարմիր ու կամ կարմրաշագանակագույն մորուքներ։ Այսինքն հայերի միայն 75%-ն ունի միայն սև գույնի մազածածկույթ։ Շագանակագույն և կարմրաշագանակագույն մազերն ամենատարածվածն են Վանա լճի շրջակայքից գաղթած հայերի, իսկ սև գույնի մազերը հարավում և արևմուտքում` Սիրիային ավելի մոտ տարածքներից գաղթածների մոտ։

Հայերի 73%-ն ունի շագանակագույն աչքեր։ Մուգ շագանակագույն աչքերը ամենաշատը տարածված են արևմուտքում, որտեղ այն կազմում է 36%-ը, և հազվադեպ են Վանա լճի շրջակայքի հայերի մոտ, որտեղ նրանք կազմում են 13%։ Խառը կամ բաց գույնի աչքերը հանդիպում են վանեցիների 34%-ի մոտ, և ընդամենը 11%-ը Կեսարիայի հայերի մոտ։

Մորուքներն ու մաշկի մազածածկույթը բավական առատ են։ Հոնքերը բարակ են, իսկ ճակատներն ի տարբերություն Դինարյան ռասայի ներկայացուցիչների, արաբների ու թուրքերի բավական թեք է։ Ամենախիտ հոնքերը հանդիպում են արևելյան հատվածի հայերի մոտ։

Արմենոիդ ասորիներ[խմբագրել]

Առաջավոր Ասիայի մեկ այլ Արմենորիդ ռասայի ներկայացուցիչը դա ասորիներն են, ովքեր աշխարհի միակ ժողովուրդն են, որ օգտագործում են մի ժամանակ տարածված հին ասորերենի բարբառ։ Ասորիների մոտ քրիստոնեությունը տարածված է եղել դեռևս 70 թ., իսկ արաբական իշխանության ժամանակ, նրանց տրված էր ազատ դավանանքի իրավունք։ Այդ ժամանակահատվածում նրանք բարգավաճում էին, և նույնիսկ քարոզիչներ ուղարկեցին Չինաստան և Հնդկաստան, իսկ վերջինիս գաղութը գործում է մինչ օրս։ 1230-1400 թթ. մոնղոլների իշխանության ընթացքում, շատերն ասորիներից սպանվեցին իսկ երկիրը դատարկվեց։ Ողջ մնացածներն ապաստանեցին Վանա և Ուրմիո լճերի միջև ընկած հատվածում։ 1914 թ. 80,000 ասորի ապրում էր այնտեղ, 35,000 ապրում էր Պարսկաստանում և 10,000 ապրում էր հյուսիսային Իրաքի տարածքում` Մոսուլ քաղաքի շրջակայքում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում տեղի ունեցած հայերի, պոնտական հույների և ասորիների ցեղասպանությունը աշխարհով մեկ սփռեց այդ ժողովուրդներին։

Ասորիները բավական նման են հայերին։ Նրանց միջին հասակը 167 սմ է, կեֆալյան ցուցանիշը` 87։ Նրանք բացառապես սևահեր են։ Ի տարբերություն հայերի, նրանց դեմքերն ավելի կարճ և նեղ են, իսկ քիթն ավելի փոքր։

Ծագումնաբանություն[խմբագրել]

Արմենոիդ ռասայի առաջացումը հետաքրքրում է գիտնականներին բավական երկար ժամանակ, քանի որ դրա շնորհիվ նրանք կկարողանան ուսումնասիրել Առաջավոր Ասիայի ժողովուրդներին։

Յառխոն գրել է. «Կովկասի ժողովուրդների ուսումնասիրումը, մեծ օգուտ կբերի այլ ժողովուրդների էթնոգենեզի համար»։ Հայաստանի լեռնային, բրոնզե շրջանին պատկանող մարդկային մնացորդների պալեոանթրոպոլոգիան գիտնականներին թույլ է տալիս ենթադրել, որ այդ ժամանակ այս տարածքներում ապրելիս են եղել մարդիկ երկար և մեծ դեմքով։

Գիտնականները ենթադրում են, որ այդ ժամանակահատվածում Կովկասում ապրել են եվրոպոիդ ռասայի երկու տարբեր ենթառասաներ, որոնք տարբերվել են իրարից դեմքի երկարությամբ և գանգի չափսերով։ Ավելի երկար դեմքով ենթառասան ծնունդ է տվել ներկայիս Կովկասյան տիպին, իսկ առավել նեղ դեմքովները` արմենոիդ ռասային։ Ներկայումս Կովկասի բնակչությունը բաժանվում է 4 տիպի. պոնտական տիպ (տերմինն առաջարկվել է 1932 թ.), կովկասյան տիպ (1954 թ.), առաջավորասիական կամ արմենոիդ տիպ (առաջարկել է Լուշանը 1911 թ-ին), և կասպիական տիպ (1947 թ.)։

Արմենոիդ ռասան առանձնանում է թեթև ալիքավոր կամ ուղիղ մազերով, առատ երրորդ մազածածկույթով մաշկի և դեմքի վրա, թեթևակի մգոտ մաշկով, մուգ մազերով և մաշկով, քթի հատուկ տեսակով, միջին չափսի շրթունքներով, աչքերի փոքր բացվածքով, լայն և բավական երկար դեմքով, բավական երկար գանգով, թույլ արտահայտված դնչով։ Հասակը միջինից բարձր։ Այս տեսակը տարածված է Հայաստանում, Լիբանանի, Սիրիայի և Իրանի լեռնային շրջաններում։ Քթի արմենոիդ տեսակը հատուկ է միայն հայերին։ Մեզ հասած ուրարտական, հունական և միջագետքյան պատկերներից երևում է, որ քթի այդ տեսակը հանդիպել է նաև Առաջավոր Ասիայի հնագույն ժողովուրդների մոտ։ Բունակն իր «Գրանիյա Արմենիկա» աշխատությունում (1927 թ.) գրում է, որ հնագույն Առաջավոր Ասիայում ապրել են մեծ մասամբ երկու ռասաներ, որոնք տարբերվել են իրարից ինչպես արմենոիդ և միջերկրական ռասաները։ Նա գրում է. «Սեմական տիպն այս տարածաշրջանում եղել է շատ կարճ ժամանակ, և դրանից հետո սկսել է գերակայել բացառապես արմենոիդ տիպը։ Վերջինս տարածված է եղել հնագույն ժամանկներից, սկսած հարավային միջագետքից մինչև Տիգրիսի և Եփրատի միջև ընկած տարածքը, արևելյան Անատոլիայում` Արևմտյան Հայաստան, Անդրկովկասում և Իրանի հյուսիսում։ Այս ռասայի ձևավորման գործընթացն ավարտվել է մինչև շատ եվրոպական ու ասիական ցեղերի հայտնվելը` ինչպես օրինակ փռյուգացիները, հելեները կամ թուրքերը, որոնց քիչ ազդեցություն են ունեցել կայուն արմենոիդ ռասայի նկատմամբ»։

Չնայած որոշ հետազոտություններ ցույց են տալիս, որ հայերի և հարավային կամ արևելյան վրացիների միջև տարբերությւոնն անշան է, արմենոիդ ռասային պատկանող հայերի գլխի բարխիկեֆալիկ կառուցվածքն ու երրորդական առատ մազածածկույթը յուրահատուկ են միայն վերջիններիս։ Օրինակ Ալեկսեևը 1974 թ-ին ասել է, որ արմենոիդներն իրենց մարմնի և դեմքի (տղամարդիկ) մազածածկույթով չեն զիջում երկրագնդի ամենաառատ մազածածկույթ ունեցող ժողովուրդներին` այաներին և Ավստրալիայի աբորիգեններին, նույնիսկ երբեմն գերազանցում նրանց։

Արմենոիդ ռասայի մասին բազմաթիվ տեսություններ կան, ոմանք համարում են, որ նրանք քոչել են Աֆրիկայից, սակայն ամենաընդունված տեսակետը դա արմենոիդ ռասայի բնիկ լինելն է այս տարածաշրջանին, և նրանց առաջացումը աշխարհագրական մեկուսացման պատճառով։

Հայաստանի տարածքում գտնված գանգերը (Սևան, Լճաշեն և Շենգավիթ), որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. III – II հազարամյակներին, ունեն վառ արտահայտված եվրոպոիդ և արմենոիդ ռասայի հատկանիշներ։ Սակայն II հազարամյակի գանգերը տարբերվում են բավական լայն դեմքով։ Շատ գիտնականներ բացատրում են այն Կովկասի ներսում տեղի ունեցող ցեղերի քոչելու հետևանք։

Ինչպես գիտենք Հայկական լեռնաշխարհը մարդու ձևավորման կարևոր վայրերից մեկն էր, և արմենոիդ ռասան առաջանալով այդտեղ հետագայում տարածվել է ողջ Առաջավոր Ասիայով մեկ։ Դրա մասին են վկայում մարդկային մնացորդները հարավային Միջագետքից (Ալ-Ուբայիդ), հյուսիսային Փոքր Ասիայում (Ալիշար) և այլուր։ Այդ մնացորդները թվագրվում են մ.թ.ա. IV հազարամյակին և ունեն արմենոիդ ռասային հատուկ հատկանիշներ։[6][7][8][9]

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Ռիփլեյ, Ուիլյամ Զ. (1899)։ Եվրոպայի ռասաները. սոցիոլոգիական հետազոտություն։ D. Appleton & Company, 444։ 
  2. Հիթթի, Ֆիլիպ Կ. (2002)։ Սիրիայի պատմությունը, ներառյալ Լիբանանն ու Պաղեստինը, հատոր 1։ Gorgias Press, 76։ ISBN 1-931956-60-X։ 
  3. Մերձավոր Արևելքի անթրոպոլոգիայի ներկայացում Կ. Ու. Արիունս Կապպերսի կողմից, ամերիկացի անթրոպոլոգ, 37(35) - էջեր 148-49
  4. Հոուրանի, Ալբերտ Հ. (1946)։ Սիրիա և Լիբանան. քաղաքական էսսեյ։ Oxford University Press, 96։ 
  5. http://dienekes.110mb.com/texts/biasutticaucasoid/
  6. Նվարդ Քոչար, Հայերի անթրոպոլոգիան, [1]
  7. Բունակ, Գրանիյա Արմենիկա, II հրատարակություն, 1927 թ., էջ` 263
  8. Աբդուշելիշվիլի, Կովկասյան ժողովուրդների գանգերը, Թբիլիսի, 1955 թ.
  9. Աբդուշելիշվիլի, Հայերի անթրոպոլոգիա, 1963 թ., էջ` 3