Ֆերնան Բրոդել
Ֆերնան Բրոդել (ֆրանսերեն՝ Fernand Braudel, Օգոստոսի 24, 1902 - Նոյեմբերի 27, 1985), ֆրանսիացի հայտնի պատմաբան է։ Անվանի պատմագետը շարունակել է Աննալական դպրոցի հիմնադիր-ուսուցիչների ավանդույթը` զարգացնելով պատմության համալիր (հոլիստական) ըմբռնումը: Նա հայտնի է ոչ միայն Դպրոցի (ընդսմին` այդ սերնդի ներկայացուցիչներն հայտնի են և «բրոդելյան սերունդ» անվամբ), այլև 20-րդ դարի խոշորագույն պատմագետնրի համածիրում: Նրա ազդեցությունը պատմագիտական մտքի վրա այնքան նշանակալի էր, որ Ս. Քինսերի բնորոշմամբ, եթե երբևէ «Նոբելյան մրցանակ տրվեր պատմագետներին, ապա դա անվերապահորեն կպատկաներ Ֆ. Բրոդելին»:
Բովանդակություն |
Կենսագրություն [խմբագրել]
Ֆերնան Բրոդելը ծնվել է 1902 թվականի օգոստոսի 24-ին, Լոթարինգիայի հյուսիս-արևմտյան մի գյուղակում` Լյումեվիլում, Մեյզի դեպարտամենտում: Դեռ մեկ տարեկան չկար, երբ վատառողջության պատճառով ծնողները նրան ուղարկում են տատի մոտ` գյուղ, ուր և անցկացնում է իր մանկության լավագույն տարիները:
1908 թվականին ընտանիքով տեղափոխվում են Փարիզ։ Սկզբում ուսանում է Մերիեյի դպրոցում` Փարիզյան մեծ արվարձաններից մեկում։ Այնուհետև` Փարիզի Վոլտերի անվան լիցեյում (1913-1920): Սկզբնապես ցանկանում էր բժիշկ դառնալ, սակայն հայրը ցանկանում է, որ նա սովորի պոլիտեխնիկումում: Ի վերջո Ֆ. Բրոդելը ընտրում է պատմաբանի մասնագիտությունը և 1920 թվականին ընդունվում է Սորբոնի համապատասխան բաժնում: Այս ընթացքում բավականին տիրապետում է լատիներենին և փոքր-ինչ էլ` հին հունարենին, գրում էր բանաստեղծություններ: Իսկ արդեն ավարտելով (1923)` վարչարարական նշանակումների համաձայն նա դասավանդման է մեկնում Կոնստանտինում, իսկ մի տարի անց՝ Ալժիրում: Այստեղ էլ հանդիպում է իր ապագա կնոջը՝ Պաուլային, ում հետ կամուսնանա 1933 թվականին: Այս տարիները հայտնի են «Միջերկրածովքի բացահայտման տարիներ» անվամբ, երբ պատմաբանի և Միջերկրածովքի միջև առաջին ՚հանդիպումնՙ է տեղի ունենում: Ալժիրում էլ սկզբնավորվում է նրա մտավորական անհատականության կազմավորումը: Ցայդ նա տարված էր Լոթարինգիայի անցյալի հետազոտմամբ, սակայն 1924 թվականին կարդալով Լյուսյեն Ֆևրի ՚Երկիրը և մարդկային հանրույթի բարեշրջությունը. պատմության աշխարհագրական ներածություն " գիրքը, մտադրությունը փոխում է և ձեռնարկում Ֆիլիպ Բ-ի Միջերկրածովյան քաղաքականության պատմության հետազոտությունը: Առաջին անգամ փորձում է կապ հաստատել Լյուսյեն Ֆևրի (1878-1956) հետ՝ նրան գրելով նամակ իր ապագա գրքի վերաբերյալ։ Սակայն Բրոդելի և Ֆևրի սերտ բարեկամական ընկերությունը կսկզբնավորվի միայն տաս տարի անց:1925-1926 թթ. նա անցկացնում է իր զինվորական ծառայությունը:
1932 թվականին նա վերադառնում է Փարիզ, դասավանդում Պաստորի, Կոնդորսեի և Աննրի IV-ի լիցեյներում (1932-1935): Ծանոթանում է Քոլեջ դը Ֆրանսի պատմության պրոֆեսոր Լյուսյեն Ֆևրի հետ, ով հետագայում նրա պատմագիտական հայացքների կերպափոխման վրա նշանակալի ազդեցություն պետք է ունենա: 1935 թվականին Ֆ. Բրոդելը, հրավեր ստանալով՝ մեկնում է Բրազիլիա` Սան Պաուլու, ուր նոր հիմնադրված համալսարանի համար մասնագետներ էին պահանջվում: Հետագայում այս առթիվ պետք է գրեր. «Հենց Բրազիլիայում ես կայացա որպես մտավորական»: Հընթացս այս տարիների նա ամեն ձմեռ վերադառնում էր Եվրոպա և անմիջապես անցնում Միջերկրյածովյան առևտրական քաղաքների (ինչպիսիք էին` Վենետիկը, Դուբրովնիկը և այլք) արխիվների հետազոտությանը: Առաջին անգամ կիրարկում է միկրոֆիլմերի հնարավորությունները՝ նկարահանում էր փաստաթղթերը և հետը տանում Բրազիլիա` հանգիստ պայմաններում հետազոտելու նպատակով: Պահպանվել են այդպիսի կիլոմետրերով «փաստաթղթեր»: 1937 թվականին նրան առաջարկում են ավելի ցածր աշխատավարձով աշխատանք Փարիզի ՚Բարձրագույն հետազոտությունների գործնական դպրողիՙ երկու ոչ գիտական բաժանմունքներից մեկի՝ IV բաժանմունքում (պատմության և բանասիրության) աշխատելու: Հրավերն ընդունում է և Ֆրանսիա վերադառնալիս պատահաբար կրկին հանդիպում է Արգենտինայից Ֆրանսիա վերադարձող Լ. Ֆևրին: Այս անգամ նրանց փոխհարաբերությունները կոլեգայական հարաբերություններից քսան օրվա ընթացքում փոխարկվում են սերտ բարեկամական հարաբերությունների:
Լ. Ֆևրը Ֆ. Բրոդելին համոզում է ավարտել իր Միջերկրածովյան շրջագայություններն ու անմիջապես ձեռնամուխ լինել հետազոտության ամփոփմանը: Սակայն 1939 թվականին Ֆ.Բրոդելը կրկին զորակոչվում է բանակ, իսկ արդեն հաջորդ տարի (1940) գերի ընկնում գերմանացիներին: Շուրջ հինգ տարի մնում է գերության մեջ: Այդուամենայնիվ, գերության այդ տարիներն անպտուղ չեն մնում. նա դպրոցական տետրերի մեջ հիշողության լարումով շարադրում է իր ապագա ՚Միջերկրածովքը և միջերկրածովյան ավազանը Ֆիլիպ Բ-ի դարաշրջանումՙ հիմնարար աշխատության նախնական տարբերակը, որոնք ուղարկում է Լ. Ֆևրին: Գերության մեջ նա կարողանում է բանտարկյալների համար մանրանկարային համալսարանական դասախոսություններ կազմակերպել, որոնց մի մասը հայտնաբերվում և դյուրակիր համակարգիչներով անցկացվելով` հրապարակվում են 1997 թ.: Գերությունից ազատվելով (1945)՝ նա միառժամանակ աշխատում է Սորբոնում: Իսկ արդեն 1949 թվականին հրատարակում է ՚Միջերկրածովքը և միջերկրածովյան ավազանը Ֆիլիպ Բ-ի դարաշրջանումՙ գրքի առաջին տարբերակը, որի ավարտուն տեքստը կհրապարակվի 1966 թվականին: Այս աշխատության շնորհիվ Ֆ. Բրոդելը դառնում է աշխարհում հայտնի պատմաբաններից մեկը:
Արդեն 1946 թվականին նա ընդգրկվում է «Տարեգրություններ տնտեսական և ընկերային պատմության» հանդեսի խմբագրակազմում, իսկ 1956 թվականին՝ Լ. Ֆևրի մահից հետո, Ֆ. Բրոդելը ստանձնում է «Բարձրագույն հետազոտությունների գործնական դպրոցի VI բաժանմունքի» և «Աննալներ» հանդեսի տնօրենի պաշտոնները: Այդ թվում նա զբաղեցնում է և Լ. Ֆևրի Քոլեջ դը Ֆրանսի զբաղեցրած պաշտոնը: Իսկ արդեն 1959 թվականին նա լրացուցիչ մի նոր գիտահետազոտական և գրադարանային կենտրոն է կառուցում` ՚Հումանիտար գիտությունների տունը` Ֆորդի ֆոնդի գումարներով, որը կբացվի 1970 թվականին: Նրան հաջողվում է համախմբել ժամանակի խոշոր մտավորականներին` Ժ.Դյուբիին, Ժ.Լը Գոֆֆին, Է.Լը Ռուա Լադյուրիին, Մ.Էյմարին (պատմաբաններ), Ռ.Բարtին և Մ.Ֆուկոին (փիլիսոփաներ), Ժ.Լականին և Ջ.Դևերուքսին (հոգեբաներ), Պ.Բուրդյոին (ընկերաբան), Կ.Լևի Սթրոսին (մարդաբան) և այլոց: 1967 թվականին նա հրատարակում է իր ՚Նյութական քաղաքակրթությունը, տնտեսությունը և կապիտալիզմը XV-XVIII դդ.ՙ գրքի նախնական տարբերակը, սակայն դժգոհ լինելով եղածից՝ շարունակում է դրա վրա աշխատել, ի վերջո ընդլայնված և ամփոփ տարբերակը կհրատարակի արդեն 1979 թվականին:
1968 թվականին Փարիզի մայիսյան իրադարձություններից հետո մեկնում է ԱՄՆ: Նրա և քաղաքական կուսակցությունների միջև հակասությունները սրվել էին դեռևս «Քաղաքակրթությունների քերականություն» դասագրքի ձեռնարկման ժամանակ, որով նա նախատեսում էր արդի պատմությունը և համաշխարհային պատմությունը համադրությամբ ներդնել դպրոցական դասավանդման ծրագրերում: Սակայն Ֆ.Բրոդելի բարեփոխական ծրագրերը ձախողվում են աջերի ու ձախերի համադաշն ընդդիմության շնորհիվ, չնայած, որ նա այն քչերից էր, ով չէր գտնվում քաղաքական ոչ այս, ոչ էլ այն ճամբարում: Հարաբերությունները մասնավորապես սրվում են Ժ.Պոմպիդուի պատմագիտական ծայրահեղ պատկերացումների համատեքստում: Ուստի Ֆ.Բրոդելը մեկնում է ԱՄՆ, դասախոսություններ կարդում Չիկագոյի համալսարանում: ԱՄՆ-ում էլ հիմնում է «Ֆերնան Բրոդելի անվան Կենտրոնը», որը գործում է ցայժմ (ներկայիս տնօրենն է նրա աշակերտ Ի.Վալերսթայնը):
Շուտով Ֆ. Բրոդելը ձեռնարկում է իր վերջին խոշոր աշխատությունը՝ «Ֆրանսիայի ինքնությունը», որի առաջին երկու հատորները՝ երեք գրքերով, լույս կտեսնեն հետմահու, իսկ մյուս եկրու գրքերը՝ կմնան անավարտ:
Ֆ. Բրոդելը մահանում է 1985 թվականին նոյեմբերի 28-ին, Հարավային Ֆրանսիայում, Կոտե դ'Ազուրում գտնվող Շատովալոնում, ղեկավարելով իր վերջին պատմագիտական կոլլոկվիումը, որը կազմակերպվել էր նրա պատվին հոկտեմբեր 18-ից 20-ը:
Ստեղծագործությունը [խմբագրել]
- Les trois premières années de la Révolution à Bar-le-Duc (D.E.S., 1922), publié en feuilleton dans Le Réveil de la Meuse, 1922-1923.
- « Les Espagnols et l’Afrique du Nord de 1492 à 1577 », in Revue africaine, 1928, p. 184-233 et 351-462 (acceptée en 1947 comme thèse secondaire)
- « Les Espagnols en Algérie 1492-1792 », chapitre IX de Histoire et historiens de l’Algérie, Paris, 1931, p. 231-265.
- La Méditerranée et le monde méditerranéen à l'époque de Philippe II, Paris, Armand Colin, 1949. Deuxième édition révisée, 1966.
- Navires et marchandises à l’entrée du port de Livourne (1547-1611), en collaboration avec Ruggiero Romano, Armand Colin, 1951, 127 p.
- « La longue durée », in Annales, 1958, p. 725-753.
- « Histoire et sociologie », in Traité de sociologie, publié sous la direction de Georges Gurvitch, PUF, 1958.
- « Le déclin de Venise au Կաղապար:S- », en collaboration avec Pierre Jeannin, Jean Meuvret et Ruggiero Romano, in Կաղապար:It Aspetti e cause della decadenza economica veneziana nel secolo XVII. Atti del convegno : 27 giugno-2 luglio 1957, Venise-Rome, 1961, p. 23-86.
- (Անգլերեն) « European Expansion and Capitalism : 1450-1650 », in Chapters in Western Civilization, New York, 1961, p. 245-288.
- Le monde actuel, en collaboration avec Suzanne Baille et Robert Philippe, P., Belin, 1963. Réédité en 1987 sous le titre Grammaire des civilisations.
- Կաղապար:It Carlo V, in I protagonisti della Storia universale, Milan, 1965, p. 113-140.
- Civilisation matérielle et capitalisme (XVe-Կաղապար:S-), tome 1, Paris, Armand Colin, 1967.
- Écrits sur l’histoire, Paris, Flammarion, collection Science, 1969, 315 p. Կաղապար:ISBN
- Կաղապար:It Conclusion du tome II de la Storia d’Italia, Milan, Einaudi, 1974. Publié en français en 1989 sous le titre Le modèle italien.
- (dir.) La Storia e le altre scienze sociale, Bari, Laterza, 1974, 386 p.
- (dir.) Histoire économique et sociale de la France, Paris, PUF, 1977 (dir. avec Ernest Labrousse)
- (dir.) La Méditerranée. L’espace et les hommes, Paris, Arts et métiers graphiques, 1977.
- (dir.) La Méditerranée. Les hommes et l’héritage, Paris, Arts et métiers graphiques, 1978.
- Civilisation matérielle, économie et capitalisme (XVe-XVIIIe siècles), Paris, Armand Colin, 3 volumes, 1979.
- L’Europe, Paris, Arts et métiers graphiques, 1982.
- Oltremare. Codice casanatense, Franco Maria Ricci, 1984.
- Venise, photographies de Folco Quilici, Paris, Arthaud, 1984.
- (dir.) Le monde de Jacques Cartier, Paris, Berger-Levrault, 1984, 317 p.
- La dynamique du capitalisme, Paris, Arthaud, 1985 Կաղապար:ISBN
- L'identité de la France, Paris, Arthaud, 3 volumes, 1986.
- Discours de réception à l’Académie française, Paris, Arthaud, 1986.
- Une leçon d’histoire, colloque de Châteauvallon, 1985, Paris, Arthaud, 1986.
- Grammaire des civilisations, Paris, Arthaud, 1987 (cf. 1963)
- Le modèle italien, Paris, Arthaud, 1989 (cf. 1974)
- Écrits sur l’histoire, tome II, Paris, Arthaud, 1990 Կաղապար:ISBN (tome I : 1969)
- Les écrits de Fernand Braudel. I : Autour de la Méditerranée, Paris, De Fallois, 1996.
- Les écrits de Fernand Braudel. II : Les ambitions de l’histoire, Paris, De Fallois, 1997.
- Les mémoires de la Méditerranée, Paris, De Fallois, 1998.
- Les écrits de Fernand Braudel. III : L’histoire au quotidien, Paris, De Fallois, 2001.
- Ֆերնան Բրոդել, Հայերը և Հրեաները, թրգմ. ֆրանսերենից` Ս.Հովհաննիսյանի, Պատմության հարցեր, Երևան, 1,(2009), էջ 193-198:
Հրապարակումներ [խմբագրել]
- Ալբերտ Ստեփանյան, Երվանդ Մարգարյան, Ժամանակի կառույցը Ֆ.Բրոդելի պատմահայեցողության ծիրում, Պատմություն և կրթություն, Երևան, 1-2, (2005), էջ 33-42:
- Սմբատ Հովհաննիսյան, Համընդգրկուն պատմության և քանակային պատմության հիմնախնդիրը ֆրանսիական «Անալների» դպրոցի կերպափոխության համատեքստում, «Կանթեղ», Երևան, 1, (2008), էջ 103-109:
- Սմբատ Հովհաննիսյան, Հայ առևտրական կապիտալը Ֆերնան Բրոդելի քաղաքակրթությունների տեսության ծիրում, Պատմության հարցեր, Երևան, 1, (2009), էջ 62-68:
- Սմբատ Հովհաննիսյան, «Անալների» պատմագիտական դպրոցը և դրա կերպափոխության շրջափուլերը, Պատմության հարցեր, Երևան, 1, (2009), էջ 123-134:
- Սմբատ Հովհաննիսյան, Ֆերնան Բրոդել (1902-1985), Պատմության հարցեր, Երևան, 1, (2009), էջ 191-193:
- Սմբատ Հովհաննիսյան, P.Burke, French Historical Revolution: The Annales School, 1929-1989, Stanford University Press, 1990, (Գրախոսություն), Երևան, 1, (2009), էջ 267-270:
- Սմբատ Հովհաննիսյան, Ֆերնան Բրոդելի պատմության տեսությունը, Վէմ, թիվ 1 (33), Երևան, 2011, էջ 98-119:
- Brunhes (Alain), Fernand Braudel, Paris, Josette Lyon, 2001
- Daix (Pierre), Braudel, Paris, Flammarion, 1996
- Gemelli (Giuliana), Fernand Braudel, Paris, Odile Jacob, 1996
- Lai, Cheng-chung. "Braudel's Concepts and Methodology Reconsidered." European Legacy 2000 5(1): 65-86. Issn: 1084-8770 Fulltext: PDF document
- Lai, Cheng-Chung. Braudel's Historiography Reconsidered, Maryland: University Press of America, 2004. Book PDF Պատկեր
- Verschave (François-Xavier), La maison-monde. Libres leçons de Braudel, Paris, Charles-Léopold Mayer, 2005
- Mélanges en l'honneur de Fernand Braudel (tome I : "Histoire économique du monde méditerranéen, 1450-1650" ; tome II : "Méthodologie de l'Histoire et des sciences humaines"), Toulouse, Privat, 1973 ; plus de 90 textes écrits en hommage à Braudel, parmi lesquels R. Aron, E. Le Roy Ladurie, P. Chaunu, J. Delumeau, G. Duby, J. Le Goff, C. Levi-Strauss, P. Nora, etc.
