Սեմական լեզուներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Սեմական լեզուները միմյանց կապված լեզուների խումբ է, որով այժմ խոսում են ավելի քան 300 միլիոն մարդ հիմնականում Մերձավոր Արևելքում, հյուսիսային Աֆրիկայում: Սեմական լեզուները աֆրասիական կամ սեմաքամյան լեզվաընտանիքի ճյուղերից մեկն է: Ամենատարածված լեզուն սեմական լեզուների մեջ արաբերենն է՝ 206 միլիոն լեզվակիր, ապա Ամհարերենը (Եթովպիայում) 27 միլիոն, եբրայերենը՝ 7 միլիոն և այլն: Անվանումը ծագում է Աստվածաշնչյան հայտնի կերպարների՝ Նոյի որդի Սեմի և Քամի անուններից:

Գրավոր ձևը թվագրվում է շատ հին ժամանակով: Աքքադերեն և էբլաերեն տեքստեր են հայտնաբերվել Միջագետքում և հյուսիսային մաշրիկում, որոնք թվագրվում են մթա 3րդ հազարամյակով: Սեմական լեզուների պատմա-համեմատական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս պարզել տարբեր սեմական լեզուների հնչյունական և քերականական առանձնահատկությունները և ընդհանրությունները: Ըստ մի շարք քերականական և բառապաշարային առանձնահատկությունների՝ սեմական լեզուները բաժանվում են հետևյալ խմբերի՝

  • Արևելյան, կամ հյուսիս-արևելյան՝ աքքադերեն իր երկու բարբառներով՝ բաբելոնական և ասորական,
  • Հյուսիս-արևմտյան – քանանեական (ուգարիտերեն, եբրայերեն, փյունիկերեն և այլն) և արամեական (արևմտաարամեական, արևելաարամեական խոսվածքներ, հին սիրիական լեզու) լեզուներ,
  • Հարավային կամ հարավ-արևմտյան խումբ – արաբերեն (և նրա բարբառները), հին հարավարաբական և նրան մոտ մի քանի լեզուներ Արաբական թերակղզու հարավում (մահրի, շիհրի, սոկոտրի), եթովպական լեզուները (գեեզ, ամհարերեն, տիգրե, տիգրինիա, հարարի, գուրագե, արգոբբա և այլն):

Սեմական լեզուներին բնորոշ հատկանիշներ[խմբագրել]

  • Սեմական լեզուներին բնորոշ հատկանիշներն են ձայնավորների սահմանափակ քանակը սկզբնապես ՝ ա , ի , ու ՝ երկար և կարճ տարբերակներով (նշանակալիորեն ավելի շատ են ձայնավորները կենդանի բարբառներում), երեք տեսակի բաղաձայնների առկայությունը՝ հնչեղ, խուլ և էմֆատիկ:
  • Բայի արմատը և բայածանցյալ անունները սովորաբար կազմված են երեք բաղաձայնից, որոնք կրում են հիմնական բառային իմաստը այն ժամանակ երբ ձայնավորումը ինչպես նաև վերջածանցները , նախածանցներն ու միջնածանցները պարզաբանում են նշանակությունը և տալիս քերականական կարգ: Օրինակ, արաբերեն քաթաբա ՝ նա գրում էր , քութիբա ՝ գրված է աքթաբա ՝ ստիպեց գրել , քաաթիբ ՝գրող , քիթաաբ՝ գիրք, մաքթաբ՝ դպրոց:
  • Սեմական լեզուներում գոյություն ունի անվան դիրք՝ տվյալ դեպքում կախված այդ անվան շարահյուսական դերից և տարբերվում է ձևավաբանորեն , բայց տարբեր կերպով տարբեր սեմական լեզուներում:
  • Տարբերվում են երկու սեռ ՝ արական ՝ առանց նշանի և իգական՝ սովորաբար նշվող հատուկ վերջավորությամբ, երբեմն տարբերվում են միայն համաձայնությամբ :

Հին աքքադական լեզվում վեց հոլով կա,հին սեմական լեզուներում կա երեք հոլով ՝ ուղղական u , սեռական I , հայցական a , կենդանի սեմական լեզուներում հոլովներ չկան:

  • Գոյություն ունեն երկակի և հոգնակի թվեր: Վերջինս հարավ սեմական լեզուներում մեծամասամբ դուրս են մղվում տարբեր տեսակի հավաքական գոյականների միջոցով, որոնք կազմվում են հիմքի ձայնադարձմամբ ՝ << կոտրված հոգնակի>> բաբ ՝ դուռ , հոգնակին աբուաբ , Ալիմ ՝ գիտնական , հոգնակին ուլամա :

Ածականները երբեմն տարբերվում են յուրահատուկ վերջավորություններով, բայց հիմնականում հոգնակի թվի այլ կազմությամբ ինչպես նաև շարահյուսորեն :

  • Տարբերակվում են դերանունները:

Ա. Ինքնուրույն անձնական ՝ (անա , անթա , անթի և այլն ) անձնական դերանունները որոշ լեզուներում հոլովվում են , օգտագործվում են սուբյեկտի դեմքը նշելու համար ՝ )որոշ լեզուներում նաև օբյեկտ), բայց պարտադիր չեն համարվում:

Բ. Ինքնուրույն ստացական (արխայիկ , հազվադեպ):

Գ. Վերջավորութային ՝ անվան դեպքում ստացական իսկ բայի դեպքում օբյեկտի ցուցիչներ:

Դ. Հարցական

Ե. Հարաբերական-հաճախ նրանք nota genetivi են, այսինքն մասնիկներ , որոնք կապում են որոշիչը որոշյալի հետ՝ Իդաֆա:

  • Բայում արտահայտվում են սուբյեկտի դեմքի , թվի , սեռի կարգերը /գործողության օբյեկտը կարող է արտահայտվել դերանվանային վերջավորությամբ/ , ինչպես նաև ժամանակը, խոնարհումը/միայն սեմական մեռած լեզուներում/: Սովորաբար գոյություն ունեն բայի երկու տեսակներ ՝ կատարյալ վերջավորության խոնարհմամբ և անկատար նախածանցային խոնարհմամբ, աքքադերենում բայերում երկու տեսակն էլ նախածանցային խոնարհման գործառույթ ունեն: Հետագայում կատարյալ ձևը զարգանում է անցյալ ժամանակում , իսկ անկատար ձևը ՝ ապառնի ժամանակում կամ ներկա ժամանակի ձև / եբրայերեն , արամեերեն, կամ ներկայում՝ արաբերեն/: Առաջին դեպքում ներկան արտահայտվում է դերբայի միջոցով, իսկ երկրորդ դեպքում ապառնին մասնիկի միջոցով: Սեմական լեզուների համար հատկապես բնութագրական են այսպես կոչված վազները: Վազները ները ՝ սաստկական , ստիպողական փոխադարձ և շատ այլ, վերափոխում են բայի առաջնային իմաստը :

Սեմական լեզուներում գոյություն ունի բարդ բառակազմական համակարգ ածանցների և հիմնականում ձայնափոխության միջոցով: Բառերի սովորական հերթականությունն է բացի աքքադերենից ՝ ստորոգյալ , ենթակա , լրացումներ: որոշիչը միշտ հետևում է որոշյալին:

Սեմական լեզուներ[խմբագրել]

Մեռած լեզուներ[խմբագրել]

Սեմական լեզուները ընդունված է բաժանել երկու խմբի՝ կենդանի և մեռած:

  • Մեռած լեզուների շարքին է դասվում աքքադերենը՝ ասորա-բաբելոնյան լեզուն, հայտնի մթա 3րդ հազարամյակում, գործածությունից դուրս է եկել մեր թվարկության սկզբներին: Տարածված է եղել Միջագետքում՝ներկայիս Իրաքի տարածքում:
  • Էբլաերեն կամ Էբլայի լեզու, 1970 ականներին Հյուսիս-Արևմտյան Սիրիայում գտնված սեպագիր արձանագրության լեզու: Արձանագրությունը թվագրվում է մթա 3րդ հազարամյակին:
  • Ամորեական լեզու- շումերական և աքքադական սեպագիր արձանագրություններում առկա են այս լեզվով գրված անձնական անուններ, տարածված է եղել մթա 3րդ- 2րդ հազարամյակում Հյուսիս-Արևմտյան Սիրիայում և Արևմտյան միջագետքում:
  • Հին քանաաերենը- որը ևս հայտնի է շումերական և հին եգիպտական տեքստերում առկա բառերով և արտահայտություններով, տարածված է եղել մթա 3րդից 2րդ հազարամյակի կեսերում, Հին Պաղեստինի՝ ներկայիս Հորդանանի և Իսրայելի և Փյունիկիայի՝ ներկայիս Լիբանանի տարածքում:
  • Ուգարիտ- առկա են այս լեզվով մեծ քանակությամբ սեպագիր արձանագրություններ, որոնք հայտնաբերվել են ականներին Հյուսիս-արևմտյան Սիրիայում: Գրավոր հուշարձանները թվագրվում են մթա 2րդ հազարամյակի սկզբով, լեզուն գործածվել է Ուգարիտ քաղաք-պետությունում:
  • Փյունիկերեն- հայտնի է մթա 2 րդ հազարանյակի գրություններով, ամենահին գրությունները վերագրվում են մթա 2րդ դարին: Տարածված էր Փյունիկիայում, և գաղութացման միջոցով տարածվեց ողջ Միջերկրածովյան ավազանում՝ Կիպրոս, Հարավային Իտալիա, Հարավային իսպանիա, Հյուսիսային Աֆրիկա:
  • Հին Եբրայերեն- հայտնի է մթա 12- 3 դարերի հուշարձաններից: Հավանաբար խոսակցական է մնացել մինչև մեր թվարկոթյան առաջին դարերը: Մինչև 18րդ դարն օգտագործվել է ավետարանի տեքստերում , որպես գրավոր լեզու Տարածված է եղել հին Պաղեստինի տարածքում : Որպես կրոնական լեզու օգտագործվում է մինչ այժմ:
  • Արամեերեն-հայտնի է մթա 9րդ դարից, որպես «հինարամեական», ավելի ուշ ներկայացվել է միջնադարյան ժամանակաշրջանի լեզուներով և բարբառներով, գոյատևել է գրեթե մինչև 14րդ դարը : Տարածված է եղել Սիրիայի, Պաղեստինի, Միջագետքի տարածքներում, ընդհուպ մինչև արևմտյան Իրան:
  • Հին հարավարաբական լեզուներ, այլ կերպ «էպիգրաֆիկ հարավարաբական» (սաբայական, մինայական, քաթաբանական, հադրամաության լեզուներ-հայտնի են մթա 1ինից մինչր մթ 6րդ դարի գրավոր հուշարձաններից: մՏարածված են եղել ժամանակակից Եմենի տարածքում և Հարավային Արաբիային կից տարածքներում, ներառյալ Եմենը:
  • Հին-եթովպական լեզու կամ գեեզ-հայտնի է մթա 4րդ դարի Աքսումի հին թագավորական գրառումներից, որպես խոսակցական գոյատևել է գրեթե մինչև 10րդ դարը: Այդ ժամանակաշրջանում տարածված էր Աքսումի հին պետության տարածքում և ժամանակակից Եթովպիայի և Էրիթրեայի հյուսիս-արևելյան կից տարածքներում: Մինչ այժմ օգտագործվում է որպես եթովպական քրիստոնեական եկեղեցու կրոնական լեզու:
  • Հին-արաբերեն -գոյություն է ունեցել, հավանաբար, որպես հին քոչվոր և նստակյաց ցեղային բարբառների ժողովածու և հայտնի է էպիգրաֆիկ՝արձանագրային տեքստերի ոչ մեծ քանակությամբ, որոնք վերաբերում էին մթա և մթ առաջին դարերին: Մինչիսլամական ժամանակաշրջանում տարածված է եղել Կենտրոնական և Հյուսիսային Արաբիայի տարածքում, իսկ ցեղերի գաղթի արդյունքում մթ սկզբներին տարածվել է Պաղեստինի, Սիրիայի և Միջագետքի տարածքում:

Կենդանի լեզուներ[խմբագրել]

Ներկայացված են ինչպես մի շարք մեզ հայտնի սեմական լեզուներ, այնպես էլ լեզուներ, որոնք չունեն իրենց գրավոր պատմությունը:

  • Ժամանակակից արաբերեն-ներկայացված է գրական ձևով, իսկ կողքին խոսակցական ձևերը(բարբառները), տարածված է Առաջավոր Ասիայի, Այուսիս-արևելյան և Հյուսիսային Աֆրիկայի բոլոր արաբական երկրների ինչպես նաև մի շարք հարևան երկրնորի տարածքում: Խոսողների թվով(որոշ տվյալներով 190-250մլն մարդ) պատկանում է աշխարհի ամենամեծ լեզուներին:
  • Մալթերեն—տարածված է Մալթա կղզում: 1990թ տվյալներով Մալթայում այդ լեզվով խոսողների թիվը կազմում է 365 հազար, մալթերենով խոսողների ընդհանուր թիվը 500 հազար է:
  • Ամհարերեն-Եթովպիայի պետական գրավոր և բանավոր լեզուն է, 1980-1990թթ-ից խոսողների թիվը կազմում է 15մլն մարդուց ավել: Առաջին գրավոր աղբյուրները, որոնք վկայում են ամհարերենի մասին վերաբերում են 14րդ դարին, որպես գրական լեզու զարգանում է 19րդ դարի վերջերից:
  • Ժամանակակից եբրայերեն-գրական և խոսակցական լեզու, Իսրայելի հանրապետության 2 պաշտոնական լեզուներից մեկն է: 1980ականների վերջերի տվյալներով խոսողների թիվը կազմում է մոտ 5 մլն մարդ:
  • Նոր-արամեական լեզուներ-ներկայումս ներկայացված են բարբառների մի շարք խմբերով՝ արևմտյան լեզուների խմբով(Սիրիայի 3 նահանգներում դամասկոսից հյուսիս-արևելք). արևելյան լեզուների խմբով, տարածված են հարավ արևելյան Թուրքիայում, Հյուսիսային Իրաքում, հյուսիս-արևմտյան Իրանում; ինչպես նաև մանդեական լեզվով, որը տարածված է Իրանի և Իրաքի հարավային սահմանում և ասորական լեզվով, որն էլ տարածված է կղզյակներով Հյուսիսային Իրանում, Հյուսիսային Իրաքում, Սիրիայում, Թուրքիայում, Հայաստանում, Վրաստանում ինչպես նաև ասիրիական սփյուռքում: Ասսիրիական լեզվով խոսողների ընդհանուր թիվը, 1990թ-ի տվյալներով, կազմում է մոտ 330 հազար մարդ:
  • Ժամանակակից հարավ-արաբական լեզուներ-մեհրի, հարսուսի, բատհարի, հաբյոտ, ջուբբալի(շախրի) (мехри, харсуси, батхари, хобйот, джиббали )- տարածված են Արաբական թերակղզու հարավում, Եմենի և Օմանի տարածքում, Սոկոտրին՝ Սոկոտրա կղզում: Ընդհանուր առմամբ այս լեզուներով խոսողների թիվը , 1977թ-ի տվյալներով, կազմում է մոտ 200 հազար մարդ:
  • Ժամանակակից եթովպական լեզուները ներկայացված են լեզուների հյուսիսային և հարավային խմբերով:

Հյուսիսային խմբին է վերաբերում տիգրայ լեզուն, որը համարվում է հին գեեզի ժառանգ: Տարածված է Էրիթրեայում և Եթովպիայի հյուսիսային շրջաններում: Խոսողների թիվը, 1995թ-ի տվյալներով, կազմում է մոտ 4 մլն մարդ: Տիգրե լեզուն տարածված է Էրիթրեայում և Սուդանի սահմանամերձ շրջաններում: 1990 ականների տվյալներովխոսողների թիվը կազմում է մոտ 1 մլն մարդ: Հարավային խմբին են վերաբերումարգաբբան, խարարին և արևելյան գուրագեն, հյուսիսային և արևմտյան գուրագեն, գաֆատը և մի շարք այլ մոտ-բարեկամական լեզուներ: Տարածված են Եթովպիայում և հարևան երկրներում: Յուրաքանչյուր խմբի խոսողների թիվը տատանվում է 500ից մինչև մի քանի հազար մարդ:

Օգտագործված գրականություն[խմբագրել]

  • Дьяконов И.М. Семито-хамитские языки. Опыт классификации, М.: КомКнига, 2006.
  • Белова А.Г. Введение в арабскую филологию / Ин-т востоковедения РАН. - М., 2003