Խնկեղեգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Խնկեղեգ
Խնկեղեգ սովորական
Ծաղկած խնկեղեգ
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Բաժին Ծաղկավոր բույսեր
Դաս Միաշաքիլավորներ
Ընտանիք Նվիկազգիներ
Ցեղ Խատուտիկ
Լատիներեն անվանում
Acoarm
L., 1753
Տիպիկ ներկայացուցիչներ
Արեալ
պատկեր

Wikispecies-logo.svg
Դասակարգումը
Վիքիցեղերում

Commons-logo.svg
Պատկերներ
Վիքիպահեստում




Խնկեղեգ, ակիր (լատ.՝ Acoarm), նվիկազգիների ընտանիքի բազմամյա խոտաբույս։ Տերևները երկար են (մինչև 1 մ) նշտարաձև կամ թրաձև, կոճղարմատը հաստ է, սողացող։ Ծաղկաբույլը՝ դեղնականաչավուն կամ դեղին։ Պտուղը բազմասերմ հատապտուղ է։

Անվանում[խմբագրել]

Խնկեղեգ սովորական:Բուսաբանական նկարազարդումը Օ. Վ. Թոմի
«Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz» գրքի, 1885

«Ակոռուս» բառը հունական ծագում ունի հին հունարեն՝ ἄκορος «Խնկեղեգ»[1]: Պլինիոսը այն բացատրել է որպես հակաակնախտային, ելնելով այն բանից, որ դեղաբույսը հնում կիրառվել է աչքի հիվանդությունների դեպքում: Իսկ «կալամուս» հունարեն նշանակում է եղեգ, ելնելով այն բանից, որ բույսը հաճախ աճում է եղեգնուտներում: Հայերեն խնկեղեգ բառը կապվում է այն բանի հետ, որ անցյալում բույսից հայ եկեղեցականները պատրաստել են խունկ:

Կենսաբանական նկարագիր[խմբագրել]

Մինչև 70 սմ բարձրության, եռանիստ ցողունով բազմամյա խոտաբույս է: Ունի հերթադիր, նշտարաձև կամ թրաձև, մինչև 1 մ երկարության տերևներ, ոլորուն, սողացող կոճղարմատ: Ծաղիկները մանր են, երկսեռ, իսկ պտուղը բազմասերմ, կարմիր հատապտուղ է: Բույսը ծաղկում է մայիս-հունիս ամիսներին, սակայն պտուղները երբեք չեն հասունանում: Բույսը բազմանում է միայն վեգետատիվ ճանապարհով (կոճղարմատով):

Քիմիական կազմ[խմբագրել]

Կոճղարմատում և տերևներում պարունակվում են 1-3,5% եթերայուղ, դառը գլիկոզիդ` ակորին, դաբաղանյութեր, կուպր, խեժ, էքստրակտիվ նյութեր, մինչև 21% օսլա, կարոտին, C, E վիտամիններ, խոլին, ալկալոիդներից` կալամին, կալամենոլ, պալմիտինաթթու:

Տեսակներ[խմբագրել]

Հայտնի է երկու տեսակ, նախկին ԽՍՀՄ-ում և Հայաստանում՝ 1 տեսակ՝ սովորական խնկեղեգ (լատ.՝ Acoarm calamus), որն աճում է ճահիճների ու գետերի ափին, երբեմն առաջացնում է խիտ բուսուտներ։

Նշանակություն[խմբագրել]

Խնկեղեգի բուժիչ հատկությունները հայտնի են եղել միջնադարի հայ բժիշկներ Մխիթար Հերացուն և Ամիրդովլաթ Ամասիացուն։ Խնկեղեգը պարունակում է եթերային յուղեր, գլյուկոզիդ, դաբաղանյութեր, օսլա, խեժ և այլն։ Անցյալում հայ եկեղեցականները խնկեղեգից խունկ են պատրաստել։ Խնկեղեգից ստացված պատրաստուկները կիրառվում են որպես ախորժաբեր և մարսողությունը բարելավող, ինչպես նաև օրգանիզմի տոնուսը բարձրացնող միջոց։ Խնկեղեգն լայնորեն կիրառվում է սննդարդյունաբերության մեջ, պարֆյումերիայում։

Հայաստանում[խմբագրել]

Մեզ մոտ հանդիպում է միայն եղեգնային խնկեղեգը, որն աճում է կանգնած ջրերում, գետափերին, տղմոտ հողերում, ճահճուտներում` հաճախ տալով համատարած բուսուտներ: Մեր հանրապետությունում խնկեղեգն աճում է միայն Էջմիածնի շրջանում, այն էլ սահմանափակ տարածքներում: Ամբողջ բույսն ունի հաճելի բույր և դառը համ: Մեկ բույսի կոճղարմատի տարեկան աճը չի անցնում 150 գրամից: Մեր հանրապետությունում խնկեղեգն համարյա անհետացել է և աճում է միայն Էջմիածնի շրջանի Փարաքար և Արևշատ գյուղերում։

Դասակարգում[խմբագրել]

Տաքսոնոմիա[խմբագրել]
  մոնոտիպ ընտանիք
Խնկեղեգազգիներ
  2-ից 6 կենսաբանական տեսակներ,
այդ թվում, երկու հանրաճանաչ տեսակներ:

Խնկեղեգ սովորական (Acoarm calamus)
Acoarm gramineus

 
         
  մոնոտիպիկ կարգ Նվիկազգիներ     d1     f1
               
  Բաժին Ծաղկավորներ կամ Ծածկասերմեր     դաս
 Խնկեղեգ 
    e2    
             
  ևս ծաղկավոր բույսերի 44 կարգ   d2   f2
     

Տեսակներ[խմբագրել]

Սորտեր[խմբագրել]

Եղեգնի որոշ սորտեր

  • Acorus calamus ‘Variegatus’ 
  • Acorus gramineus ‘Ogon’ 
  • Acorus gramineus ‘Pusillus’ 
  • Acorus gramineus ‘Variegatus’ 
  • Acorus ‘Mt. Emei’.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Pape, Wilhelm. Handwörterbuch der griechischen Sprache. Braunschweig 31914, Band 1, S. 77.

Գրականություն[խմբագրել]

  • Грудзинская И. А. Семейство аронниковые, или ароидные (Araceae) // Жизнь растений. В 6 т. / Гл. ред. А. Л. Тахтаджян. — М.: Просвещение, 1981. — Т. 6. Цветковые растения. / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — С. 466—493. — 543 с. — 300 000 экз. (В этом издании род Аир отнесён к аронниковым.)

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է Հայաստանի բնաշխարհ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png