Ֆլյուորոզ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
ֆլուորոզով ախտահարված ատամներ

Ֆլյուորոզ (լատ . Fluorum — ֆտոր + osis), օրգանիզմի ընդհանուր, էնդեմիկ հիվանդություն է , որը պայմանավորված է ֆտորով թունավորմամբ: Այն պատկանում է ատամների ոչ կարիոզային՝ ատամնափութային ախտահարումների խմբին, որն առաջանում է ատամների հյուսվածքների ֆոլիկուկյար զարգացման ընթացքում, այսինքն մինչև ատամների ծկթումը: Հիվանդության առաջին կլինիկական արտահայտություններից է ատամների ախտահարումը, որը բնորոշվում է ատամի կարծր հյուսվածքների փխրունությամբ[1]: Դա հիմնականում կախված է լինում խմելու ջրում ֆտորի մեծ քանակությամբ, ինչպես նաև հարատև ժամանակ ֆտոր պարունակող սնունդ օգտագործելու հետևանքով  (ֆտորը կարող է ներթափանցել օրգանիզմ՝ շնչելով ախտոտված միջավայրի օդը ) [2]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեռևս 1890 թվականին ատամի փոփոխությունները ֆլյուորոզի հետևանքով նկարագրվել են որպես սև ատամներ : Հետագայում նման ատամներն սկսեցին անվանել բծավոր ատամներ: Այս անվանումը, որը առաջարկել էր գիտնական Բլեքը 1916 թվականին, առավել լայն տարածվածություն գտավ մասնագիտական գրականության մեջ: Միայն 1931 թվականին հաստատվեց, որ այն բնակելի տարածքներում, որտեղ բնակիչների շրջանում հայտնաբերում էին բծավոր էմալ, խմելու ջրում ֆտորի քանակը բարձր էր:

Ավելի ուշ պարզվեց ,որ ֆլյուրոզի ժամանակ ատամների ախտահարման պատճառն այդ հիվանդության միակ նշանը չէ: Բարձր խտության ժամանակ ֆտորը ի վիճակի է ախտահարել նաև մարդու ոսկրային կմախքը : Բազմաթիվ հետազոտողներ ատամների ֆլուրոզը դիտարկում են որպես հիպոպլազիայի յուրահատուկ ծագան ձև:

Ֆտորի մասին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆտորը (F) հալոգենների խմբի առավել ակտիվ տարրն է, լայնորեն տարածված է բնության մեջ : Երկրագնդի կեղևը պարունակում է 1.06 10 ֆտոր : Ամենից հաճախ ֆտորը հանդիպում է մետաղների հետ միացություններում՝ ֆտորիդների տեսքով: Այն ամենից շատ հանքային աղբյուրներում է: Ֆտորը շատ կարևոր կենսաբանական տարր է, որն օրգանիզմում կատարում է ֆիզիոլոգիական դեր: Այն մտնում է մարդու բոլոր օրգանների կազմի մեջ , բայց հիմնականում պարունակվում է ոսկրերում և ատամներում:

Հասուն մարդը օրական ստանում է մոտ 3մգ ֆտոր (0.5 – 1.1մգ սննդի հետ և  2.2 – 2.5մգ` ջրի): Սննդի մեջ գտնվող ֆտորը ավելի վատ է յուրացվում օրգանիզմի կողմից, քան ջրում լուծված  ֆտորիդները:

Գրեթե բոլոր սննդամթեքներում պարունակվում է քիչ թե շատ քանակությամբ ֆտոր: Հատկապես բարձր է ֆտորի պարունակությունը ծովամթերքներում, մսամթերքում, ձվի դեղնուցում, որոշ բույսերում: Որքան բարձր է ֆտորի քանակությունը այնքան հաճախ է հանդիպում ֆլյուրոզ և հազվադեպ ՝ կարիես, և հակառակը:

Կլինիկական հետազոտությունները ցույց են տվել, որ խմելու ջրում ֆտորի թույլատրելի սահմանային խտությունը 1-1.5մգ է 1 լիտրում: Ֆտորի այսպիսի խտության դեպքում հազվադեպ է դիտվում ֆլյուորոզ և առկա է կարիեսի հանդեպ արտահայտված կայունություն: 6մգ/լ գերազանցող խտությունը կարող է բերել արդեն ձևավորված ատամների ախտահարման: Շոգ կլիմա ունեցող վայրերում ֆլյուորոզ  դիտվում է արդեն 0.5-0.7մգ/լ-ի խտության դեպքում, ինչը կապված է մեծ քանակությամբ ջրի օգտագործման հետ:

Հաստատված է. որ օրգանիզմ ներմուծված ֆտորի մեծ մասը դուրս է գալիս երիկամներով և քրտնգեղձերով, իսկ փոքր մասը մնում է օրգանիզմում: Ֆլյուորոզով ախտահարման ծանրությունը կախված է նաև օրգանիզմի ընդհանուր վիճակից, նրա ոչ սպեցիֆիկ ռեակտիվականությունից:

Էթիոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆլյուորոզի ծագման ճշգրիտ մեխանիզմը լրիվ ուսումնասիրված չէ: Առավել հիմնավորված է համարվում այն պատկերացումը, ըստ որի ֆտորը հեմատոգեն ճանապարհով տոքսիկ ազդեցություն է թողնում էնամելոբլաստների վրա ատամի սաղմի «էպիթելային օրգանի» զարգացման շրջանում, ինչն էլ բերում է էմալի ոչ ճիշտ ձևավորմանը:

Պարզվում է,որ բնակչության էնդեմիկ օջախներում, ատամի ֆլուորոզի տարածվածությունը աճում է ջրի մեջ ֆտորի բաղադրության բարձրացման զուգահեռ: Մարդկանց մեծամասնության մոտ կան ատամների զգալի փոփոխություններ, սակայն որոշ մարդկանց մոտ այդ փոփոխությունները չնչին են: Ավելին, կարող են ծնվել երեխաներ այդ էնդեմիկ տարածքներում բացարձակապես առողջ ատամներով: Դա նշանակում է, որ ջրում ֆտորի միևնույն խտության պարագայում օրգանիզմը կարող է տարբեր կերպ արձագանքել ֆտորի ավելցուկային ընդունմանը: Սա նշանակում է,որ ատամների ֆլյուրոզի ծանրությունը կախված է նաև ֆտորային թունավորման հանդեպ օրգանիզմի զգայունությանը դիմակայելու ունակությունից [3]

Ենթադրում են, որ ֆտորը, լինելով ֆերմենտատիվ թույն, իջեցնում է ֆոսֆատազայի ակտիվությունը, ինչի հետևանով խախտվում է էլալի հանքայնացումը:

Ֆլյուորոզով ախտահարվում են հիմնականում այն երեխաների մնայուն ատամները, որոնք ծնված օրից ապրում են ֆլյուորոզի էնդեմիկ օջախում կամ բնակություն են հաստատել այդ տեղամասում մինչև 1-4տ հասակը: Եթե մեծահասակ մարդը երկար ժամանակ ապրում է այնպիսի վայրում ,որտեղ ջրի մեջ ֆտորի քանակությունը նորմայից բարձր է միևնույն է ատամները չեն ախտահարվում ֆլուորոզով:

Հազվագյուտ դեպքերում մեծահասակների մոտ կարող են դիտվել փոփոխուփյուններ, երբ ջրի մեջ ֆտորի քանակությունը շատ է բարձրանում հասնելով 10-15 մգ/լ:

Կլինիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆլյուորոզով հիմնականում ախտահարվում են երեխաների մշտական ատամները, հազվադեպ կաթնատամները: Հաստատված է , որ ֆլուորոզի օջախներում նախադպրոցականների շրջանում (3-5 տարեկան) ֆլյուրոզի սկզբնական տեսակների հանդիպման հաճախականությունը կաթնատամներում կարող է հասնել մինչև 50 %-ի:

Խմելու ջրում ֆտորի պարունակութան աննշան բարձրացման պարագայում ախտահարվումմ են միայն կտրիչները, իսկ զգալի պարունակության դեպքում նոր բոլոր ատամները:

Ախտահարման հատվածում էմալը կորցնում է փայլը և թափանցիկությունը, դառնում է խամրած և անփայլ, ձեռք է բերում անկենդան սպիտակավուն երանգ, ինչը բացատրում է էմալի կողմից լույսի բեկման առանձնահատկություններով ,որի կառուցվածքը խախտված է ֆտորային քրոնիկական թունավորման հետևանքով:

Ֆլյուրոզի թեթև ձևերի դեպքում հիվավանդների մոտ նկատվում են եզակի մանր բծեր ատամների պսակների շրթնային մակերեսներին: Այդպիսի փոփոխությունները առաջանում են հաճախ ջրում ֆտորի փոքր խտություն դեպքում՝ մոտ 1մգ/լ: Որոշ երեխաների մոտ ֆտորի նույն խտության դեպքում բծերը բազմաթիվ են, կարող են գրավել էմալի մեծ մասը և տեսանելի են անզեն աչքով: Ֆտորի 1.5մգ/լ խտության դեպքում կարող են հայտնվել բաց դեղնավուն բծեր:

Ֆտորի ավելի բարձր խտության դեպքում` 1.5-2մգ/լ, ախտահարումը կարող է լինել ալիքավոր կամ բազմաթիվ կետային էրոզիաների՝ քայքայման օջախների տեսքով:

Քայքայման օջախների շուրջը խանգարված է լինում էմալի հանքայնացումը, դրանով էլ բացատրվում է ատամի պիգմենտացիան՝ գունափոխումը՝ ներկող նյութերը ներթափանցում են ֆլյուորոզի օջախը ՝ էմալի թափանցելիության բարձրացման հետևանքով [4]:

Ֆտորի ավելի բարձր խտության դեպքում կետային էրոզիաները միաձուլվում են պիգմենտային ու կավճանման բծերի հետ, էմալին տալիս են կրծած տեսք: Ֆլյուորոզի ցանկացած տեսակ պահպանվում է ամբողջ կյանքի ընթացքում , և նրա մի ձևը չի վերածվում մեկ այլ ձևի՝ անկախ հետագայում մարդու ֆտորով հարուստ ջրի և սննդի օգտագործումից:

Հիվանդության արտահայտված շրջաններում տիպիկ առանձնահատկություն է միևնույն հիվանդի ատամների տարբեր խմբերի ախտահարումները՝ ֆլյուրոզի տարբեր աստիճաններով:

Էմալի՝ ֆլուորոզով պայմանավորված փոփոխությունների տեղակայումը լրիվ համասպատասխանում է նրա հանքայնացման ժամկետների խախտումներին:

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ֆլյուրոզի դասակարգում են ըստ արտահայտվածության աստիճանի: Առավել լայն տարածվածություն ունի Վ. Պատրիկեևի առաջարկած դասակարգումը, ՀԱԿ-ի (Համաշհարհային Առողջապահական Կազմակերպություն) կողմից ընդունված դասակարգումը, Դինայի դասակարգումը, որն լայն կիրառվում է արտերկրում:

Ըստ ՀԱԿ-ի դասակարգման տարբերում ենք ֆլյուորոզի արտահայտվածության 5 աստիճան,որն առաջարկել է Մյուլլերը, իսկ Վ.Կ.Պատրիկեևի դասակարգմամբ` ախտահարման 5 ձևեր:

ՀԱԿ-ը ընդունում է Մյուլլերի դասակարգումը, ըստ որի ֆլյուորոզը լինում է՝[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1-ին աստիճան -թեթևագույն, էմալի գույնը գրեթե փոխված չէ
  2. 2- րդ աստիճան- բնորոշվում է մանր կավճանման բծերի և գծիկների առկայությամբ, որոնք զբաղեցնում են ատամի պսակի մակերեսի մինչև 25%ը
  3. 3- րդ աստիճան- գծիկները և բծիկները զբաղեցնում են ատամի պսակի մակերեսի մինչև 50%ը
  4. 4-րդ աստիճան- միջին ծանրության, նկատվում է ատամների՝ ամբողջ պսակի դեղին կամ շագանակագույն գունավորում
  5. 5-րդ աստիճան- ծանր ձևն է: Այս դեպքում ամբողջ ատամի պսակը շագանակագույն է, որի վրա կան էմալի քայքայման օջախներ՝ փոսիկների և էրոզիաների տեսքով:

Ֆլյուորոզի դասակարգումը ըստ Պատրիկևի՝[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Գծային ձև
  2. Բծային ձև
  3. Կավճանման-խայտուցավոր ձև
  4. էրոզիվ ձև
  5. Ապակառուցվածքային ձև

Գծային ձևն առավել հաճախ հանդիպում է վերին ծնոտի կտրիչների անդաստակային մակերեսներին և նկատվում են քիչ արտահայտված կավճանման գծիկներ:

Գծային ձև

Բծային ձևի ժամանակ արդեն կան վառ արտահայտված կավճանման բծեր: Էմալի մակերեսը հարթ է և փայլուն:

Բծային ձև

Կավճանման-խայտուցավոր ձևի ժամանակ դիտվում են վառ արտահայտված կավճանման բծեր, էմալի մակերեսը հարթ է և փայլուն :

Կավճանման- խայտուցավոր ձև

Եթե այս երեք ձևերի ժամանակ պահպանված էր էմալի ամբողջականությունը, ապա էրոզիվ և ապակառուցվածքային ձևերի ժամանակ տեղի է ունենում ատամի կարծր հյուսվածքների կորուստ:

Էրոզիվ ձևի ժամանակ առաջանում են խորը էրոզիաներ,որոնք կարող են հասնել մինչև դենտինը :

Ապակառուցվածքային ձևի ժամանակ արդեն ախտահարվում է նաև դենտինը:

Ախտաբանական անատոմիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ֆլյուորոզի ծանր ձև
Ֆլյուորոզով ախտահարում,որն հասել է մինչև դենտինը

Կախված կլինիկական ախտահարվածության աստիճանից տարբեր են լինում հյուսվածքային փոփոխությունները: Գծային և բծային ձևերի դեպքում տարբեր չափսերի փոփոխության օջաախներ նկատվում են էմալի ենթամակերեսային շերտում: Կտրուկ արտահայտված են Հունտեր-Շրեգերի գծերը, որոնք աղեղնաձև թեքվում և հասնում են էմալ, լավ երևում են նաև Ռետցիուսի գծերը: Էմաի մակերեսը հավասար ընգծվածության հետ զուգահեռ ունի առանձին փքվածություններ և փոսություններ: Դենտին-էմալային միացումն ունի ատամնավոր տեսք: Էմալի մակերեսային շերտն ունի խայտաբղետ պատկեր, որը պայմանավորված է միջպրիզմային տարածությունների մեծացմամբ, ինչը էմալային պրիզմաների մասնակի ռեզորցբիայի և թեր- և գերհանքայնացման գոտիների առկայության հետևանք է: Հետագայում արագանում է ապահանքայմանացման պրոցեսները, բարձրանում է էմալի թափանցելիությունը՝ միկրոանցքերի մեծացման հետևանք է:

Ֆլյուորոզի բծերի արտաքին շերտերի միկրոռենտգենագրության ժամանակ դիտվում է խտության իջեցում, ինչը խոսում է հանքայնացման նվազում մասին: Այս տվյալները բացատրում են էմալի պիգմենտացիայի պատճառը այն է գունավորող նյութերը թափանցում են էմալի այն հատվածը, որտեղ է բարձրացել է նրա թափանցելիությունը: Դա հաստատում է նաև նրանով, որ էմալի ֆլյուրոզի օջախներում մեծ է ազոտ պարունակող նյութերի քանակությունը:

Էլեկտրոնային մանրադիտակով հայտնաբերվում է հիդրօքսիապատիտի բյուրեղների կառուցվածքի արտահայտվածությունը: Ծանր ձևերի ժամանակ կառուցվածքների հստակությունը նվազում է:

Բևեռացնող մանրադիտակը հնարավորություն է տալիս տեսնելու ավելի շատ փոփոխություններ էմալի արտաքին շերտերում: Բծային ձևի ժամանակ առավել շատ ախտահարվախ են միջպրիզմային տարածությունները:

Տարբերակիչ ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բծի շրջանում ֆլյուորոզը տարբերակում ենք ՝

Կարիեսի ժամանակ ախտահարումներն եզակի են և գտնվում են կարիեսին բնորոշ հատվածներում՝ ակեսներում, էմալային ծալքերում, կոնտակտային հատվածներում: Ֆլյուորոզի ժամանակ ախտահարումներն բազմակի են և տեղակայված են անդաստակային (վեստիբուլյար) և լեզվային մակերեսներին: Ինչպես նաև ֆլյուորոզը հայտնաբերվում է ատամի ծկթումից անմիջապես, իսկ կարիեսը առաջանում է ատամի ծկթումից հետո:

Ֆլյուորոզի ծանր ձևերը տարբերակում են՝

  • մակերեսային և միջին կարիեսներից
  • սեպաձև դեֆեկտից
  • քիմիական մեռուկից
  • ատամի էրոզիայից

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուժումը կախված է ախտաբանական պրոցեցի արտահայտվախությունից:

Կախված հիվանդության արտահայտման ծանրությունից բուժման ժամանակ կատարվում է ՝

  1. ատամների տեղային սպիտակեցում
  2. ռեմիներիլիզացնող (վերահանքայնացնող) թերապիա
  3. ատամների վերականգնում պլոմբանյութերով կամ օրթոպեդիկ կոնստրուկցիաներով

Ֆլյուորոզի այն ձևերի դեպքում, որոնք ընթանում են միայն ատամի էմալի գոյնի փոփոխություններով (բծային և գծային ձևերի դեպքում) անցակցվում է տեղային բուժում՝ սպիտակեցմամբ և հետագայում վերահանքայնացնող թերապիայով: Ե. Վ Բորովսկ (1978 թվականին) առաջարկել է սպիտակեցումը ոչ օրգանական թթուներով:

Դրա համար կատարվում են հետևյալ գործողությունները՝

  1. ատամի թքամեկուսացում
  2. ատամների մակերեսների չորացում բամբակով
  3. ատամների մշակում են 20-30%- անոց աղաթթվի (HCl)կամ ֆոսֆորական թթվի (H3PO4) լուծույթով՝ 2-3 րոպեում, մինչ էմալի գունաբացումը
  4. ատամի էմալը լվանում են ջրի շիթով
  5. ատամի չորացում
  6. 10%-անոց կալցիումի գլյուկոնատի լուծույթի պահելը ատամի մակերեսին 15-20 րոպեով

Այս միջամտությունից հետո ցանկալի է 2 ժամ չօգտագործել սնունդ:

Մյուս այցելության ժամանակ,որը լինում է առնվազն 2 օր անց, կատարվում են նույն գործողությունները ևս մեկ անգամ այն տարբերությամբ, որ թթվուտամշակվում են միայն էմալի ախտահարված մասերը: Բուժման սեանսը տարբեր է ըստ տարբեր աղբյուրների՝ կազմելով 3-4, 10-15 կամ15-20 անգամներ և կախվախ է էմալի ախտահարման ծանրությունից: Բուժման ընթացքում խորհուրդ է տրվում օգտագործել կալցիումի գլյուկոնատ և գլիցերոֆոսֆատ: Հիվանդության սկզբնական շրջաններում շատ լավ արդյունք է տալիս ռեմոդենտ դեղամիջոցը, խորհուրդ է տրվում օգտագործել ռեմիներիլիզացնող ատամնամածուկներ, ուշադիր հետևել անձնական հիգիենայի կանոններին: Կայուն արդյունքը պահպանվում է 6-ից 8 ամսվա ընթացքում: Կրկնակի բուժման ը խորհուրդ է տրվում անցկացնել 6-ից 8՝ պիգնետային բծերի ի հայտ գալուց անմիջապես հետո:

Ներկայումս էմալի թթվուտամշակումը ֆլյուորոզի ժամանակ աշխատում են փոխարինել դրա մակերեսային հղկմամաբ, որը կատարվում է քլորաջրածնական թթվով, կարբորունդով և սիլիցիումի հել պարուկող նյութերով:

Սպիտակեցումը կարող է կատարվել ջրածնի գերօքսիդի 6 կամ 30%-անոց (պերհիդրոլ) լուծույթներով: Այժմ կիրռում են նաև կարբամիդի 10%-անոց գերօքսիդը: Դրա համար սիլիկոնային գդալի մեջ լցնում են հելի տեսքով պատրաստուկը և այն տեղսդրում են համապատասխան ծնոտին 30 րոպեով: Բուժման կուրսը բաղկացած է 3-ից 4 սեանսից:

Էրոզիվ և ապակառուցվածքային ձևերի դեպքում սպիտակեցումը աանարդյունավետ է: Այս դեպքում բուժում են ատամները կոմպոզիտային լեցանյութերով: Ատամնային հյւսվածքների զգալի կորստների պարագայում վերականգնում են օրթոպեդիկ կոնստրուկցիաներով՝ շապիկներով, կամրջաձև պրոթեզներով:

Կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այն տեղամասերում, որտեղ ջրամատակարարման աղբյուրներում ֆտորի քանակությունը բարձր է, պետք է կատարել ֆլյուորոզի կանխարգելում, առավելապես այն շրջաններում, որտեղ ֆտորի քանակքությունը ջրում բարձր է 2գ/լ-ից: Ժամանակակից պատկերացումնրով ֆտորը ներծծվում է ստամոքս-աղիքային ուղում, արյան միջոցով հասնում է ամելոբլաստներին (էմալ առաջացնող բջիջներին) և ներգործություն ունենում նրանց վրա՝ խախտելով էմալի առաջացման և հանքայնացման գործընթացները:

Դրան զուգահեռ ինտենսիվ կանխարգելիչ միջոցառումները պետք է անցկացվեն ատամների սաղմնադրման և հանքայնացման շրջաններում:

Կանխարգելիչ միջոցառումները լինում են՝

  1. կոլեկտիվ՝ ուղղված ֆտորի պարունակության իջեցմանը խմելու ջրում
  2. անհատական

Ֆտորի կանխարգելման կոլեկտիվ միջոցառումները կարող են կատարվել պետական ծրագրով,որն իր մեջ ընդգրկում է հետևյալ կետերը՝

Ֆտորի քանակի նվազեցմանը խմելու ջրում կարելի է հանսնել հետևյալ ճանապարհներով՝

ջրի աղբյուրների փոխարինմամբ (ջրամբարների, օրինակ՝ օգտագործել լեռնային աղբյուրների ջուրը)

տարբեր ջրամնբերի միախառնումով:

Ֆտորի քանակի նվազեցումը ջրում կատարվում է ջրից այն զտելով:

Քանի որ էնդեմիկ շրջաններում ամբողջովին ջրի մաքրումը ֆտորից անհավանական է, ուստի այն պարտադիր իրականցվում է երեխաների համար:

Անհատական միջոցառումները կատարում է անհատը:

Այն ներառում է հետևյալ կետերը՝

  1. Խուսափել երեխայի արհեստական կերակրումից
  2. վաղ մանկության շրջանում ջրի փոխարինումը կաթով կամ հյութերով
  3. Ամառվա ընթացքում աշխատել երեխային դուրս բերել էնդեմիկ շրջանից
  4. ամեն 3-ից 4ամիսը փոխել ջրի աղբյուրը, մինչ 8-ից 10 տարեկան հասակը

Այն աշխատողներին, որոնք աշխատում են օդում ֆտորի բարձր պարունակությամբ գործարաններում ,պետք է փոխեն իրենց աշխատելու վայրը,կամ հագնեն անհատական պաշտպանության միջոցներ [5]:

Մեծ նշանակություն ունի նաև սննդակարգը: Պետք է բացառել կամ սահմանափակել այն սննդամթերքի ընդունումը, որոնք պարունակում են մեք քանակությամբ ֆտոր:

Դրանք են՝

Սննդային ռացիոնում պետք է գերակշռեն այնպիսի սննդամթերքը, որ պարունակում է ՝

Մարդիկ, ովքեր ունեն ֆլյուորոզի առաջացման մեծ վտանգ, պետք է այցելեն ստոմատոլոգին ոչ պակաս,քան երկու անգամ տարվա ընթացքում՝ հիվանդությունը ավելի վաղ շրջանում հայտնաբերելու համար:

  1. «Ֆլյուորոզ(ատամների էնդեմիկ)»։ doctors.am (հայերեն)։ Վերցված է 2018-02-03 
  2. «Флюороз зубов»։ www.mitino-center.ru։ Վերցված է 2018-02-03 
  3. Լ. Եսայան (2010)։ Ատամների կարծր հյուսվածքների ոչ կարիեսային ախտահարուներ։ Երևան: Դավիթ Թագավոր հրատարակչություն։ էջեր 19–21 
  4. «Флюороз Зубов» 
  5. «Профилактика флюороза» 
  6. «Лечение болезни в домашних условиях»