Օսմանյան կայսրության բնակչություն (1914)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Իսլամադավան, հույն և հայ բնակչությունը՝ ըստ պաշտոնական տվյալների

Օսմանյան կայսրության բնակչություն, 1914 թվականի դրությամբ Օսմանյան կայսրության տարածքում բնակչության վիճակագրություն՝ կրոնական ու ազգային հիմքով։ Տվյալների հիմնական մասը ներկայացված է «1330 թվականի Օսմանյան կայսրության բնակչության վիճակագրություն» (թուրք.՝ Memalik-i Osmaniye'nin 1330 Senesi Nüfus Istatistiki) փաստաթղթում[1]։ Այն կազմվել է 1919 թվականին՝ օգտագործելով Օսմանյան կայսրության վերջին՝ 1905-06 թվականների մարդահամարի թվերը և արտացոլելով ծնունդները և վերջին վեց տարում գրանցված մահերը: Գրանցամատյանում նշվում է, որ ծնելիության և մահացության մակարդակը օգտագործվում է «քոչվորների» վրա, ինչպիսիք են քոչվոր նեստորականները[Ն 1]: Մեկ այլ աղբյուր էր 1914 թվականի ընտրությունները Օսմանյան կայսրությունում։ Օսմանյան դատարանը դիտավորյալ բացառում է եկեղեցական ծնունդներն ու մահերը վիճակագրական թվերից:

1914 թվականի մարդահամարով ցուցադրված էր Օսմանյան պետության տարածքը, վարչական բաժանումները և բնակչությունը առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին: Բնակչությունը կազմում էր 18,520,015 մարդ, ինչը մարդահամարի համեմատ կազմում էր 1,131,454 աճ: Տվյալները արտացոլում են եվրոպական տարածքի և բնակչության կորուստը 1912-1913 թվականների Բալկանյան պատերազմների պատճառով, քանի որ աճի ընդհանուր ցուցանիշը կկազմեր 3,496,068:

Ընդհանուր բնակչությունից 15.044.846-ը, գրանցված էր որպես մուսուլման, իրարից չառանձնացնելով արաբներին, քրդերին, թուրքերին ու մյուսներին։ Մինչդեռ քրիստոնյաների թվերը ներկայացված էին մանրամասնորեն[3]։ Կոստանդնուպոլսի (Ստամբուլ) բնակչությունը փոքր-ինչ աճեց ՝ հասնելով 909.978-ի, չհաշված ֆրանկներին՝ 560434 մուսուլման, 205375 հույն ուղղափառ, 72963 հայ առաքելական, 52126 հրեաներ, 387 հույն կաթոլիկներ, 9918 հայ կաթոլիկներ, 1213 բողոքականներ և 2905 լատինացիներ:

Վիճակագրության օսմնայան տվյալներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մուսուլմաններ Հույն ուղղափառ Հայ առաքելական Հրեաներ Հույն կաթոլիկ Հայ կաթոլիկ Բողոք. Այլ ընդհանուր
Բալկաններ
Ադրիանապոլսի վիլայեթ 360417 224459 19725 22515 21 48 115 3794 631094
Կոստանդնուպոլսի վիլայեթ 560434 205375 72962 52126 387 9918 1213 7563 909978
Չաթալջայի սանջակ 20048 36797 842 1480 - - - 589 59756
Փոքր Ասիա
Ադանայի վիլայեթ 341903 8537 50139 66 437 2511 5036 2394 411023
Անկարայի վիլայեթ 877285 20226 44507 1026 14 7069 2381 1309 953817
Այդինի վիլայեթ 1249067 299096 19395 35041 1 892 479 4771 1608742
Անթալյայի սանջակ 235762 12385 630 250 - - - 659 249686
Աֆյոն Կարահիսար 277659 632 7437 7 - 2 9 74 285820
Բիթլիսի վիլայեթ 309999 - 114704 - - 2788 1640 8348 437479
Բոլուի սանջակ 399281 5146 2961 20 5 9 2 1224 408648
Դիարբեքիրի վիլայեթ 492101 1822 55890 2085 113 9960 7376 50478 619825
Էրզրումի վիլայեթ 673297 4859 125657 10 5 8720 2241 643 815432
Էսքեշեհիրի սանջակ 140578 2613 8276 728 - 316 215 - 152726
Իզմիթի սանջակ 226859 40048 55403 428 - 449 1937 29 325153
Իջիլի սանջակ 102034 2500 341 10 7 - - 302 105194
Խարբերդի վիլայեթ 446379 971 76070 - - 3751 8043 3013 538227
Կեսարիայի սանջակ 184292 26590 48659 - - 1515 2018 - 263074
Մարաշի սանջակ 152645 11 27842 251 23 4480 6111 1192 192555
Մենթեշեի սանջակ 188916 19923 12 1615 - - - 408 210874
Նիղդեի սանջակ 227100 58312 4890 - - 45 769 1 291117
Ջանիկի սանջակ 265950 98739 27058 27 - 261 1257 10 393302
Սեբաստիայի վիլայեթ 939735 75324 143406 344 - 3693 4575 2366 1169443
Վանի վիլայեթ 179380 1 67792 1383 - - - 10585 259141
Տրապիզոնի վիլայեթ 921128 161574 37549 8 - 1350 1338 - 1122947
Ուրֆայի սանջակ 149384 2 15161 - 865 1557 1652 2367 170988
Քալե Սուլթանիե 149903 8541 2474 3642 9 - 67 1179 165815
Քասթամոնուի վիլայեթ 737302 20958 8959 8 - - - - 767227
Քարասի սանջակ 359804 97497 8544 362 - 109 51 6603 472970
Քյոթահիայի սանջակ 303348 8755 3910 - - 638 - 243 316894
Քոնիայի վիլայեթ 750712 25071 12971 4 79 - 254 217 789308
Լևանտ
Բեյրութի վիլայեթ 648314 87244 1188 15052 24210 277 3823 44765 824873
Դեյր-էլ-Զորիի Սանջակ 65770 18 67 2 27 215 1 194 66294
Երուսաղեմի մութասարիֆություն 266044 26035 1310 21259 1086 - 1733 10701 328168
Հալեպի վիլայեթ 576320 13772 35104 12193 8182 5739 8643 7837 667790
Սիրիայի վիլայեթ 791582 60978 413 10140 27662 247 1873 25514 918409
Ընդհանուր 15044846 1729738 1161169 187073 62468 67838 65844 201039 18520016

Այս ցուցակում չեն նշված այն ազգային ու կրոնական փոքրամասնությունները, որոնք ներկայացված չեն եղել ըստ վիլայեթների, այլ մեկ՝ ընդհանուր թվով։ Նրանք են՝

Քրիստոնյաների թիվն ըստ վիճակագրության[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսի բնակչություն

Այսպիսով, քրիստոնյաների ընդհանուր թիվը ներկայացված էր որպես երեք ու կես միլիոն մարդ, մուսուլմաններինը (ընդհանուր, չառանձնացնելով թուրքերին, արաբներին ու քրդերին)՝ ավելի քան 15 միլիոն: Ընդ որում, հույների ընդհանուր թիվը ներկայացվում էր 1,792,206 մարդ, հայերինը՝ 1,229,007 մարդ, ասորիները՝ 72,258, մարոնիներինը՝ 6932 և այլն։

Հույներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիճակագրության այլ աղբյուրները բերում են միանգամայն այլ տվյալներ: Մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսի բնակչությունը հասցվում էր մինչև 1,100,000-ի, այդ թվում[4][5]՝

  • մուսուլմաններ՝ 390,000
  • հույներ՝ 320,000
  • հայեր՝ 180,000
  • հրեաներ՝ 70,000
  • այլ ազգեր՝ 140,000

Հունական տվյալներով, միայն Փոքր Ասիայի 9 առավել հունաշատ վիլայելթներում տվյալները տարբերվում էին օսմանյան վիճակագրությունից.

Փոքր Ասիայի հույն բնակչություն[6][7]
Ըստ հունական տվյալների (1910–1912) Ըստ Օսմանյան տվյալների (1914) Ըստ հունական տվյալների (1918)[8]
Այդինի վիլայեթ 495,936 319,079 622,810
Անկարայի վիլայեթ (Անգորա) 85,242 77,530 66,194
Բիգայի սանջակ (Դարդանել) 31,165 8,541 32,830
Իզմիթի սանջակ (Նիկոմեդիա) 52,742 40,048 73,134
Հյուդավենդիգյարի վիլայեթ (Պրուսա) 262,319 184,424 278,421
Սեբաստիայի վիլայեթ 74,632 75,324 99,376
Տրապիզոնի վիլայեթ (Տրեբիզոնդ) 298,183 260,313 353,533
Քասթամոնուի վիլայեթ 24,349 26,104 24,937
Քոնյայի վիլայեթ (Իկոնիո) 74,539 65,054 66,895
Ընդհանուր 1,399,107 1,056,357 1,618,130

Հայեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայկական վեց վիլայեթների բնակչությունը․ Կ․Պոլսի հայոց պատրիարքարան

Կ․Պոլսի հայոց պատրիարքարանը ներկայացրել էր միանգամայն այլ թվեր, որոնք ցուցադրված են կից աղյուսակում։

Այսպիսով, միայն հայկական վեց վիլայեթներում ակնհայտ են հետևյալ փոփոխությունները[9]

Ըստ Օսմանյան տվյալների (1914) Ըստ հայկական տվյալների (1912)
Բիթլիսի վիլայեթ 114,704 180,000
Դիարբեքիրի վիլայեթ 55,890 105,000
Էրզրումի վիլայեթ 125,657 215,000
Խարբերդի վիլայեթ 76,070 168,000
Սեբաստիայի վիլայեթ 143,406 165,000
Վանի վիլայեթ 67,792 185,000
Ընդհանուր 583,519 1,018,000

Ասորիներ և մարոնիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անհամապատասխանություններ կան նաև ասորիների պարագայում։ Ստորև ներկայացված են միայն Դիարբեքիրի վիլայեթի երկու սանջակների տվյալները[10]

Դիարբեքիրի շրջան Մարդինի շրջան Ընդհանուր
Ասորի ուղղափառ 84,725 - 84,725
Ասորի հակոբիկյան - 51,725 51,725
Քաղդեացիներ 11,120 7,870 18,990
Ասորի կաթոլիկ 5,600 3,850 9,450
Բողոքական 720 525 1,245
Ընդհանուր 102,165 63,970 166,135
Տեսարան Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսից, 1918 թվական

Ասորիների ընդհանուր թվաքանակը միայն Դիարբեքիրի վիլայեթի երկու գավառներում կազմում էր 166135 մարդ, իսկ ըստ Օսմանյան տվյալների՝ ամբողջ կայսրությունում բնակվում էր 72258 ասորի։

Նման խիստ անհամապատասխանություններ հանդիպում են նաև մարոնիների պարագայում․ դեռ 1870 թվականին Բեյրութի վիլայեթում բնակվում էր 110,000 մարոնի[11], իսկ ըստ 1914 թվականի օսմանյան տվյալների՝ 6,932 մարդ։

Նշումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ասորիները ներկայացնում են չորս եկեղեցիներ՝ նեստորականներ, հակոբիկներ, ուղղափառներ ու կաթոլիկներ։ 20-րդ դարի սկզբին ասորիները բնակվում էին հիմնականում օսմանահպատակ Միջագետքում ու Սիրիայում, ինչպես նաև Պարսկաստան հյուսիս-արևմուտքում, մասամբ՝ ռուսահպատակ Կովկասում։ Նեստորական եկեղեցու հետևորդների մի ստվար հատված բնակվում էր Վանի վիլայեթի հարավում՝ Հաքքյարի շրջանում։ Հաքքյարիի վայրի քրիստոնեական ցեղերը, որոնցում ոչ մի տիպի կառավարություն չի երկարացվել, դեռ հարգանքի տուրք են մատուցում իրենց պատրիարքին` սուլթանին փոխանցելու համար, և ոչ թե հարկերը հավաքագրողների միջոցով[2]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Karpat, K.H. (1985). Ottoman population, 1830-1914: demographic and social characteristics. Madison, Wis: University of Wisconsin Pres. pp. 189–190, 242.
  2. Nisan 2002, p.188: "The wild Christian tribes of Hakkari, whither no Government of any sort has ever extended, still pay tribute to their Patriarch for transmission to the Sultan; and not taxes through the tax collector."
  3. Shaw, Stanford J. (1978). "The Ottoman Census System and Population, 1831-1914". Nationalism and Ethnic Politics. 9 (3): 325–338. doi:10.1017/s0020743800033602.
  4. Darja Reuschke,Monika Salzbrunn,Korinna Schönhärl, The Economies of Urban Diversity: Ruhr Area and Istanbul, Palgrave Macmillan, 2013, ISBN 9781137338815, p. 117-122.
  5. Dundar Fuat, Turkiye Nufus Sayimlarinda Azinlikar. Doz, 1999, ISBN 9789756876121.
  6. Alexandris, Alexis (1999). "The Greek census of Anatolia and Thrace (1910–1912): a contribution to Ottoman Historical Demography". In Gondicas, Dimitri; Issawi, Charles (eds.). Ottoman Greeks in the age of nationalism: Politics, Economy and Society in the Nineteenth Century. Princeton, N.J.: Darwin. pp. 45–76.
  7. Κωστόπουλος, Τάσος (2007). Πόλεμος και Εθνοκάθαρση: Η ξεχασμένη πλευρά μιας δεκαετούς εθνικής εξόρμησης (1912-1922). Athens: Βιβλιόραμα.
  8. Alexandris 1999, էջեր. 71–2 states that the 1918 Ethnological Map Illustrating Hellenism in the Balkan Peninsula and Asia Minor, composed by Greek archaeologist Georgios Soteriades, was an instance of the usual practice of inflating the numbers of ethnic groups living in disputed territories in the Paris Peace conference.
  9. James Bryce Bryce (Viscount), Arnold Toynbee, The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916:
  10. Gaunt, David. Massacres, Resistance, Protectors: Muslim-Christian Relations in Eastern Anatolia during World War I. Piscataway, N.J.: Gorgias Press, 2006, p. 433.
  11. Reports by Her Majesty's secretaries of embassy and legation on the ... Great Britain. Foreign office. p. 176.