Քլայդ Տոմբո

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Քլայդ Տոմբո
անգլ.՝ Clyde William Tombaugh
Clyde Tombaugh image.jpg
Ծնվել էփետրվարի 4, 1906(1906-02-04)[1][2]
Streator, Իլինոյս, ԱՄՆ
Մահացել էհունվարի 17, 1997(1997-01-17)[1][2] (90 տարեկանում)
Լաս Կրուսես, Նյու Մեքսիկո, ԱՄՆ
ՔաղաքացիությունFlag of the United States.svg ԱՄՆ
Դավանանքունիտարական ունիվերսալություն
Մասնագիտությունաստղագետ և համալսարանի պրոֆեսոր
Հաստատություն(ներ)New Mexico State University
Գործունեության ոլորտաստղագետ
Ալմա մատերԿանզասի համալսարան և Northern Arizona University
ՊարգևներJackson-Gwilt Medal
Clyde Tombaugh Վիքիպահեստում

Քլայդ Տոմբո (անգլ.՝ Clyde William Tombaugh, փետրվարի 4, 1906(1906-02-04)[1][2], Streator, Իլինոյս, ԱՄՆ - հունվարի 17, 1997(1997-01-17)[1][2], Լաս Կրուսես, Նյու Մեքսիկո, ԱՄՆ), ամերիկացի աստղագետ, աշխատել է Լոուելի աստղադիտարանում, հայտնաբերել է Պլուտոն գաճաճ մոլորակը 1930 թվականին (1930-ից 2006 թվականները Պլուտոնը համարվում էր մոլորակ), ինչպես նաև մեծ թվով աստերոիդներ:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տոմբոն ծնվել է աղքատ ֆերմերի ընտանիքում: 12 տարեկան հասակում առաջին անգամ աստղագիտական փողի միջոցով դիտել է Լուսինը, և այդ պահից սկսած տարվել աստղագիտությամբ: Երբ նա ավարտեց միջնակարգ դպրոցը, նրա համադասարանցիները շրջանավարտների գրքում գրել են «Նա կհայտնաբերի նոր աշխարհ» գուշակությունը: Քլայդի հետագա կրթությունը չհաջողվեց, քանի որ ծնողները դրամ չունեին: Այդ պատճառով նա որոշեց ինքնուրույն ուսումնասիրել աստղագիտությունը և պատրաստել ինքնաշեն աստղադիտակ:

Առաջին անհաջող աստղադիտակի ռեֆլեկտորի ապակու մշակման փորձերից հետո, ջերմաստիճանային պայմանները պահպանելու համար փորեց նկուղ, և այնտեղ սկսեց մշակել ապակե սկավառակներ իր 9-դյույմանոց աստղադիտակի համար: Իր կատարած լուսնային խառնարանների, Յուպիտերի արբանյակների և Մարսի մակերևույթի լուսանկարները նա ուղարկեց Լոուելի աստղադիտարան, որտեղ դրանց որակը գնահատվեցին բավականին բարձր մասնագետների կողմից:

Քլայդ Տոմբոն ամուսնացել է 1934 թվականին Պատրիսիա Էդսոնի հետ, ում հետ չի բաժանվել մինչև մահ: Տոմբոյի մահվան պահին նրանք ունեին մեկ տղա և մեկ դուստր, 5 թոռ և 8 ծոռ[3]:

Քլայդ Տոմբոյի մեխրի մոտ մեկ ունցիա տեղադրվել է «Նոր հորիզոններ» ավտոմատ միջմոլորակային կայանի մեջ, որը ուղարկվել է դեպի Պլուտոն 2006 թվականին[4]: Սա մարդու առաջին մնացորդներն են, որոնք դուրս կգան Արեգակնային համակարգից միջաստղային տարածություն:

2017 թվականի սեպտեմբերի 7-ին Միջազգային աստղագիտական միությունը Տոմբոյի պատվին անվանեց Պլուտոնի վրա շրջան[5]:

Մասնագիտական գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1928 թվականի վերջում Լոուելի աստղադիտարանի տնօրեն դոկտոր Վեստո Սլայֆերը (1875—1969) ուղարկեց Քլայդին նամակ, որով հրավիրում էր նրան աշխատանքի: տոմբոն ընդունվեց աստղադիտարան աշխատելու որպես լաբորանտ-լուսանկարող:

1929 թվականի ապրիլի սկզբում Քլայդը 13-դյույմանոց աստղադիտակով սկսեց լուսանկարել Երկվորյակներ համաստեղությունում գտնվող աստղերը, այստեղ, համաձայն Պարսիվալ Լոուելի հաշվարկների պետք է գտնվեր «Իքս մոլորակը»: Մոլորակի որոնման ընթացքում նա համեմատում էր միևնույն երկնքի հատվածի լուսանկարները, կատարված 2-3 գիշեր տարբերությամբ: Աշխատում էր օրական 14 ժամ:

Այս ընթացքում Տոմբոն հայտնաբերեց նոր գիսաստղ, նոր աստերոիդներ, բազմաթիվ փոփոխական աստղեր, կատարեց նաև գալակտիկաների տարածական բաշխման հետազոտություններ:

1930 թվականի փետրվարի 18-ին լուսաթիթեղների վերլուծության ժամանակ Քլայդը տեսավ, որ Երկվորյակների դելտա աստղի մոտակայքում գտնվող թույլ երևացող կետերից մեկը տեղաշարժվել է, դա Պլուտոնն էր:

1932 թվականին Քլայդ Տոմբոն ընդունվեց Կանզասի համալսարան, որը ավարտեց 1936 թվականին: Շարունակել է աշխատել Լոուելի աստղադիտարանում մինչև 1943 թվականը: 1943-ից 1945 թվականները դասավանդել է Ֆլագստաֆում գտնվող Արիզոնայի քոլեջում, դրանից հետո մեկ տարի Լոս Անջելեսի կալիֆոռնյան համալսարանում:

1946 թվականից սկսած աշխատել է Աբերդինի բալիստիկ լաբորատորիայում, իսկ 1955 թվականից սկսած նաև դասավանդել է Նյու Մեքսիկո նահանգի համալսարանում (1965-ից պրոֆեսոր, 1973 թվականից պատվավոր պրոֆեսոր):

Պլուտոնի հայտնաբերման համար Քլայդ Տոմբոին շնորհվեց հատու մեդալ, որի վրա պատկերված էր Ուիլիամ Հերշելը: Բացի դրանից աստղագիտության մեջ ներդրման համար ստացել է Լոնդոնի թագավորական աստղագիտական միության Հ. Ջեկսոն-Գուիլթի անվան մեդալ 1931 թվականին, և այլ պարգևներ:

Պլուտոնի հայտնաբերում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս աստղաչափի միջոցով ստացվել են Պլուտոնի առաջին լուսանկարները

Լոուելի աստղադիտարանում Տոմբոյի աշխատանքներից մեկն էր «Նեպտունի մոլորակի» համակարգված որոնումը (այս մոլորակը նաև անվանում էին X մոլորակ), որի գոյությունն ու գտնվելու վայրը կանխագուշակել էին Պարսիվալ Լոուելը և Ուիլիամ Պիկերինգը:

Տոմբոն օգտագործում էր աստղադիտարանի 13-դյույմանոց աստղաչափը, որով լուսանկարում էր երկնքի միևնույն մասերը տարբեր գիշերներին: Լուսանկարների համեմատության համար օգտագործվում էր բլինկ-մանրադիտակ: Այս դեպքում լուսանկարների փոխելիս երևացող մարմինները, այնպիսիք ինչպիսին են մոլորակները, կփոխեին իրենց տեղը լուսանկարում, իսկ ավելի հեռու գտնվող մարմինները կմնային անշարժ: Տոմբոն հայտնաբերեց այսպիսի շարժվող մարմին, իսկ հետագա հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ դա մոլորակ է: Հայտնաբերումը գրանցվեց 1930 թվականի փետրվարի 18-ին, ավելի վաղ ստացված լուսանկարների հիման վրա:

«Պլուտոն» անվանումը առաջարկել է 11-ամյա անգլիացի դպրոցական Վենեցիա Բերնին: 1930 թվականի մայիսի 1-ին Լոուելի աստղադիտարանի հայտարարագրում պաշտոնապես հայտարարվեց, որ մոլորակը կրելու է Պլուտոն անվանումը[6]: Անվանումը ընտրվել էր այնպես, որ մոլորակի անվանման առաջին երկու տառերը «Պ» և «Լ» կրկնում էին Պերսիվալ Լոուելի անվան առաջին տառերը:

Այժմ Պլուտոնը համարվում է գաճաճ մոլորակ և հանդիսանում է տրանսնեպտունային մարմինների խմբի անդամ, այս մարմինների խումբը խոչվում է «պլուտինո»:

Հայտնաբերված աստերոիդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տոմբոն Պլուտոնի որոնման և դրանից հետ կատարված X մոլորակի որոնումների ընթացքում հայտնաբերել է ընդհանուր առմամբ 15 աստերոիդ[7]: 1931 թվականին նա նաև հայտնաբերել է 274P/Տոմբո—Տենագրա գիսաստղը:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 SNAC — 2010.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Find A Grave — 1995. — ed. size: 165000000
  3. «Clyde Tombaugh Dead at 90», Կենսագրություն
  4. Happy 100th Birthday, Clyde Tombaugh
  5. «Pluto Features Given First Official Names»։ Միջազգային աստղագիտական միություն։ 2017-09-07։ Վերցված է 2017-09-15 
  6. Kevin Schindler (2016)։ Lowell Observatory։ Arcadia Publishing։ էջ 72։ ISBN 9781439655726 
  7. «Minor Planet Discoverers»։ Փոքր մոլորակների կենտրոն։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-03-14-ին։ Վերցված է 6 հունվար 2019 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]