Տիեզերական աղբ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Տիեզերքում տիեզերական օբյեկտների դասավորվածության համակարգչային մոդել. ըստ NASA-ի նկարագրության՝ դրանց 95%-ը տիեզերական աղբ է

Տիեզերական աղբ, հասկացություն, որ ներառում է տիեզերքում գտնվող բոլոր արհեստական օբյեկտները և նրա մասերը, որոնք երբեք չեն կարող ծառայել ինչ-ոչ օգտակար նպատակի համար և վտանգ են ներկայացնում բոլոր գործող տիեզերական սարքավորումների, հատկապես տիեզերական կառավարվող նավերի համար: Որոշ դեպքերում այդ նավերն իրենց մեջ պարունակում են վտանգավոր (միջուկային, թունավոր) նյութեր կարող են վտանգ հանդիսանալ նաև Երկրի համար, քանի որ այդ օբյեկտը կարող է դուրս գալ ուղեծրից և ոչ լրիվ այրվելով անցնել Երկրի մթնոլորտի պինդ շերտերը՝ մեծ վնաս հասցնելով բնակավայրերին, արդյունաբերական օբյեկտներին և այլն:

Երկիր մոլորակի շրջակա տարածությունը տիեզերական աղբով խցանման խնդիրը ծագել է այն ժամանակվանից, երբ մարդկությունը տիեզերք ուղարկեց առաջին արհեստական արբանյակը 1950-ական թվականների վերջերին։ Այդ խնդիրը միջազգային մակարդակի վրա պաշտոնական կարգավիճակ ստացավ ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարի զեկույցից հետո, որը ներկայացվել է 1993 թվականի դեկտեմբերի 10-ին «Տիեզերական գործունեության ազդեցությունը շրջապատող միջավայրի վրա» անունով, որտեղ հատկապես նշվում է, որ խնդիրն ունի միջազգային, համաշխարհային կարգավիճակ և ոչ մի կոնկրետ երկրի վրա չկա որևէ խցանում, բայց տիեզերքում շատ կան այդիսի խցանումներ, որոնք նույն բացասական ազդեցությունն են թողնում բոլոր երկրների վրա։

Տիեզերքի տեխնածին աղտոտման ինտենսիվության նվազեցման անհրաժեշտությունը հասկանալի է դառնում ապագայում տիեզերքի նվաճման հնարավոր սցենարները դիտարկելիս: Գոյություն ունեն գնահատականներ, այսպես կոչված «կասկադային ազդեցություն», որը միջնաժամկետ հեռանկարում կարող է առաջանալ երկու օբյեկտների կամ տիեզերական աղբի մասնիկների միջև բախման ժամանակ: Ցածր ուղեծրային միջավայրում գոյություն ունեցող խցանումների էքստրոպոլյացիայի ժամանակ, նույնիսկ հաշվի առնելով ուղեծրային պայթյունների նվազեցման (42% ամբողջ տիեզերական աղբի) և այլ միջոցառումներ, որոնք կիջեցնեն տեխնոգեն խցանումները, այդ ազդեցությունը կարող է երկարաժամկետ հեռանկարում բերել աղետալի տիեզերական աղբի մեծացմանը ցածր ուղեծրային մակարդակում: Ենթադրվում է, որ «2055 թվականից հետո մարդկության տիեզերական գործունեության մնացորդների ինքնաբազմացման գործընթացը կդառնա լուրջ խնդիր»[1]:

Տիեզերական աղբի նկարագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներկայիս ժամանակահատվածում ցածր ուղեծրային մակարդակներում (մինչև 2000 կմ բարձրության վրա) գտնվում են, տարբեր գնահատումներով, 220 հազար (ըստ ՄԱԿ-ի տիեզերական տարածությունների հարցերով գրասենյակի՝ 300 հազար 2009 թվականի հոկտեմբերի դրությամբ[2]) տեխնոգեն օբյեկտներ 5000 տոննա ընդհանուր քաշով: Վիճակագրական գնահատականների հիման վրա հետևություններ են կատարում, որ 1 սմ-ից մեծ տրամագիծ ունեցող նման օբյեկտների ընդհանուր թիվը որոշակի չէ և կարող է հասնել 60 000-100 000: Դրանց ընդամենը շատ փոքր մասն է (մոտ 10%) հայտնաբերված և գրանցված կատալոգներում վերգետնյա ռադիոլոկացիոն և օպտիկական սարքավորումների միջոցով: Օրինակ՝ 2013 թվականին ԱՄՆ-ի ռազմավարական հրամանատարության կատալոգում կար 16 600 օբյեկտ (հիմնականում 10 սմ-ից մեծ չափերով[3]), որոնց մեծ մասն ստեղծված էր ԽՍՀՄ-ի, ԱՄՆ-ի, Չինաստանի կողմից[4]: Ռուսական կատալոգը իր մեջ ներառում է տիեզերական աղբի 15,8 հազար օբյեկտ 2014 թվականի օգոստոսի հաշվարկներով, իսկ ընդհանուր առմամբ երկրամերձ ուղեծրերում կար 17,1 հազար օբյեկտ (ներառյալ գործող արբանյակները), որոնցից ցանկացածի հետ բախումը կարող է հանգեցնել տիեզերական սարքավորման լիակատար ոչնչացման[5]:

Դիտարկվող օբյեկտների մոտ 6 տոկոսն են գործող: Օբյեկտները մոտ 22%-ը դադարեցրել են իրենց գործունեությունը, 17%-ը աշխատեցրած կրող հրթիռների թափառքի բլոկներ են կամ վերին աստիճաններ, իսկ մոտ 55%-ը՝ թափոններ, հրթիռների արձակմանն ուղեկցող տեխնոլոգիական տարրեր և պայթյունների, մասնատման բեկորներ:

Այս օբյեկտների մեծամասնությունը գտնվում է բարձր թեքում ունեցող ուղեծրերում, որոնց հարթությունները հատվում են: Ուստի միջին հարաբերական արագությունը նրանց փոխադարձ թռիչքի ժամանակ կազմում է 10 կմ/վ: Հետևաբար կինետիկ էներգիայի մեծ պաշարի պատճառով այդ օբյեկտը գործող տիեզերական սարքավորման հետ բախվելիս մեծ վնաս կարող է հասցնել կամ ընդհանրապես շարքից հանել տվյալ սարքավորումը: Օրինակ կարող է ծառայել արհեստական արբանյակների բախման առաջին դեպքը. Կոսմոս-2251 և Իրիդիում 33 արբանյակները 2009 թվականի փետրվարի 10-ին բախվեցին, և երկուսն էլ ամբողջովին կործանվեցին՝ առաջացնելով 600 և ավելի բեկորներ:

Առավել աղտոտված են ուղեծրերի այն տարածքները, որոնք հաճախ օգտագործվում են տիեզերական սարքավորումների աշխատանքների համար: Այդպիսի ուղեծրեր են Ցածր շուրջերկրյա ուղեծիրը, գեոստանցիոնար ուղեծիրը և արևային-համաժամ ուղեծիրը:

Երկրների «ավանդը» տիեզերական աղբի առաջացման մեջ. Չինաստան՝ 40%, ԱՄՆ՝ 27,5%, Ռուսաստան՝ 25,5%, մյուս երկրներ՝ 7%[6]: Ուրիշ գնահատումներով (2014 թվական). Ռուսաստան՝ 39,7%, ԱՄՆ՝ 28,9%, Չինաստան՝ 22,8%, մյուս երկրներ՝ 8,6%[5]:

Տիեզերական սարքավորումների և տիեզերական աղբի բախումից խուսափելու մեթոդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արդյունավետ պաշտպանման մեթոդ 1 սմ չափսերով տիեզերական աղբի դեմ գրեթե չկա (ցածր և միջին մակարդակի վրա գտնվող ուղեծրերում):

Տիեզերական աղբի ոչնչացման և մաքրման մեթոդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արդյունավետ գործնական մեթոդներ տիեզերական աղբի ոչնչացման համար 600 կմ բարձրության վրա, (որտեղ չի անդրադառնում այդ մաքրման արդյունավետությունը մթնոլորտի արգելափակման պատճառով) ներկայիս տեխնոլոգիաների զարգացման մակարդակի պատճառով չկան: Չնայած առաջ էին բերվում այնպիսի պրոեկտներ, որոնցից մեկում ասվում էր լազերային արբանյակի մասին, որը տիեզերքում պետք է վերացներ տիեզերական աղբը լազերով[7]: Կամ Երկրի վրա գտնվող լազերների միջոցով պիտի կանգնացնեն կամ ոչնչացնեն տիեզերական աղբը[8][9][10]: Կամ էլ մի սարքավորում, որը հավաքում է աղբը հետագայում վերամշակման համար: Սրա հետ միասին արդիական է անվնաս թռիչքների իրականացման խնդիրը, տեխնոգեն աղտոտման և տիեզերական աղբի անկանոն կառավարմամբ Երկրի մթնոլորտային շերտ ներխուժման պայմաններում:

Ուստի խնդրին լուծում տալու համար միջազգային գործընկերությունը զարգացնում է հետևյալ ուղղությունները.

  • էկոլոգիական մոնիտորինգ, միավորած գեոստանցիոնար ուղեծրեր բաժին, տիեզերական աղբի դիտարկում և ընգրկում կատալոգը:
  • Մաթեմատիկական տիեզերական աղբի մոդելավորում և միջազգային տեղեկատվական համակարգերի ստեղծում խցանումների կանխատեսման և այդ խցանումների վտանդավորության մասին տեղեկություն տալու համար:
  • Տիեզերական սարքավորումների պաշտպանման մեթոդների մշակում՝ տիեզերական աղբից բարձր արագություն ունեցող մասնիկներով:
  • Խցանման մակարդակի իջեցման միջոցառումների մշակում և ներդրում:

Քանի որ տնտեսապես ընդունելի տիեզերական աղբի ոչնչացման մեթոդներ գոյություն չունեն, հիմանականում ուշադրություն է դարձվում տիեզերական աղբի կառավարման մեթոդներին, ուղեծրային պայթյուններից խուսափելու համար:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]