Տետուան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Տետուան
Tetuan vista desde un tejado.JPG
Տեսակքաղաք, urban commune of Morocco? և մեծ քաղաք
ԵրկիրFlag of Morocco.svg Մարոկկո
ՎարչատարածքTétouan Province?
ԲԾՄ90 մետր

Տետուան (արաբ․՝ تطوان‎‎, Տիտվան[1], «աչք» կամ «ակունք», բերբՏիտավին[1], ֆր.՝ Tétouan, իսպ.՝ Tetuán, մականունը՝ Սպիտակ աղավնի (արաբ․՝ الحمامة البيضاء‎‎)[2]), քաղաք Մարոկկոյի հյուսիսում՝ Ռիֆ բերբերական ցեղային շրջանում: 1912-1956 թվականներին Տետուանը եղել է Իսպանական Մարոկկո պրոտեկտորատի մայրաքաղաքը: Ներկայում այն ​​Տանժեր-Տետուան շրջանի Տետուանի նահանգի տարածաշրջանային կենտրոնն է: 2014 թվականին Մարոկկոյւմ անցկացված մարդահամարի տվյալների համաձայն՝ բնակչությունը կազմում է 380787 մարդ[3]:

1997 թվականին Տետուանի մեդինան ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում[4]։

Աշխարհագրական դիրք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տետուանը գտնվում է Միջերկրական ծովի ափին՝ Ջիբրալթարի նեղուցից մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա, Տանժերից 40 կմ դեպի արևելք, որը ժամանակին եղել է Մաղրիբում եվրոպական ներկայության կարևոր կենտրոն:

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

20-րդ դարի սկզբին քաղաքի բնակչությունը կազմել է շուրջ 25 հազար մարդ, որի կեսը հրեաներ էին, մոտ 40%-ը՝ մահմեդականներ (հիմնականում բերբերներ, բայց եղել են նաև արաբներ), իսկ մոտ 10%-ը իսպանացի գաղութարարներ էին: Քաղաքն ուներ երկլեզու իսպանա-արաբական բնույթ՝ պահպանելով ընդհանուր ասիական կենցաղը: Անկախությունից հետո հրեաներն ու քրիստոնյաները հիմնականում արտագաղթել են: Հատկանշական է, որ Մարոկկոյի իսպանական շրջանում մուսուլմանների մեծամասնությունը արաբներ չէին, այլ Ռիֆ ցեղախմբի բերբերներ: Այդ ժամանակ մեծ թիվ էին կազմում նաև հրեաները, հիմնականում մառաների սերունդները, որոնք Ռեկոնկիստայի ավարտից հետո աքսորվել էին Իսպանիայից: Մնացած հրեաներից շատերը ժամանակի ընթացքում դարձել են մուսուլման: Ժամանակակից քաղաքում պաշտոնական լեզուն արաբերեն է, խոսում են նաև ֆրանսերեն և իսպաներեն: Հին քաղաքի շատ վայրերում պահպանվել են երկլեզու իսպաներեն-արաբական նշաններ: Վախենալով Մարոկկոյի հյուսիսում ինքնավարության ձգտման աչտահայտություններից՝ կենտրոնական կառավարությունն արել է հնարավոր ամեն ինչ, որպեսզի հետգաղութային ժամանակահատվածում իսպաներենը գործածությունից դուրս մղելու և այն արաբերենով ու ֆրանսերենով փոխարինելու համար: Ներկայումս երիտասարդները գործնականում իսպաներեն չեն խոսում, չնայած ավագ սերունդը շատ լավ է խոսում: Վերջերս Իսպանիան քաղաքում բացել է իսպաներենի ուսումնասիրման մի շարք կենտրոններ:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքի տարածքում առաջին բնակավայրը հիմնադրվել է մ.թ.ա. 3-րդ դարում հնագույն մավրերի կողմից և կոչվել է Թամուդ: Քաղաքի տարածքում կատարված պեղումները ցույց են տվել, որ այնտեղ ավելի վաղ (մ.թ.ա. 7-րդ դար) գերիշխում էին փյունիկեցիները (Կարթագեն), իսկ ավելի ուշ՝ հռոմեացիները (Հռոմեական կայսրություն): Մոտ 1305 թվականին Մարինիների տոհմի սուլթան Աբու Տաբիթը կարգի է բերել հին քաղաքի խարխուլ ավերակները:

Ռեկոնկիստայից հետո եվրոպացիներն ավելի ու ավելի շատ ուշադրություն են դարձրել Մաղրիբի երկրներին, որոնց Միջերկրական ծովի ափը ստացել է վատ համբավ` ծովահենների Բարբարոսական ափ անվանումով, որոնց աջակցում էր Օսմանյան կայսրությունը: Տետուանը վերածվել է հարակից իսպանական Սեուտա քաղաքի վրա հարձակման հենակետի: Մոտ 1400 թվականին Տետուանն առաջին անգա ավերվել է Կաստիլիայի կողմից: Ռեկոնկիստան ավարտվել է 1492 թվականին՝ Գրանադա քաղաքի անկմամբ: Դրանից անմիջապես հետո մորիսկների և մառաների մեծ մասն արտաքսվել է Իսպանիայից: Պիրենեյան թերակղզու փախստականներն ու վերաբնակիչները հեղեղել են Տետուան ​​քաղաքը և փաստացիորեն վերակառուցել այն նորովի: 1515-1542 թվականներին քաղաքը ղեկավարել է Սաիդա ալ-Հուրան:

Իսպանական Տետուան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կառավարության պալատը Տետուանում

Ժամանակի ընթացքում քաղաքը ձեռք է բերել ծովահենական բնակավայրի համբավ: Աֆրիկյան պատերազմի ժամանակ Իսպանիայի առաջնորդ Լեոպոլդո Օ'Դոնելը գրոհով գրավել է քաղաքը և ստացել Տետուանի դուքսի տիտղոս: Իսպանիայի նոր կառավարությունն սկսել է քաղաքը բարեկարգել եվրոպական եղանակով: Բայց հաջողությունը կարճ է տևել, արդեն 1862 թվականի մայիսի 2-ին մուսուլմանները ընդվզել են, վտարել իսպանացիներին և քաղաքը վերադարձրել իր ավանդական տեսքին: Միայն 1912 թվականին Ֆեսի հաշտության պայմանագրով քաղաքն անցել է Իսպանիային: 1913 թվականին քաղաքը հայտարարվել է որպես Իսպանական Մարոկկոյի մայրաքաղաք՝ պահպանելով այս կարգավիճակը մինչև 1956 թվականը: Իսպանական իշխանության տարիներին քաղաքը եղել է նաև Մարոկկոյի հրեական կենտրոններից մեկը: 1956 թվականից հետո հրեաները գաղթել են Իսրայել, ԱՄՆ, Կանադա և Ֆրանսիա։

Քույր քաղաքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Инструкция по передаче на картах географических названий арабских стран. — М.: Наука, 1966. — С. 28.
  2. «Tetouan "the white dove" by Danielle Higgins - USAC»։ blog.usac.edu (en-US)։ 2015-05-28։ Վերցված է 2018-10-01 
  3. «POPULATION LÉGALE DES RÉGIONS, PROVINCES, PRÉFECTURES, MUNICIPALITÉS, ARRONDISSEMENTS ET COMMUNES DU ROYAUME D'APRÈS LES RÉSULTATS DU RGPH 2014» (ar, fr)։ High Commission for Planning, Morocco։ 8 April 2015։ Վերցված է 29 September 2017 
  4. Centre UNESCO World Heritage։ «Medina of Tétouan (formerly known as Titawin)»։ whc.unesco.org (անգլերեն)։ Վերցված է 2018-10-01 


Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]