Սթեն Լորել

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Stan in color.jpg
Ծննդյան թիվ՝հունիսի 16, 1890(1890-06-16)[1][2][3][…]
Ծննդավայր՝Ulverston, Միացյալ Թագավորություն[4]
Վախճանի թիվ՝փետրվարի 23, 1965(1965-02-23)[1][2][3][…] (74 տարեկան)
Վախճանի վայր՝Սանտա Մոնիկա, ԱՄՆ[4]
Ազգություն՝անգլիացիներ
Քաղաքացիություն՝Flag of the United Kingdom.svg Միացյալ Թագավորություն
Մասնագիտություն՝թատրոնի դերասան, սցենարիստ, կատակերգու, կինոդերասան, կասկադյոր, կինոռեժիսոր և կինոպրոդյուսեր
Պարգևներ՝Օսկար մրցանակ կինոարվեստում բացառիկ նվաճումների համար և ԱՄՆ կինոդերասանների գիլդիայի մրցանակ կինեմատոգրաֆում ներդրման համար
IMDb։ID 0491048

Սթեն Լորել (անգլ.՝ Stan Laurel; իրական անուն՝ Արթուր Սթենլի Ջեֆերսոն, անգլ.՝ Arthur Stanley Jefferson; հունիսի 16, 1890(1890-06-16)[1][2][3][…], Ulverston, Միացյալ Թագավորություն[4] - փետրվարի 23, 1965(1965-02-23)[1][2][3][…], Սանտա Մոնիկա, ԱՄՆ[4]), կատակերգու դերասան, սցենարիստ և ռեժիսոր, որը հայտնի է դարձել «Լորել և Հարդի» կատակերգական դուետի շնորհիվ, որտեղ հանդես է եկել ավելի քան 30 տարի:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ տարիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սթենի ծնողները՝ Արթուր ու Մարգարետ Ջեֆերսոնները, ակտիվորեն զբաղվում էին թատերական գործունեությամբ և գրեթե ժամանակ չէին հատկացնում որդուն։ Նա մանկության մեծ մասը անց է կացրել Բիշոփ-Օքլենդեում (Durham County), շրջապատված իր տատիկի՝ Սառա Մետքալֆի սիրով և հոգատարությամբ: Նա սովորել է Բիշոփ-Օքլենդեի Յակով I դպրոցում[5], Թայնմուտի թագավորական դպրոցում, և որոշ ժամանակ հաճախել է Ռութերգլենի ակադեմիա[6]։ Սթենի հայրը ղեկավարել է տարբեր թատրոններ, որոնցից մեկը հետագայում Բիշոփ-Օքլենդեի «Էդեմ» թատրոնն էր։ Սթենին գրավել է թատրոնը, և 16 տարեկանում նա առաջին անգամ հայտնվել է Գլազգոյի «Բրիտանական պանոպաիկում» թատրոնի բեմում[7]։ 1910 թվականին միացել է Ֆրեդ Կառնոյի թատերախմբին, որի կազմում էր նաև երիտասարդ Չարլի Չապլինը (պահպանվել է թատերախմբի լուսանկարը, որտեղ դերասանները միասին են պատկերված)։ Որոշ ժամանակ Սթենը հանդես էր գալիս որպես Չապլինին փոխարինող։ Նրանք միասին մնացել են Ամերիկայում՝ Կառնոյի թատերախմբի հյուրախաղերի ժամանակ։ 1916-1918 թվականներին նա ելույթ է ունեցել Ալիսայի և Բոլդուին Քուքի հետ, որոնց ընկերացել է ողջ կյանքի ընթացքում, և այդ ժամանակ առաջին անգամ հանդիպել է Օլիվեր Հարդիի հետ՝ նրա հետ նկարահանվելով «Շուն-թալիսման» կարճամետրաժ ֆիլմում։

Միևնույն ժամանակ Սթենը հանդիպել է Մեյ Դալբերգին, որը մեծապես ազդել է նրա կյանքի վրա: Նրա առաջարկով Սթենը վերցրել է «Լորել» կեղծանունը։ Զույգը միասին ելույթ է ունեցել, երբ Լորելին առաջարկել են ֆիլմ նկարահանել շաբաթական 75 դոլարով։ Նրա առաջին՝ «Մայիսյան ընկույզներ» ֆիլմի թողարկումից հետո «Universal Pictures»-ը նրան պայմանագիր է առաջարկել, որը շուտով խզվել է՝ ստուդիայի վերակազմավորման պատճառով:

1924 թվականին Լորելը հեռացել է բեմից և զբաղվել միայն կինոյով՝ 12 ֆիլմերի համար պայմանագիր կնքելով Ջո Ռոքի հետ, ընդ որում, պայմանագրի կետերից մեկն այն էր, որ Դալբերգը պետք է չնկարահանվեր այդ ֆիլմերում, քանի որ նրա խառնվածքը կարող էր խանգարել Լորելի գործունեությանը։ 1925 թվականին, երբ նա սկսել է միջամտել Լորելի աշխատանքին, Ռոքը նրան գումար և տոմս է առաջարկել դեպի Ավստրալիա, ինչին նա համաձայնել է։ 1926 թվականին Սթենն ամուսնացել է Լոիս Նիլսոնի հետ:

Լորել և Հարդի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շուտով Լորելը սկսել է աշխատել «Hal Roach Studios» կինոստուդիայում՝ որպես ռեժիսոր և սցենարիստ, և 1925 թվականին՝ «Այո՛, այո՛, Նանետ» ֆիլմի նկարահանումների ժամանակ կրկին հանդիպել է Հարդիի հետ, որը խաղացել է ֆիլմի դերերից մեկը։ Լորելը չի մտածել դերասանական գործունեությանը վերադառնալու մասին, սակայն 1927 թվականին Հարդիի հետ դժբախտ պատահար է տեղի ունեցել, և Լորելին առաջարկել են վերադառնալ նկարահանման հրապարակ՝ որպես դերասան: Լորելի և Հարդիի սերտ համագործակցությունը սկսվել է «Բադի ապուր» և «Սայթաքուն կանայք» ֆիլմերի նկարահանումներից։ «Hal Roach Studios»-ի տնօրեն Լեո Մակերին նկատել է հանդիսատեսի մեծ հետաքրքրությունը Հարդիի և Լորելի համատեղ աշխատանքի նկատմամբ և հետագայում միտումնավոր նրանց նկարահանել է միասին, ինչի արդյունքում այդ տարվա վերջին հրապարակվել է «Լորել և Հարդի» դուետը:

Այս դուետի մասնակցությամբ մեծ թվով ֆիլմեր են թողարկվել, այդ թվում՝ «Դարի ճակատամարտը», «Արդյո՞ք ամուսինները շտապում են տուն», «Եղե՛ք ավելին», «Շահավետ բիզնես» և այլն։ 1929 թվականին Լորելն ու Հարդին հաջողությամբ նկարահանվել են ձայնային՝ «Դրան մենք սովոր չենք» ֆիլմում։ Նույն թվականին նրանց ֆիլմը դարձել է «1929 թվականի հոլիվուդյան ռևյու» կինոդահլիճի հիթը, իսկ հաջորդ տարի թողարկվել է նրանց առաջին գունավոր ֆիլմը ՝ «Խաբեբայի երգը»։ 1931 թվականին նրանք առաջին անգամ հայտնվել են «Ներեցեք մեզ» լիամետրաժ ֆիլմում, թեև մինչև 1935 թվականը նկարահանվել էին նաև կարճամետրաժ ֆիլմերում, որոնցից մեկը՝ «Երաժշտական արկղիկը», 1932 թվականին «Օսկար» է ստացել՝ «Լավագույն կարճամետրաժ ֆիլմ» անվանակարգում:

Լորելն ու Հարդին՝ «Թռչող զույգ» ֆիլմում (1939)

1928 թվականին Սթենը դուստր է ունեցել, որին անվանել են Լոիս՝ մոր պատվին, իսկ 1930 թվականին ծնված որդին՝ Սթեն կրտսերը, 9 օր անց մահացել է[8]։ Ցնցումից ապաքինվելուց հետո Լորելն ավելի շատ է կապվել դստեր հետ, և այդ կապվածությունը եղել է փոխադարձ։ Նույնիսկ կնոջ հետ ամուսնալուծությունից հետո Սթենը փորձել է աղջկան որքան հնարավոր է հաճախ այցելել։

1930-ական թվականներին Լորելի և Հոլա Ռոուչի հարաբերությունները լարվել են՝ ի վերջո բերելով պայմանագրի խզման։ Դրանից հետո Լորելը դատապարտվել է հարբած վիճակում մեքենա վարելու համար, իսկ հետո դատական հայց է ներկայացրել «Hal Roach Studios»-ի դեմ։ Ի վերջո գործը կարճվել է, և Լորելը վերադարձել է Ռոուչիի մոտ։

1935 թվականին Լորելը ամուսնալուծվել է առաջին կնոջից և ամուսնացել Վիրջինիա Ռութ Ռոջերսի հետ։ 1937 թվականին նրանք ամուսնալուծվել են, և 1938 թվականին Լորելն ամուսնացել է Վերա Շուվալովայի հետ:

1939 թվականին Լորելն ու Հարդին պայմանագիր են կնքել «20th Century Fox» ստուդիայի հետ, ինչի արդյունքում հինգ ամսվա ընթացքում նկարահանվել են 10 ֆիլմերում:

«Hal Roach Studios» վերադառնալուց հետո դուետը նկարահանվել է «Օլուխը Օքսֆորդից» և «Պրոստակները ծովում» ֆիլմերում: 1940 թվականի ապրիլին Լորելի պայմանագիրը ստուդիայի հետ վերջնականապես դադարեցվել է:

Մայիսին նա բաժանվել է կնոջից և 1941 թվականի հունվարին կրկին ամուսնացել Վիրջինիայի հետ։

Պատերազմի տարիներին նրանց ֆիլմերն ավելի միօրինակ են դարձել, ինչը պատճառ է դարձել դուետի հանրամատչելիության անկման, թեև «Մեծ թնդանոթները», «Հետապնդումից փրկվածները» և «Տորեադորները» ֆիլմերը որոշ դրական արձագանքներ են գտել: Այդ ժամանակ Լորելի մոտ շաքարախտ են հայտնաբերել, և երկու ֆիլմերում Հարդին՝ Լորելի խնդրանքով, նկարահանվել է առանց նրա։ 1946 թվականին Լորելը կրկին ամուսնալուծվել Է Վիրջինիայի հետ և ամուսնացել է Իդա Կիտաևայեվա-Ռաֆայելի հետ, որի հետ երջանիկ ապրել է մինչև իր մահը։

1950 թվականին Լորելին և Հարդիին հրավիրել են Ֆրանսիա՝ նկարահանելու ֆրանս-իտալական համատեղ «Ատոլլ Կ» կինոնկարում (ամերիկյան վարձույթում՝ «Ուտոպիա»), սակայն ֆիլմը ձախողվել է: Նկարահանումների ժամանակ դուետը լուրջ հիվանդացել է, և տուն վերադառնալուց հետո երկար ժամանակ վերականգնել է ուժերը։ 1952 թվականին Լորելն ու Հարդին հաջողությամբ շրջել են Եվրոպայում։

Հաջորդ տարի նրանք նույն ցուցանիշով կրկնել են իրենց շրջագայությունները, չնայած այն բանին, որ Լորելը հիվանդացել էր շրջագայության ընթացքում և մի քանի շաբաթ ելույթ չէր ունեցել։ 1954 թվականի մայիսին Հարդին ինֆարկտ է ստացել, և հերթական հյուրախաղերը չեղյալ են հայտարարվել:

1955 թվականին նրանք ծրագրել են նկարահանել «Լորելի և Հարդիի զվարճալի պատմությունները» հեռուստասերիալը՝ հիմնված երեխաների համար պատմությունների վրա, սակայն դա չի հաջողվել։ Լորելը կաթված է ստացել։ Ապաքինվելուց հետո նրանք սկսել են նորովի պատրաստվել նկարահանումներին, սակայն 1956 թվականի սեպտեմբերի 15-ին Հարդին, իր հերթին, ինսուլտ է ստացել։ Մահճակալին գամված՝ նա մի քանի ամիս չի խոսել ու չի շարժվել։

Հարդիի մահը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1957 թվականի օգոստոսի 7-ին մահացել է Օլիվեր Հարդին։ Լորելը, որին բժիշկներն արգելել են ներկա գտնվել հուղարկավորությանը, այս առիթով ասել է՝ «Փոքրիկը կհասկանա»: Լորելին քաջածանոթ մարդկանց խոսքով՝ Հարդիի մահն ամբողջությամբ դատարկել է նրան, և նա չի ապաքինվել դրանից մինչև իր կյանքի վերջը:

Հետագա կյանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կյանքի վերջին տարիները նա ապրել է Սանտա-Մոնիկայի «Օվկիանոս» հյուրանոցի փոքրիկ համարում։ Միշտ սիրալիր է եղել իր երկրպագուների հետ, ծախսել է շատ ժամանակ՝ պատասխանելով նրանց նամակներին։ Նրա հեռախոսահամարը նշված էր հեռախոսային տեղեկատուի մեջ, և նրա երկրպագուները զարմանում էին, որ նրանք կարող են հավաքել համարը և անձամբ խոսել Լորելի հետ: 1960 թվականին Լորելը «Օսկար» է ստացել կինոարվեստի զարգացման գործում ունեցած ակնառու ավանդի համար, և նույն թվականին լույս է տեսել Ջերի Լյուիսի «Սուրհանդակ» ֆիլմը, որտեղ Լորելի դերում նկարահանվել է Բիլ Ռիչմոնդը:

Մահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լորելի հուշարձանը Բիշոփ-Օքլենդում

Լորելը մոլի ծխող էր, բայց մոտ 70 տարեկանում հրաժարվել է ծխելուց: Նա մահացել է 1965 թվականի փետրվարի 23-ին ՝ սրտի կաթված ստանալուց օրեր անց[9]։ Մահվանից մի քանի րոպե առաջ Լորելը բուժքույրին ասել է. «Ես հիմա դեմ չէի լինի դահուկավազքին»: Ինչ-որ տարակուսանքով, բուժքույրը պատասխանել է. «Բայց ես չէի կարծում, որ Դուք դահուկներ եք վարում»: Լորելը պատասախնել է. «Ո՛չ։ Ես կգերադասեի դահուկներով սահել, միայն թե այս ասեղները չծակեին ինձ ներսից»: Մի քանի րոպե անց նա մահացել է:

Լորելի հուղարկավորության ժամանակ ելույթ են ունեցել Դիք Վան Դայքը՝ նրա ընկերն ու հովանավորը, վերջին տարիներին, երբեմն նրա ելույթների կազմակերպիչը և Բաստեր Քիթոնը, որը, մասնավորապես, ասել է՝ «Չապլինը ծիծաղելի չէր։ Ծիծաղելի չէի ես: Ծիծաղելի էր այդ մարդը»:

Լորելն ինքն է հորինել իր տապանագիրը՝ «Եթե իմ հուղարկավորության ժամանակ ինչ-որ մեկը ձգված դեմքով լինի, ես այլևս նրա հետ չեմ խոսի»: Նա թաղվել Է Հոլիվուդ Հիլսի գերեզմանատանը։

Հիշատակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1989 թվականին Լորելի արձանը կանգնեցվել է Նորթշիլդսի Դոկրեյ-սքվերում՝ թիվ 8 տան մոտ, որտեղ նա ապրել է 1897-1902 թվականներին:
  • 2006 թվականին «Բի-Բի-Սի 4» հեռուստաալիքով ցուցադրվել է «Սթեն» ֆիլմը, որը հիմնված է Լորելի և Հարդիի վերջին հանդիպումների և նրանց գործունեության վերհուշերի վրա[10]։
  • Սթեն Լորելի պատվին կոչվել է (2865) Լաուրելը աստղակերպը։
  • 2008 թվականին Լորելի արձանը տեղադրվել է Բիշոփ-Օքլենդում, որտեղ նախկինում գտնվում էր «Էդեմ» թատրոնը[11]։
  • 2009 թվականի ապրիլին Լորելի և Հարդիի բրոնզե քանդակը տեղադրվել է Ալվերստոնայում[12]:
  • Այն տան վրա, որտեղ ապրում էր Լորելը, կա հուշատախտակ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (фр.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 filmportal.de — 2005.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Discogs — 2000.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library, Austrian National Library Record #118570196 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
  5. «The Laurel & Hardy Forum :: View topic — Plea to save Stan Laurel’s school»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-07-13-ին։ Վերցված է 2010-01-24 
  6. «A Few Famous Ruglonians 1»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2010-02-03-ին։ Վերցված է 2010-01-24 
  7. Bowers, Judith Stan Laurel and other stars of the Panopticon. — 2007. — С. 143—147. — ISBN 184158617X
  8. Find A Grave
  9. «Stan Laurel Dies. Teamed With Oliver Hardy in 200 Slapstick Films-Played 'Simple' Foil.»։ New York Times։ 1965-02-24։ Վերցված է 2008-05-29 
  10. «BBC — BBC Four Cinema — Silent Cinema Season»։ Արխիվացված է օրիգինալից 2006-06-24-ին։ Վերցված է 2010-01-24 
  11. http://www.thenorthernecho.co.uk/news/3590723.Laurel_proves_Hardy_after_disaster_delays/ - Statue of Laurel arrives in Bishop Auckland
  12. BBC NEWS | UK | England | Cumbria | Statue honours Laurel and Hardy

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]