Ջոն Սքոթ Հոլդեյն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ջոն Սքոթ Հոլդեյն
John Scott Haldane 1910.jpg
Ծնվել էմայիսի 3, 1860(1860-05-03)[1][2][3][…]
Էդինբուրգ
Մահացել էմարտի 15, 1936(1936-03-15)[4] (75 տարեկան)
Օքսֆորդ, Անգլիա, Միացյալ Թագավորություն
ՔաղաքացիությունFlag of the United Kingdom.svg Միացյալ Թագավորություն
ԱզգությունՇոտլանդացիներ
Մասնագիտությունգյուտարար, ֆիզիոլոգ, փիլիսոփա և բժիշկ
Հաստատություն(ներ)Օքսֆորդի համալսարան
ԱնդամակցությունԼոնդոնի թագավորական ընկերություն, Բելգիայի թագավորական բժշկական ակադեմիա և ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա
Ալմա մատերԷդինբուրգի համալսարան, Էդինբուրգի ակադեմիա և Դրագոն սքուլ
Տիրապետում է լեզուներինանգլերեն[5]
ՊարգևներԼոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ Կոպլիի մեդալ[6] և Թագավորական մեդալ
Ամուսին(ներ)Louisa Kathleen Trotter?[7]
Երեխա(ներ)J.B.S. Haldane?[7] և Naomi Mitchison?[8][7]
ՀայրRobert Haldane?[8][7]
ՄայրMary Elizabeth Haldane?[8][7]
John Scott Haldane Վիքիպահեստում

Ջոն Սքոթ Հոլդեյն (անգլ.՝ John Scott Haldane, մայիսի 3, 1860(1860-05-03)[1][2][3][…], Էդինբուրգ - մարտի 15, 1936(1936-03-15)[4], Օքսֆորդ, Անգլիա, Միացյալ Թագավորություն), շոտլանդացի ֆիզիոլոգ։ Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ(1897)[9], ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիայի օտարերկյա անդամ (1935)[10]։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջոն Սքոթ Հոլդեյնը ծնվել է 1860 թվականի մայիսի 3-ին Էդինբուրգում[11][12]։ Սովորել է Էդինբուրգի ակադեմիայում, Էդինբուրգի և Ենայի համալսարաններում։

1884 թվականին ստացել է բժշկագիտության դոկտորի աստիճան։ 1887 թվականից աշխատել է Օքսֆորդի համալսարանի ֆիզիոլոգիայի ամբիոնում որպես ասիստենտ, այնուհետև՝ որպես պրոֆեսոր։ 1897 թվականին ընտրվել է Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ[13], իսկ 1905 թվականին՝ Օքսֆորդի համալսարանի Նյու-քոլեջի խորհրդի անդամ։ Ֆիզիոլոգիական լաբորատորիաներ է ղեկավարել Դոնքաստերում (սկսած 1912 թվականից) և Բիրմինգհեմում (սկսած 1921 թվականից)։

Ջոն Սքոթ Հոլդեյնի որդին՝ Ջոն Բյորդոն Սանդերսոնը (1892-1964), հետևել է հորը և ինքն էլ կյանքը նվիրել գիտությանը։

Շնչառության ուսումնասիրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջոն Հոլդեյնը հանդիսանում է մարդու շնչառության, նրա կարգավորման և այդ պրոցեսում ածխաթթու գազի նշանակության վերաբերյալ տեսության ստեղծողներից մեկը։ Գիտնականը հետազոտել է ածխածնի օքսիդի թունավոր ազդեցությունը, մշակել է այդ գազից թունավորումների դեմ պայքարի մեթոդներ։ Նա առաջինն է որոշել մարդու մոտ ալվեոլային օդի բաղադրությունը՝ օգտագործելով իր ստեղծած գազավերլուծիչ սարքը (Հոլդեյնի սարքը)։ 1911 թվականին ղեկավարել է դեպի Փայքս լեռնագագաթ (Կոլորադո նահանգ) բարձրացող բարձր լեռնային արշավախումբը, որը սկիզբ է դրել օրգանիզմի՝ արտակարգ պայմաններին հարմարվողականությունն ուսումնասիրող հետազոտություններին։ Զբաղվել է հանքափորների աշխատանքային անվտանգության պահպանման հարցերով, ուսումնասիրել է օդի խոնավության ազդեցությունը օրգանիզմի կողմից բարձր ջերմաստիճաններին դիմակայելու վրա։ Ուսումնասիրել է շնչառության և արյան շրջանառության միջև փոխազդեցությունը, որոշել է մկանի գործունեության ընթացքում րոպեական ծավալը։ Մշակել է ճնշման նվազեցման նոր մեթոդ, ստեղծել է կեսոնային հիվանդության կանխարգելման հիմքեր։ 1933 թվականին մասնակցել է առաջին բարձրագործ սկաֆանդրի ստեղծմանն ու փորձարկմանը։

Գիտական աշխատանքները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հոլդեյնը իր գիտական գործունեության արդյունքները ամփոփել է հետևյալ գրքերում.

  • «Օդի վերլուծության մեթոդները» (Methods of Air Analysis, 1912 թվական)։
  • «Օրգանիզմը և շրջակա միջավայրը շնչառության ֆիզիոլոգիայի օրինակով» (Organism and Environment as Illustrated by the Physiology of Breathing, 1917 թվական
  • «Նոր ֆիզիոլոգիա» (The New Physiology, 1919 թվական
  • «Կենսաբանության փիլիսոփայական հիմունքներ» (The Philosophical Basis of Biology, 1931 թվական
  • «Շնչառություն» (Respiration, 1935 թվական

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Encyclopædia Britannica
  2. 2,0 2,1 Who Named It?
  3. 3,0 3,1 Proleksis enciklopedija (хорв.) — 2009.
  4. 4,0 4,1 4,2 Brozović D., Ladan T. Hrvatska enciklopedija (хорв.)LZMK, 1999. — 9272 p. — ISBN 978-953-6036-31-8
  5. Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  6. Award winners : Copley MedalRoyal Society.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Kindred Britain
  8. 8,0 8,1 8,2 Lundy D. R. The Peerage
  9. Haldane; John Scott (1860 - 1936) (անգլ.)
  10. John Haldane (անգլ.)
  11. Douglas C. G. (1936)։ «John Scott Haldane. 1860-1936»։ Obituary Notices of Fellows of the Royal Society 2 (5): 114–139։ JSTOR 769132։ doi:10.1098/rsbm.1936.0009 
  12. Acott C. (1999)։ «JS Haldane, JBS Haldane, L Hill, and A Siebe: A brief resume of their lives.»։ South Pacific Underwater Medicine Society Journal 29 (3)։ ISSN 0813-1988։ OCLC 16986801։ Արխիվացված է օրիգինալից 27 July 2011-ին։ Վերցված է 12 July 2008 
  13. «Lists of Royal Society Fellows 1660–2007»։ London: The Royal Society։ Վերցված է 21 July 2010 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]