Ջեյմս Ուատտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto Info sciences exactes.png
Ջեյմս Ուատտ
անգլ.՝ James Watt
James Watt by Henry Howard.jpg
Ծնվել է հունվարի 19 (30), 1736[1][2]
Գրինոկ, Inverclyde, Շոտլանդիա, Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն[3][4][2]
Մահացել է օգոստոսի 25, 1819(1819-08-25)[5][6][7] (83 տարեկանում)
Հենդուորս, Անգլիա, Սթեֆորդշիր, Արևմտյան Միդլենդս, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն
Քաղաքացիություն Flag of Great Britain (1707–1800).svg Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն
Ազգություն Շոտլանդացիներ
Մասնագիտություն ճարտարագետ, քիմիկոս, ֆիզիկոս, գյուտարար և ձեռնարկատեր
Հաստատություն(ներ) Գլազգոյի համալսարան
Գործունեության ոլորտ Մեքենաշինություն և Շոգեմեքենա
Անդամակցություն Լոնդոնի թագավորական ընկերություն[2], Ֆրանսիական գիտությունների ակադեմիա և Էդինբուրգի թագավորական ընկերություն[2]
Ալմա մատեր Գլազգոյի համալսարան
Տիրապետում է լեզուներին անգլերեն[8]
Ազդվել է Thomas Newcomen
Պարգևներ Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ[2] և honorary doctorate of the University of Glasgow
Ամուսին(ներ) Էն Մաքգրեգոր և Պեգի Միլեր
Երեխա(ներ) Ջեյմս Ուատտ կրտսեր[2]
Հայր Ջեյմս Ուատտ
Ստորագրություն
James Watt Signature.svg
James Watt Վիքիպահեստում

Ջեյմս Ուատտ (անգլ.՝ James Watt, հունվարի 19 (30), 1736[1][2], Գրինոկ, Inverclyde, Շոտլանդիա, Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն[3][4][2] - օգոստոսի 25, 1819(1819-08-25)[5][6][7], Հենդուորս, Անգլիա, Սթեֆորդշիր, Արևմտյան Միդլենդս, Անգլիա, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն), շոտլանդացի գյուտարար, ունիվերսալ շոգեմեքենայի ստեղծողը, Լոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ (1785 թ.)։

Կատարելագործել է Նյուքոմենի շոգեմեքենան: Հայտնագործել է երկակի գործողությամբ ունիվերսալ շոգեմեքենան: Ուատտի աշխատանքները արդյունաբերական հեղաշրջում առաջացրին նախ՝ Անգլիայում, իսկ հետո ամբողջ աշխարհում:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Aquote1.png Իմ կյանքի մեծ մասը ես տքնաջան աշխատել եմ ի շահ հասարակության և, հուսով եմ, ոչ իզուր: Aquote2.png

Ուատտի նախապապը ծագումով Աբերդինշիրից էր, զբաղվում էր գյուղատնտեսությամբ: Շոտլանդիայի 1644-1647 թթ. քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ նա զոհվել է, մարտնչելով կովենանտականների համար: Նրա հողը, ունեցվածքը և տունը բռնագրավվել են, իսկ նրա տղա Թոմասին՝ Ուատտի պապին, ապաստան են տվել Ֆերտ-օֆ-Կլայդ ծովածոցի ափին գտնվող Գրինոկի մերձակայքում ապրող բարեկամները: Թոմաս Ուատտը հասել է հասրակության մեջ հարգալից վիճակի, զբաղվել է մաթեմատիկայի և ծովագնացության դասավանդմամբ, զբաղեցրել է օկրուգային գլխավոր դատավորի, եկեղեցական խորհրդի ներկայացուցչի պաշտոնը: Նրա որդին՝ Ջեյմսը, ապագա գյուտարարի հայրը, բազմակողմանի զարգացած մարդ էր. կառուցում էր նավեր, ուներ նավաշինական պարագաների պահեստ, ծովային առևտրով էր զբաղվում, ինքը ստեղծում և նորոգում էր տարբեր սարքեր ու մեխանիզմներ: Գրինոկյան նավահանգստի համար նրա կողմից կառուցվել է առաջին վերամբարձ կռունկը: Գյուտարարի մայրը՝ Ագնես Մյուրհեդը սերվել է հարուստ տոհմից, ստացել է լավ կրթություն: Երկու ծնողներն էլ պրեսբիտերական էին:

Մանկություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջեյմս Ուատտ-կրտսերը ծնվել է 1736 թվականի հունվարի 19-ին Գրինոկում: Ծնված օրվանից ունեցել է փխրուն առողջություն: Սկզբում ստացել է տնային կրթություն, մայրը սովորեցրել է որդուն կարդալ, իսկ գրելը և թվաբանությունը սովորել է հորից: Ծնողներն էլ չպնդեցին նրա ուսումը դպրոցում շարունակելուն, համարելով, որ իրենց որդին ինչ որ ցանակա սովորել, կարող է անել ինքնուրյուն: Չնայած Ուատտը ընդունվել է Գրինոկի դպրոց, սակայն թույլ առողջության և անընդհատ բացակայությունների պատճառով չի շարունակել ուսումը: Ուատտը իր հասակակիցների հետ ժամանակ անցկացնելու հնարավորություն չուներ, և տնից դուրս ունեցած միակ զբաղմունքը ձկնորսությունն էր: Տարվա մեծ մասը նա ստիպված էր անցկացնել իր սենյակում, որտեղ և ինքնակրթվում էր: Մի անգամ հոր ընկերը տեսնելով, որ նա կավճով ինչ-որ գծեր ու անկյուններ է գծում, հարցնում է՝ «Ինչու՞ եք Դուք թույլատրում, որ երեխան ժամանակը իզուր վատնի, ինչու՞ չեք ուղարկում նրան դպրոց:» Ջեյմս Ուատտ-ավագը պատասխանում է. «Այդպես արագ հետևություններ մի՛ արեք, նախ տեսեք, թե ինչով է նա զբաղված»: Պարզվեց, որ Ուատտ-կրտսերը Էվկլիդեսի մի խնդրի լուծումն էր փնտրում:

Դեռ պատանեկան տարիքից նա հրապուրվել էր աստղագիտությամբ, քիմիական փորձերով, սկսել էր ամեն ինչ պատրաստել իր ձեռքերով, որի համար էլ ստացել էր «բոլոր գործերի մեջ ճարտար» մականունը: Հայրը նրան նվիրել էր ատաղձագործական գործիքների հավաքածու, և Ջեյմսը մեխանիզմների և սարքավորումների մոդելներ էր պատրաստում:

Տարրական դպրոցն ավարտելու տարիքում Ջեյմսը ընդունվել է գիմնազիա: Այնտեղ նա, դպրոցական այլ առարկաների հետ, սովորել է լատիներեն, շարունակել է կատարելագործել մաթեմատիկական իր գիտելիքները: Նա շատ էր կարդում, և նրա բնավորության վառ գծերից էր այն, որ իր կարդացածը փորձում էր ստուգել գործնականում:

Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1757 թվականից աշխատել է Գլազգոյի համալսարանում, զբաղվել Թ․ Նյուքոմենի (անգլիացի գյուտարար) ստեղծած շոգեշարժիչի կատարելագործմամբ։ 1765 թվականին Ուատտը կառուցել է 16 սմ տրամագիծ ունեցող գլանով փորձարարական մեքենա, իսկ 1768 թվականին՝ առաջին մեծ շոգեմեքենան։ «Հրամեքենաներում շոգու՝ ուստի և վառելիքի ծախսը փոքրացնելու եղանակների» համար 1769 թվականին ստացել է անգլիական արտոնագիր։ 1774 թվականին ավարտվել է շոգեշարժիչի կառուցումը, որն արդյունավետությամբ երկու անգամ գերազանցում էր Նյուքոմենի լավագույն մեքենաներին։

Շարժիչի աշխատանքի ապահովման համար Ուատտը կիրառել էր կենտրոնախույս կարգավորիչ, որպես փոխանցող մեխանիզմ՝ պահպանել ճոճանը, կիրառել պլանետար փոխանցում։ Ուատտը մանրամասն հետազոտել է շոգու աշխատանքը գլանում, այդ նպատակով առաջինը նախագծել ինդիկատոր։ 1782 թվականին ընդարձակումով աշխատող շոգեշարժիչի համար ստացել է անգլիական արտոնագիր։

Ուատտը առաջարկել է հզորության առաջին միավորը՝ ձիաուժը (հետագայում նրա անունով է կոչվել հզորության մյուս միավորը՝ վատտը)։ Արդյունավետության շնորհիվ Ուատտի շոգեմեքենան լայն տարածում է ստացել և կարևոր դեր է խաղացել արտադրության մեքենայացման գործընթացում։ 1784 թվականից հետո իր գործարանում Ուատտը զբաղվել է շոգեմեքենաների արտադրության բարելավման հարցերով։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #118629484 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Bramwell F. Watt, James (1736-1819) (DNB00) // Dictionary of National Biography / L. Stephen, S. LeeLondon: Smith, Elder & Co., 1885.
  3. 3,0 3,1 3,2 http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/4750891/The-power-behind-the-Industrial-Revolution.html
  4. 4,0 4,1 4,2 http://www.theguardian.com/culture/2011/mar/20/james-watt-workshop-science-museum
  5. 5,0 5,1 5,2 Encyclopædia Britannica
  6. 6,0 6,1 6,2 SNAC — 2010.
  7. 7,0 7,1 7,2 The Peerage
  8. data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 12, էջ 175 CC-BY-SA-icon-80x15.png