Շեֆիկա Գասպիրալի

Շեֆիկա Գասպիրալի; Ղրիմի թաթարերեն՝ Şefiqa Gaspıralı և ռուս.՝ Шефика Исмаиловна Гаспринская
Ծնվել է	հոկտեմբերի 14, 1886
Ծննդավայր	Բախչիսարայ, Սիմֆերոպոլի շրջան, Տավրիկյան նահանգ, Ռուսական կայսրություն
Մահացել է	օգոստոսի 31, 1975 (88 տարեկան)
Մահվան վայր	Ստամբուլ, Թուրքիա
Գերեզման	Զինջիրլիքույու գերեզմանատուն
Քաղաքացիություն	Ռուսական կայսրություն և Թուրքիա
Մայրենի լեզու	Ղրիմի թաթարերեն
Կրոն	իսլամ
Մասնագիտություն	խմբագիր, հասարակական գործիչ, ակտիվիստ, լրագրող և ֆեմինիստ
Ամուսին	Նասիբ Յուսիֆբեյլի
Ծնողներ	հայր՝ Իսմայիլ Գասպրինսկի, մայր՝ Զուխրա Ակչուրինա
Երեխաներ	Niyazi Kürdemir? և Zühre Gökgöl?
	Shefika Gaspirali Վիքիպահեստում

Շեֆիկա Գասպիրալի (Ղրիմի թաթարերեն՝ Şefiqa Gasprinskaya, Şefiqa Gaspıralı, հոկտեմբերի 14, 1886(1886-10-14), Բախչիսարայ, Սիմֆերոպոլի շրջան, Տավրիկյան նահանգ, Ռուսական կայսրություն^[1] - օգոստոսի 31, 1975(1975-08-31), Ստամբուլ, Թուրքիա^[1]), Ղրիմի թաթար ֆեմինիստ առաջնորդ, որը եղել է կանանց առաջին ամսագրի գլխավոր խմբագիր և հրատարակիչ, Կուրուլտայի նախագահական խորհրդի անդամ և երկու ժամկետ Ղրիմի Ժողովրդական Հանրապետությունում պատգամավոր։ Նա նաև մանկավարժ էր մանկապարտեզում։

Կյանք և գործունեություն

Շեֆիկա Գասպիրալին ծնվել է 1886 թվականի հոկտեմբերի 14-ին Ղրիմի Բախչիսարայում (Թաուրիդայի նահանգ, Ռուսական կայսրություն)։ Հայրը՝ Իսմայիլ Գասպրինսկին (1851–1914) Ղրիմի թաթար մտավորական էր, հրատարակիչ, մանկավարժ, քաղաքական գործիչ և բարեփոխիչ, 20-րդ դարի սկզբի թուրքական մշակութային և քաղաքական զարթոնքի առաջնորդներից մեկը։ Նրա մայրը Զյուհրե Գասպիրալին էր՝ Ակչորա դինաստիայի անդամ^[2]։ Ընտանիքում յոթ երեխա էին․ չորս եղբայր՝ Ռեֆաթ, Դանյալ, Մանսուր, Հայդար և երեք քույրեր՝ Բեհիյե, Լեյլա, Նիգար^[3]։

Գասպիրալին գրել-կարդալ սովորել է հորից։ Այնուհետև շարունակել է կրթությունը Ղրիմի «Usûl-ü Cedit» դպրոցում։ Հայրը առանձնահատուկ նշանակություն է տվել նրա կրթությանը։ Մայրը մահացել է, երբ նա 17 տարեկան էր։ Աղջիկը ստանձնել է նաև տան պատասխանատվությունը^[3]։

Չնայած կենցաղային պարտականություններին, Շեֆիկան դարձել է հոր ամենակարևոր օգնականը Terciman («Թարգմանիչը») թերթի հրատարակությունների, ռուսերենից նամակագրության և թարգմանության, ինչպես նաև փոստային առաքման և տարածման հարցերում։ 1903 թվականին նա գրել է իր առաջին հոդվածը Terciman-ում^[4]։

Այդ ընթացքում նա ծանոթացել է Գյանջայի Նասիբ բեկ Յուսիֆբեյլիի հետ՝ ադրբեջանցի երիտասարդի, որը հաճախ էր այցելում իր հորը։ Քաղաքական հարցերի շուրջ նրա նամակագրությունը Յուսիֆբեյլիի հետ վերածվել է մտերմության, և նրանք ամուսնացել են 1906 թվականին^[4]։

Իսմայիլ Գասպիրալին հիմնադրել է Alem-i Nisvan («Կանանց աշխարհ») ամսագիրը 1906 թվականին այն բանից հետո, երբ հասկացել է, որ Terciman-ը բավարար չէ Ռուսաստանում կանանց սոցիալական ցածր կարգավիճակը բարելավելու, կանանց կրթության և զբաղվածության հարցերում։ Շեֆիկան նշանակվել է ամսագրի ղեկավար։ Հրապարակված հոդվածները տեղեկացրեցին, ուղղորդեցին, խրախուսեցին և կազմակերպեցին թուրք կանանց՝ մանրամասն տեղեկություններ տալով թուրքական և իսլամական աշխարհում կանանց շարժումների մասին^[3]։

1908 թվականին Շեֆիկան դուստր է ունեցել՝ Զոհրեն, իսկ մեկ տարի անց՝ Նիյազիին։ Այս ընթացքում նա ամուսնու՝ Նասիբի և ավագ եղբոր՝ Ռըֆաթի հետ միասին ստանձնել է Terciman-ի ամբողջ բեռը^[3]։

1912 թվականին Շեֆիկան Յուսիֆբեյլիի հետ տեղափոխվել է Գյանջա, հաստատվել այնտեղ, երբ փակվեց «Ալեմ-ի Նիսվան» ամսագիրը։ Այդ տարվա վերջում նա վերադարձել է տուն, քանի որ ոչ ոք չգտնվեց, որ իրականացներ Terciman թերթի աշխատանքները։ Նրա հայրը՝ Իսմայիլ Գասպիրալին մահացել է 1914 թվականի սեպտեմբերի 11-ին^[3]։

1917 թվականի մայիսի 1-11-ը Շեֆիկա Գասպրինսկայան Ղրիմի պատվիրակության կազմում մասնակցել է Մոսկվայում Համառուսաստանյան մուսուլմանների առաջին համագումարի աշխատանքներին։ Հետագայում ընտրվել է Ղրիմի թաթարների առաջին Կուրուլտայի պատվիրակ, որը տեղի է ունեցել Բախչիսարայում 1917 թվականի դեկտեմբերի 9-ին և նշանակվել Ղրիմի թաթարների ազգային կառավարության կողմից որպես Սիմֆերոպոլի կանանց մանկավարժական դպրոցի տնօրեն։ Ղրիմի թաթարների առաջընթացը կանանց հարցը քաղաքական և իրավական դաշտում լուծելու հարցում 1917 թվականի դեկտեմբերին Ղրիմի Ժողովրդական Հանրապետության Սահմանադրության մեջ տղամարդկանց և կանանց իրավահավասարության մասին կետի ներառումն էր։ Բայց այս նախաձեռնությունները կյանքի չկոչվեցին^[5].

Ղրիմի թաթարների ազգային ինքնակառավարման շարժման պարտությունից հետո նա թողնում է Ղրիմը և տեղափոխվում Բաքու, որտեղ կազմակերպում է մանկավարժական դպրոց։

Ադրբեջանի ազգային կառավարության տապալումից հետո նրա ամուսինը՝ Նասիբ-բեկը գնդակահարվել է, և նա գաղթել է Թուրքիա, որտեղ հետագայում աշխատել է որպես մանկատան վարիչ։ 1930 թվականին Շեֆիկա Գասպիրալին Ստամբուլում հիմնել և ղեկավարել է «Ղրիմի թաթար կանանց միությունը»։ Բացի այդ, նա զբաղվել է Ղրիմի թաթար գաղթականների խնդիրներով և բարեգործությամբ։

Շեֆիկա Գասպիրալին մահացել է 1975 թվականի օգոստոսի 31-ին Ստամբուլում և թաղվել Զինջիրլիքույու գերեզմանատանը^[6]։

Գասպիրալին մեծ նպատակ ուներ հրատարակել «Թուրքական կանանց շարժումը Ռուսաստանում» որպես գիրք^[3]։ Շեֆիկա Գասպիրալին ամբողջ կյանքում իր դպրոցների, կազմակերպությունների և քաղաքական մասնակցության միջոցով պայքարել է հանուն թուրք կանանց զարթոնքի, ինչի մասին շատերը հոգ չէին տանում^[3]^[7], և կանանց իրավահավասար դարձնել տղամարդկանց՝ իրավական, սոցիալական, մշակութային բոլոր առումներով^[3]։

Գրականություն

Ганкевич В. Ю. Роль И. Гаспринского и его семьи в развитии народного образования среди крымскотатарских женщин на рубеже XIX—XX веков/ Крым и Россия: неразрывные исторические судьбы и культура. Материалы республиканской научно-общественной конференции. — Симферополь, 1994, стр. 19—21.
Абдульваапов. Н. Гапринская Шефика / Деятели крымскотатарской культуры (1921—1944): Библиографический словарь. — Симферополь: Доля, 1999, стр. 69.

Արտաքին հղումներ

Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Շեֆիկա Գասպիրալի» հոդվածին։

Ծանոթագրություններ

1 2 3 4 5 6 Գերմանիայի ազգային գրադարանի կատալոգ (գերմ.)
↑ «Büyük Bir Kayıp [Şefika Gaspiralı]» (թուրքերեն). Emel Kırım Vakfı. Վերցված է 2022 թ․ հունիսի 19-ին.
1 2 3 4 5 6 7 8 Doç. Dr. Hablemitoğlu, Şengül; Dr. Hablemitoğlu, Necip (2005 թ․ հունվարի 12). Şefika Gaspıralı ve Rusya'da Türk Kadın Hareketi (1893–1920) (թուրքերեն). Toplumsal Dönüşüm Yayınları. էջ 672. ISBN 975-6-44880-6.
1 2 Tonar, Ayda (2020 թ․ հոկտեմբերի 18). «Şefika Hanım Gaspıralı'nın Hayatı». Misak-ı Zafer (թուրքերեն). Վերցված է 2022 թ․ հունիսի 19-ին.
↑ Губернский, Богдан (2016 թ․ մարտի 3). ««Грешно оставлять их темными, как животных»». Крым Реалии. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հոկտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 17-ին.
↑ Хаблемитоглу, Шенгюл, Хаблемитоглу, Наджип Шефика Гаспирали и тюркское женское движение в России (1893—1920) = Şefika Gaspiralı ve Rusya'da Türk Kadın Hareketi (1893-1920). — Стамбул: Toplumsal Dönüşüm, 2004. — С. 672. — ISBN 975-6-44880-6
↑ Pımarer, Şengül. «Rusya'daki Türk Kadın Hareketi'nin Öncüsü Şefika G<spiralı» (թուրքերեն). JeoPoliTürk. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ նոյեմբերի 5-ին. Վերցված է 2022 թ․ հունիսի 19-ին.

[_8fc526997967ede8-1] 1 2 3 4 5 6 Գերմանիայի ազգային գրադարանի կատալոգ (գերմ.)

[ev-2] «Büyük Bir Kayıp [Şefika Gaspiralı]» (թուրքերեն). Emel Kırım Vakfı. Վերցված է 2022 թ․ հունիսի 19-ին.

[h-3] 1 2 3 4 5 6 7 8 Doç. Dr. Hablemitoğlu, Şengül; Dr. Hablemitoğlu, Necip (2005 թ․ հունվարի 12). Şefika Gaspıralı ve Rusya'da Türk Kadın Hareketi (1893–1920) (թուրքերեն). Toplumsal Dönüşüm Yayınları. էջ 672. ISBN 975-6-44880-6.

[mz-4] 1 2 Tonar, Ayda (2020 թ․ հոկտեմբերի 18). «Şefika Hanım Gaspıralı'nın Hayatı». Misak-ı Zafer (թուրքերեն). Վերցված է 2022 թ․ հունիսի 19-ին.

[5] Губернский, Богдан (2016 թ․ մարտի 3). ««Грешно оставлять их темными, как животных»». Крым Реалии. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ հոկտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 17-ին.

[6] Хаблемитоглу, Шенгюл, Хаблемитоглу, Наджип Шефика Гаспирали и тюркское женское движение в России (1893—1920) = Şefika Gaspiralı ve Rusya'da Türk Kadın Hareketi (1893-1920). — Стамбул: Toplumsal Dönüşüm, 2004. — С. 672. — ISBN 975-6-44880-6

[j-7] Pımarer, Şengül. «Rusya'daki Türk Kadın Hareketi'nin Öncüsü Şefika G<spiralı» (թուրքերեն). JeoPoliTürk. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ նոյեմբերի 5-ին. Վերցված է 2022 թ․ հունիսի 19-ին.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]