Յոզգաթ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Յոզղատից)
Jump to navigation Jump to search
Բնակավայր
Յոզգաթ
թուրք.՝ Yozgat
Զինանշան
Yozgat (Stadt) Wappen 2013-11-30 16-03.jpg

Yozgat resim birleşik.JPG
Կոորդինատներ: 39°49′15″ հս․ լ. 34°48′30″ ավ. ե. / 39.82083° հս․. լ. 34.80833° ավ. ե. / 39.82083; 34.80833
ԵրկիրԹուրքիա Թուրքիա
ԲԾՄ1406 մետր
Պաշտոնական լեզութուրքերեն
Բնակչություն105 167 մարդ (2018)
Փոստային ինդեքսներ66000
Պաշտոնական կայքyozgat.bel.tr
##Յոզգաթ (Թուրքիա)
Red pog.png

Յոզղաթ, շրջան և քաղաք Թուրքիայում` Անկարայի մարզում, Փոքր Ասիայի կենտրոնական մասում, Պոնտոսի լեռնաշղթայի արևելյան հատվածում։ Կենտրոնը՝ Յոզղաթ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին ուներ 48 հայաբնակ գյուղ 75,5 հազար հայ բնակչությամբ։ 1914 թ. հոկտեմբերին գավառի 18-45 տարեկան հայ տղամարդիկ զորակոչվել են թուրքական բանակ և կոտորվել 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեղի հայությունը կոտորվեց կամ արտաքսվեց 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Գաղթականները հաստատվեցին Լիբանանում և Բեյրութ քաղաքում հիմնեցին Նոր Յոզղաթ թաղը: 1931 թվականի տվյալներով Յոզղաթում ապրում էր 500 հայ բնակիչ:

Նախապատրաստելով հայերի կոտորածը՝ թուրքական կառավարությունը Անկարայի նահանգապետ (վալի) է նշանակել հայատյաց Աթըֆին, Յոզղաթի փոխգավառապետ՝ Քեմալին։ Բանտերից արձակված մոտ 3000 քրեական հանցագործների զինել են և երիտթուրքական սպաների ղեկավարությամբ ուղարկել հայերին կոտորելու։ Ըստ նախապես մշակված ծրագրի` 1915 թ. հուլիսին թուրքական ոստիկանությունը զինաթափել է շրջափակված հայկական գյուղերի բնակիչներին, հավաքել և ոչնչացրել մնացած տղամարդկանց, որից հետո հայերի վրա հարձակված մուսուլման սպառազեն խուժանն սկսել է թալանը, խոշտանգումներն ու բռնաբարությունները։ Յոզղաթի Բուրունքըշլա հայաբնակ գյուղում 20 hազարանոց թուրք ամբոխը հայերից պահանջել է իսլամ ընդունել, նրանց մի մասին հավաքել է իսլամի դրոշի տակ և ոչնչացրել։ Գյուղի եռօրյա թալանից հետո 120 հայի կացիններով խոշտանգել են ջրաղացների մոտ, բռնությամբ տեղահանված կանանց, երեխաների մեծ մասին կոտորել մոտակա ձորում։

Օգոստոսի 1-ին Յոզղաթ քաղաքի շուկայում սկսվել է տեղի հայերի կոտորածը։ Փակվել են քաղաքի կամուրջներն ու մուտքերը, ձերբակալված հայ մտավորականներին երկու օր անց հոշոտել է թուրքական զինված խուժանը, որից հետո հայ բնակիչներին բռնությամբ տեղահանել են, շատերին բարբարոսաբար սպանել Տետե Սումլո գյուղի մոտ և Կըզըլ Ըրմակի կամրջի վրա։ Փոխգնդապետ Քեմալի մասնակցությամբ հայերի իսկական սպանդ է տեղի ունեցել Յարա դերեսի ձորում, որտեղ, թալանելով նրանց քարավանները, տղամարդկանց կապկպել են և սպանել։ Ականատեսի վկայությամբ, անօգնական հայերին գազանաբար խոշտանգել են, կացին ներով անդամահատել, ծվատել նորածիներին և մանկահասակ երեխաներին։ Հայերը որոշ վայրերում դիմել են ինքնապաշտպանության, սակայն չեն կարողացել կանխել ջարդը, որի հետևանքով գավառի հայ բնակչության 97%-ը կոտորվել է։

Թուրքական զինվորական դատարանը 1919-ին մահապատժի է դատապարտել Քեմալին, որի անմիջական ղեկավարությամբ և մասնակցությամբ սպանվել էր 30 հազար հայ։ Դատավարության ընթացքում վկայակոչվել են Յոզղաթի հայերի զանգվածային ոչնչացման և նրանց նկատմամբ իրականացված վայրագությունների բազմաթիվ փաստեր։

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1872-1873 թվականներին ուներ 1220 տուն հայ, 2500 տուն թուրք, 200 տուն հույն բնակիչ: 1915 թվականի Մեծ եղեռնի նախօրեին քաղաքի ընդհանուր բնակչությունը 38000 էր, որից 12000-ը հայեր էին:

Տնտեսություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայերը և հույները հիմնականում զբաղվում էին առևտրով և արհեստներով՝ հատկապես դարբնություն և դերձակություն:

Պատմամշակութային կառույցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յոզղաթն ուներ Ս. Աստվածամայր անունով հայկական եկեղեցի:

Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքում գործում էին Առյոըծյան և Վահանյան վարժարանները, որտեղ սովորում էին 620 սան, որից 40-ը՝ աղջիկ:

Անվանի մարդիկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յոզղաթում է ծնվել հրապարակախոս և կրթական գործիչ Սարգիս Խաշխաշյանը (1894-?)[1]:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան», հտ 3, էջ 931

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Հուշամատեան Մեծ եղեռնի, Բեյրութ, 1965։

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբանական տարբերակը վերցված է «Հայկական հարց» հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png