Միրզա Ախունդով

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Միրզա Ախունդով
ադրբ.՝ میرزا فتحعلی آخوندوف
Axundzadə M. F. 2.jpg
Ծնվել է հուլիսի 12, 1812({{padleft:1812|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:12|2|0}})
Ծննդավայր Շաքի, Ադրբեջան
Մահացել է մարտի 9, 1878({{padleft:1878|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:9|2|0}}) (65 տարեկանում)
Մահվան վայր Թբիլիսի, Թիֆլիսի գավառ, Ռուսական կայսրություն
Քաղաքացիություն Ռուսական կայսրություն
Մասնագիտություն գրող, դրամատուրգ և գրական քննադատ
Պարգևներ և
մրցանակներ
Սուրբ Աննայի 3-րդ աստիճանի շքանշան Սուրբ Ստանիսլավի 2-րդ աստիճանի շքանշան և Սուրբ Ստանիսլավի 3-րդ աստիճանի շքանշան
Mirza Fatali Akhundov Վիքիպահեստում

Միրզա Ախունդով Ֆաթալի (ադրբ.՝ Mirzə Fətəli Məhəmmədtağı oğlu Axundov (Axundzadə), հուլիսի 12, 1812({{padleft:1812|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:12|2|0}}), Շաքի, Ադրբեջան - մարտի 9, 1878({{padleft:1878|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:9|2|0}}), Թբիլիսի, Թիֆլիսի գավառ, Ռուսական կայսրություն), ադրբեջանցի գրող, հասարակական գործիչ, լուսավորական, փիլիսոփա, ադրբեջանական ռեալիստական գրականության հիմնադիր[1]։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծնվել է հուլիսի 12-ին, Նուխիում (Շաքի), սովորել տեղի հոգևոր դպրոցում, ապա ավարտել ռուսական ուսումնարանը։ Տիրապետել է նաև արաբերենին, պարսկերենին։ 1834-1861 թվականնեին արևելյան լեզուների թարգմանչի պաշտոնով աշխատել է Թիֆլիսում՝ Կովկասի փոխարքայի գրասենյակում։

Միաժամանակ ադրբեջաներեն է դասավանդել Թիֆլիսի հայկական գավառական դպրոցում 1837, ուր տեսուչ էր Խաչատուր Աբովյանը, ապա պարսկերեն՝ Ներսիսյան դպրոցում 1852։ Ծանոթ է եղել Գ. Սունդուկյանի, Ս. Ներսիսյանցի հետ։ Եղել է Երևանում 1857-1858, շփվել տեղի հայ առաջավոր մարդկանց հետ։

Գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ախունդովի առաջին նշանակալից ստեղծագործությունը Ա. Ս. Պուշկինի մահվան առթիվ գրած «Արևելյան պոեմ»-ն էր 1837։ Նա ստեղծել է առաջին դրամատիկական գործերը ադրբեջանական գրականության մեջ։ «Ալքիմիկոս մոլլա Իբրահիմ-Խալիլը» 1850, «Բուսաբան մուսյո ժորդանը և հայտնի կախարդ դերվիշ Սասթալիշահը» 1850, «Լենքորանի խանության վեզիրը» (1850), «Ավազակին հաղթած արջը» 1851 կատակերգություններում մերկացրել է նախապաշարմունքը, հետամնացությունը, բռնակալությունը։

Նշանակալից է «Ժլատի արկածները կամ Հաջի Կարա» 1852 պիեսը, որտեղ ներկայացված են հայ ազնիվ և աշխատասեր գյուղացիներ Առաքելն ու Մկրտիչը։ Նրա «Խաբված աստղեր» 1857 վիպակն ադրբեջանական արձակի բարձրարժեք երկերից է։ Նրա լուսավորական սկզբունքը դրսևորվել է արաբական այբուբենի փոփոխման համար մղած պայքարում։ Այս հարցում նրան աջակցել է իրանական լուսավորական, հայազգի Միրզա Մելքում խանը։

Իր փիլիսոփայական նամակներում

Aquote1.png («Հնդկական արքայազն Քեմալուդ-Դովլեի երեք նամակը պարսկական արքայազն Ջալալուդ-Դովլեին...», 1864-1865) Aquote2.png


Ախունդովը քննադատել է իդեալիզմն ու կրոնական ֆանատիզմը, պաշտպանել մատերիալիստական հայեցողությունը։ Նա ժխտել է աշխարհն աստծո արարչագործություն լինելու տեսակետը, վերապահումներով ընդունել տիեզերքի նյութականությունը, նրա ամբողջական, եզակի, կատարյալ և համապարփակ էությունը («Պատասխան անգլիական փիլիսոփա Յումին», հրտատարակչություն 1938)։ Ախունդովի գործունեությունը մեծ ազդեցություն է թողել ադրբեջանական հասարակական մտքի զարգացման վրա։

Մահացել է փետրվարի 26-ին Թիֆլիսում։

Միրզա Ախունդովը հայերեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Արևելյան պոեմ: Գրված Պուշկինի մահվան առթիվ, Ե., Հայպետհրատ, 1962, 23 էջ: Ադրբեջաներենից թարգմ.՝ Վեսպեր:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ashraf AHMAD։ «IRANIAN IDENTITY iv. 19TH-20TH CENTURIES»։ Encyclopædia Iranica։ Վերցված է սեպտեմբերի 18, 2011 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Джафаров Д. М.-Ф. Ахундов (критико-биографический очерк). — М.: Художественная литература, 1962.
  • Ибрагимов А. А. Описание архива М. Ф. Ахундова. — Баку: Изд-во АН Азербайджанской ССР, 1962.
  • Караев Я. Мирза Фатали Ахундов. — Баку: Язычы, 1982.
  • Вилаят Кулиев. Публикуются впервые. Новые документы о М. Ф. Ахундове. — Литературный Азербайджан, 1987, № 12.
  • Мамедов Ш. Ф. Мировоззрение М. Ф. Ахундова. — М.: Изд-во Московского университета, 1962.
Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png