Մատնաչափիկը (հեքիաթ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մատնաչափիկը
Der kleine Daumling (1).jpg
Տեսակգրական հերոս և բանահյուսական կերպար
ԵրկիրFlag of England.svg Անգլիա
Le Petit Poucet
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տե՛ս՝ Մատնաչափիկը (այլ կիրառումներ)

«Մատնաչափիկը», հանրաճանաչ հեքիաթային սյուժե ճկույթի չափ փոքրիկ տղայի արկածների մասին:

Հայտնի են սյուժեի ժողովրդական մի քանի տարբերակներ: Գրիմ եղբայրների ժողովածուում կրում է 37 համարը, Ա. Ն. Աֆանասևի ժողովածուում՝ 300 համարը: Հեքիաթների սյուժեների Աարնե-Թոմփսոնի դասակարգման համակարգում ներկայացված է 700 համարի ներքո: Ուկրաինական և բելառուսական տարբերակները տարբերվում են սոցիալական սուր դրվածքով (փոքրիկ տղան ծաղրում է թագավորին, բարինին, տերտերին ու վնասում նրանց), բաշկիրական ու թաթարական տարբերակները բարդացված են մանրամասնություններով: Գոյություն ունեն նաև հեքիաթի ճապոնական, թուրքական, հրեական և հնդկական տարբերակներ:

Սլավոնական դիցաբանության մեջ չեխական Křet տնային ոգին պատկերվել է մատի մեծությամբ բրոնզե փոքր արձանիկների տեսքով, այդ պատճառով էլ անվանվել է Paleček (Մատնաչափիկ)[1]:

Գրականության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեխաներին գաղտագողի մոտեցող մարդակերը (Գյուստավ Դորեի փորագրանկար)

Մատնաչափիկը գրականության մեջ առաջին անգամ հանդես է եկել 16-րդ դարի «Tumbe his life and death» անգլիական բանաստեղծության մեջ, նաև զարգացել է Պեռոյի հեքիաթներում: 1621 թվականին Լոնդոնում հրատարակվել է 40 էջանոց «The History of Tom Thumbe» բրոշյուրը, որի հեղինակը, ինչպես ենթադրվում է, Ռիչարդ Ջոնսոնն է: Այն դարձել է առաջին տպագրված անգլիական հեքիաթը[2]:

Այդ սյուժեները տարբերվում են եվրոպական ժողովրդական տարածված տարբերակներից: Աֆանասևի ժողովածուի տեքստը, որը մոտ է Գրիմ եղբայրների հեքիաթի սյուժեին և Ռուսաստանի գյուղացիական կյանքի մանրամասների հետաքրքիր նկարագրություններ է պարունակում, իր հերթին աղբյուր է դարձել Ալեքսեյ Տոլստոյի համանուն հեքիաթի համար: Գրիգորի Դանիլևսկին մշակել է ուկրաինական ժողովրդական հեքիաթը («Коротышка»): Ռուսական և ուկրաինական ժողովրդական հեքիաթներին բնութագրական են Մատնաչափիկի ներկայացումը որպես դյուցազնի, որը երբեմն իր համար զենքեր է ընտրում[3]:

Եվրոպական տարբերակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեխա չունեցող ամուսնական զույգը ցանկանում է մի տղա ունենալ, թեկուզ նա ունենար մեկ դյույմ հասակ: Գրիմ եղբայրների հեքիաթում կինը յոթ ամիս անց մի մատի չափ տղա է ունենում, ռուսական տարբերակում՝ նա կաղամբը կտրատելիս պատահաբար կտրում է մատը, որը վերածվում է խելացի երեխայի:

Մի անգամ Մատնաչափիկը նստում է ձիու ականջին ու նրան հրամաններ տալիս: Անցորդները (կամ բարինը), տեսնելով այդ, հորն առաջարկում են տղային վաճառել իրենց: Հայրը շատ թանկ գնով վաճառում է: Շուտով Մատնաչափիկը փախչում է: Ճանապարհին նա հանդիպում է գողերի, որոնց հետ ընկերանում է և առաջարկում դարպասները բացել՝ մտնելով կողպեքի ճեղքը: Երբ գողերը տղային մենակ են թողնում, նրան կովի փորոտիքի հետ կուլ է տալիս քաղցած գայլը: Մատնաչափիկը գայլին ստիպում է գնալ հոր տուն, վերջինս էլ սպանում է գայլին:

Հրեական տարբերակը շատ է հիշեցնում եվրոպականին, բայց և ունի իր առանձնահատկությունները: Կինը ցանկանում է տղա, թեկուզ լոբու չափ: Անմիջապես լոբին վերածվում է տղայի՝ Բեբելին: Երբ տղան փախչում է գողերից, ու կովը նրան կուլ է տալիս, նա սկսում է (կովի ներսից) կովին նախատել, որ իրեն կուլ է տվել, և վախեցած տերը մորթում է կենդանուն, իսկ փորոտիքը թափում: Տղային գտնում է Բեբելի աղքատ, հին ծանոթը և տանում տուն:

Շառլ Պերոյի տարբերակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեխաների վերադարձը տուն (Օֆերդինգերի նկարազարդում)
«Թուղթն այստեղ է» – նշան Էֆտելինգում

Սյուժե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրում տիրում են աղքատությունն ու սովը: Փայտահատն ու նրա կինն իրենց յոթ որդիներին կերակրելու համար այլևս ոչինչ չունեն: Մի գիշեր, մինչ երեխաները քնած էին, ծնողները որոշում են նրանց տանել անտառ և թողնել այնտեղ: Տղաներից մեկը, որն իր կարճ հասակի պատճառով ուներ Մատնաչափիկ մականունը, գաղտնի լսում է նրանց խոսակցությունն ու հեռատեսորեն սպիտակ քարեր հավաքում, որպեսզի դրանք գցի ճանապարհին, իսկ այնուհետև դրանց շնորհիվ գտնի տուն վերադառնալու ճանապարհը: Հաջորդ օրը հայրը կատարում է իր չարագործ ծրագիրը: Բայց Մատնաչափիկն ու նրա եղբայրները քարերի շնորհիվ վերադառնում են տուն: Ծնողները դրա համար շատ են ուրախանում, քանի որ երեխաների բացակայության ժամանակ գյուղապետը վերջապես փայտահատին էր տվել նրան պարտք փողը: Բայց այդ երջանկությունը կարճատև էր:

Երբ կրկին կարիքի մեջ են հայտնվում, ծնողները նորից որոշում են երեխաներին թողնել անտառում, բայց դրանից առաջ Մատնաչափիկին փակի տակ են պահում, որպեսզի վերջինս չկարողանա քարեր հավաքել և այդպիսով եղբայրները չէին կարողանա վերադառնալ: Թափառելով անտառում՝ նրանք մի տնակա են գտնում և փորձում այնտեղ ապաստան գտնել: Դուռը բացող կինը փորձում է համոզել նրանց հեռանալ, քանի որ նրա ամուսինը՝ մարդակեր է և ուտում է երեխաներին: Բայց յոթ եղբայրները, ավելի շատ վախենալով անտառային գայլերից, մտնում են տուն: Երեկոյան գալիս է մարդակերը, նրա կինը թաքցնում է տղաներին, բայց նա գտնում է նրանց: Կինն ամուսնուն համոզում է իր սարսափելի խնջույքը թողնել վաղվան:

Վախենալով, որ մարդակերը գիշերը կհարձակվի իրենց վրա, Մատնաչափիկը, մինչ եղբայրները քնած էին, նրանց գլխարկները փոխում է մարդակերի յոթ դուստրերի ոսկե թագերի հետ: Մարդակերը մտնում է ննջարան, և ենթադրելով, որ գլխարկներով քնած են տղաները՝ սպանում է իր դուստրերին: Տղաներն այդ ժամանակ փախչում են, իսկ կատաղած մարդակերը շտապում է նրանց հետապնդել իր արագընթաց յոթ մղոնանոց կոշիկներով: Հոգնելով՝ հանգստանում է մի քարի վրա, որի հետևում թաքնվել էին տղաները: Մատնաչափիկը եղբայրներին համոզում է վերադառնալ հայրական տուն, իսկ ինքը հագնում է արագընթաց կոշիկներն ու վազում մարդակերի տուն: Մարդակերի կնոջը պատմում է, որ ավազակները նրա ամուսնուն գերի են վերցրել՝ պահանջելով փրկագին, և որ ամուսինն իրեն ուղարկել է փողը բերելու, իսկ հանձնարարությունը հաստատելու և արագ քայլելու համար տվել է իր կոշիկները:

Արդյունքում Մատնաչափիկը մեծ հարստությամբ վերադառնում է ծնողների մոտ, որոնք իրենց երեխաներին ընդունում են ուրախությամբ և թեթևացած:

Նախապատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շառլ Պերոյի տարբերակը հայտնվել է մեծ սովի համատեքստում, որը եղել է Լյուդովիկոս XIV-ի իշխանության տարիներին, և արտացոլում է գյուղացիների կյանքի անկայունությունն ու երեխաների դրությունը, որոնց առաջինն էին զոհաբերում աղետի ժամանակ:

17-րդ դարի երկրորդ կեսի և 18-րդ դարի սկզբի միջև ընկած ժամանակահատվածում, երբ Շառլ Պերոն հրատարակել է հեքիաթի առաջին տարբերակը (1697), Եվրոպան և հատկապես Ֆրանսիան ցնցել են բնական աղետները: Դա եղել է Փոքր սառցե դարաշրջանի կիզակետը, իսկ կլիմայական առաջին մինիմումը եղել է 1650 թվականին: Եղել են անձրևային ամառներ, խիստ ցրտաշունչ (սիբիրյան) ձմեռներ և տեղային սով, որոնք, ըստ պատմաբանների, եղել են 1660, 1661, 1662, 1675 թվականներին: 1693 թվականի ձմեռը բերել է համընդհանուր սով: 1705 թվականի ձմռանը ծովերը սառցակալել են ափի երկայնքով, իսկ 1715 թվականին Սեն գետն ամբողջությամբ սառել է: Հողը սառել է մինչև 70 սմ խորությամբ: Բերքը ոչնչացել է: Սատկել են նույնիսկ վայրի կենդանիները, իսկ գայլերը (Ֆրանսիայի պատմության մեջ հանդիպած հազվադեպ փաստ) սկսել են հարձակվել մարդկանց վրա: Հացահատիկի գնումներն անհրաժեշտ էր կատարել արտասահմանում, բայց Լուի XIV-ի ավերիչ պատերազմներն սպառել են պետական գանձարանը:

Անգլիական տարբերակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մատնաչափիկը Արթուր թագավորի պալատում (անհայտ նկարիչ, 1864)

Սյուժեն մասամբ հիմնված է անգլիական «Tumbe his life and death» բանաստեղծության վրա, որն ստեղծվել է Արթուր արքայի մասին լեգենդի և ասպետական վեպերի ազդեցությամբ:

Սյուժե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մի անգամ կախարդ Մեռլինը, ընդունելով աղքատի կերպարանք, գիշերելու է մնում մի անզավակ գյուղացու տանը: Մերլինին զվարճացնում է կնոջ՝ թեկուզ ամուսնու բութ մատի չափ հասակով երեխա ունենալու ուժեղ ցանկությունը, և կախարդը կատարում է նրա ցանկությունը: Երբ գյուղացու կինը պստլիկ երեխա է ունենում, անգամ փերիների թագուհին է թռչում պատուհանից՝ ցանկանալով տենել փոքրիկին: Նա համբուրում է նորածնին, նրան անվանում Թոմ և կանչում էլֆերին, որպեսզի նրանք տղայի համար հագուստ պատրաստեն: Էլֆերը տղային հագցնում են իրենց երեխաների նման: Այնուհետև հեքիաթում ներկայացվում են տղայի արկածները, որոնք ընկած են եվրոպական ավանդական ժողովրդական սյուժեի հիմքում: Թափառումներից հետո Մատնաչափիկին տանում են թագավոր Արթուրի և թագուհի Գվինևրայի մոտ՝ պալատին զվարճացնելու համար, որտեղ նա իր կատակների շնորհիվ դառնում է Կլոր սեղանի ասպետների սիրելին: Մատնաչափիկը թագավորի հետ գնում է որսի, սեղանի շուրջը նստում թագավորի ափսեի դիմաց փոքրիկ դրված աթոռին, նրա համար պատրաստել էին հատուկ պալատ և կառք, որին լծված էր յոթ մուկ: Այդպիսով, նա իր օրերն անցկացնում էր մշտական ​​ուրախության և զվարճանքի մեջ:

Ոչ եվրոպական հեքիաթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ճապոներենում Մատնաչափիկին անվանում են Իսսումբոսի (一寸法師), նրա մասնակցությամբ հեքիաթը նույնպես արկածային է, բայց ունի տեղական յուրահատկություններ, առկա են դևեր:

Սյուժեի ճյուղավորում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մատնաչափիկը և քնած մարդակերը: Կոմպոզիցիա Էֆտելինգ թեմատիկ այգու Հեքիաթային անտառում (Նիդեռլանդներ)

Հանս Քրիստիան Անդերսենը 1835 թվականին տպագրել է «Մատնաչափիկը» հեքիաթը, որը հեքիաթի տարբերակն է փոքրիկ աղջկա արկածների մասին:

Կերպարը մշակույթում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թատրոնում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էկրանավորումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «Մատնաչափիկը» – 1938 թվականի խորհրդային մուլտֆիլմ՝ ստեղծված Շառլ Պերոյի հեքիաթի մոտիվներով,
  • «Մատնաչափիկը» – 1958 թվականի անգլո-ամերիկյան ֆիլմ՝ ըստ Գրիմ եղբայրների հեքիաթի,
  • «Մատնաչափիկը» – 1977 թվականի խորհրդային մուլտֆիլմ՝ ստեղծված ռուսական ժողովրդական հեքիաթի մոտիվներով,
  • «Մատնաչափիկը» – 1985 թվականի խորհրդային-չեխոսլովակիական գեղարվեստական ֆիլմ սեփական սյուժեով,
  • «Մատնաչափիկը» – 2006 թվականի ռուսական մուլտֆիլմ «Ակնեղենների լեռը» սերիալից:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Սլավոնական դիցաբանությունը և սլավոնների կրոնը»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
  2. Opie, Iona; Opie, Peter (1992) [1974]. The Classic Fairy Tales. Oxford University Press. ISBN 0-19-211559-6.
  3. Будур, 2005, էջ 278

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]